1. bālōpacaraṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana uttarasthAnam · Śloka

ശ്രീഗണേശായ നമഃ| അനന്തരമുത്തരസ്ഥാനാരമ്ഭഃ| യതഃ കായാഖ്യമാദ്യമങ്ഗമ്| തച്ച പൂര്വൈഃ സ്ഥാനൈഃ സര്വമുക്തമ്| അധുനാ ബാലാദീനാമുത്തരേഷാമങ്ഗാനാമവസര ഇത്യുത്തരാഖ്യം സ്ഥാനമുച്യതേ| തത്രാപി യഥോദ്ദേശസ്തഥാ നിര്ദേശ ഇതി ബാലാഖ്യമങ്ഗം വിവക്ഷുരാഹ-

Adhikarana bAlopacaraNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ ബാലോപചരണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

സ൦-ബാലസ്യ-ശിശോഃ, ഉപചരണം ബാലോപചരണമ്, തസ്മൈ ഹിതഃ| ശേഷം പൂര്വവത്| ഇതീത്യാദിനാ സ്വമനീഷികാപരികല്പിതത്വമസ്യ തന്ത്രസ്യ നിരാകരോതി|

Adhikarana bAlasya ulbAdviSodhanam bAlasya balAtailena secanam bAlasya karNamUle~aSmanorvdanam (1-2) · Śloka 2

ജാതമാത്രം വിശോധ്യോല്ബാദ്ബാലം സൈന്ധവസര്പിഷാ| പ്രസൂതിക്ലേശിതം ചാനു ബലാതൈലേന സേചയേത്||൧|| അശ്മനോര്വാദനം ചാസ്യ കര്ണമൂലേ സമാചരേത്| അഥാസ്യ ദക്ഷിണേ കര്ണേ മന്ത്രമുച്ചാരയേദിമമ്||൨||

സ൦-ജാതമാത്രം-സദ്യ ഏവോദ്ഭൂതം, ബാലമുല്ബാത്-അപരാപരപര്യായാത്, സൈന്ധവയുക്തേന ഘൃതേന വിവിധൈഃ പ്രകാരൈഃ ശോധയിത്വാ പശ്ചാത് പ്രസൂത്യാ-പ്രസവേന, ക്ലേശിതം ബാലം ബലാതൈലേന സേചയേത്| പശ്ചാത് പാഷാണയോര്വാദനമസ്യ കര്ണമൂലേ കാരയേദ്വൈദ്യഃ| അനന്തരമസ്യ ദക്ഷിണേ കര്ണേ ഇമം-വക്ഷ്യമാണം, മന്ത്രമുച്ചാരയേത്| തമേവ മന്ത്രമാഹ-

Adhikarana bAlasya dakShiNe karNe mantroccAraNam (3-4) · Śloka 4

തമേവ മന്ത്രമാഹ "അങ്ഗാദങ്ഗാത്സമ്ഭവസി ഹൃദയാദഭിജായസേ| ആത്മാ വൈ പുത്രനാമാസി സഞ്ജീവ ശരദാം ശതമ്||൩|| ശതായുഃ ശതവര്ഷോऽസി ദീര്ഘമായുരവാപ്നുഹി| നക്ഷത്രാണി ദിശോ രാത്രിരഹശ്ച ത്വാऽഭിരക്ഷതു"||൪||

സ൦-അങ്ഗാദിത്യാദി|

Adhikarana bAlasya nAbhyaa bandhanaM cCedanaM grIvAvasa~jjanaM kuShThatailasecanaM ca bAlasya kShIrivRukShakaShAyaadinA snApanam (5-7) · Śloka 7

സ്വസ്ഥീഭൂതസ്യ നാഭിം ച സൂത്രേണ ചതുരങ്ഗുലാത്| ബധ്ദ്വോര്ധ്വം വര്ധയിത്വാ ച ഗ്രീവായാമവസഞ്ജയേത്||൫|| നാഭിം ച കുഷ്ടതൈലേന സേചയേത്സ്നാപയേദനു| ക്ഷീരിവൃക്ഷകഷായേണ സര്വഗന്ധോദകേന വാ||൬|| കോഷ്ണേന തപ്തരജതതപനീയനിമജ്ജനൈഃ| |൭|

സ൦-സമാശ്വസ്തസ്യ ച ബാലസ്യ നാഭിം ചതുരങ്ഗുലാദൂര്ധ്വം സൂത്രേണ ബധ്ദ്വാऽനന്തരം ഛേദയിത്വാ ഗ്രീവായാം യോജയേത്| നാഭിം ച കുഷ്ടതൈലേന സേചയേത്| അനു-പശ്ചാത്, ക്ഷീരിവൃക്ഷകഷായേണ സ്നാപയേത്| അഥവാ സര്വേഷാം ഗന്ധാനാം-ചന്ദനാദീനാം, ജലേന സ്നാപയേത്| കിമ്ഭൂതേന ? കോഷ്ണേന| കഥമ് ? തപ്താഭ്യാം-ഉഷ്ണാഭ്യാം, രൂപ്യസുവര്ണാഭ്യാം നിമജ്ജനൈഃ-അസകൃത്സേചനൈഃ|

Adhikarana bAlasya tAlUnnamanAdi bAlasya lehaprASanam (7-9) · Śloka 9

| തതോ ദക്ഷിണതര്ജന്യാ താലൂന്നമ്യാവഗുണ്ഠയേത്||൭|| ശിരസി സ്നേഹപിചുനാ, പ്രാശ്യം ചാസ്യ പ്രയോജയേത്| ഹരേണുമാത്രം മേധായുര്ബലാര്ഥമഭിമന്ത്രിതമ്||൮|| ഐന്ദ്രീബ്രാഹ്മീവചാശങ്ഖപുഷ്പീകല്കം ഘൃതം മധു| |൯|

സ൦-അനന്തരം ദക്ഷിണഹസ്തതര്ജന്യാ വൈദ്യസ്താലു ഉന്നമ്യ ശിരസി പിചുനാ തൈലാക്തേനാവഗുണ്ഠയേത്| അസ്യ ച-ബാലസ്യ, പ്രാശ്യം-ലേഹം, മേധാദ്യര്ഥം പ്രയോജയേത്| കിയന്മാത്രമ് ? ഹരേണുപ്രമാണമ്| തഥാऽഭിമന്ത്രിതം-പ്രാങ്മന്ത്രേണ| കിം തത്പ്രാശ്യമ് ? ഇത്യാഹ-ഐന്ദ്രീത്യാദി| ഐന്ദ്രീ-ഇന്ദ്രവാരുണീ| ബ്രാഹ്മീ-മണ്ഡൂകപര്ണീ|

Adhikarana bAlasya cAmIkarAdi lehAntaram (9-10) · Śloka 10

| ചാമീകരവചാബ്രാഹ്മീതാപ്യപഥ്യാ രജീകൃതാഃ||൯|| ലിഹ്യാന്മധുഘൃതോപേതാ ഹേമധാത്രീരജോऽഥവാ| |൧൦|

സ൦-അഥവാ സുവര്ണാദികം സൂക്ഷ്മചൂര്ണികൃത്യ ലിഹ്യാത്| രജീകൃതാ ഇതി "അരുര്മനഃ" ഇത്യാദിനാ സുലോപ ഇത്വം ച| ഹേമധാത്രീചൂര്ണം വാ മധുഘൃതയുക്തം ലിഹ്യാത്|

Adhikarana bAlasya garbhAmbhovamanam (10) · Śloka 10

| ഗര്ഭാമ്ഭഃ സൈന്ധവവതാ സര്പിഷാ വാമയേത്തതഃ||൧൦||

സ൦-തതഃ-അനന്തരം, ഗര്ഭാമ്ഭഃ സര്പിഷാ സൈന്ധവയുക്തേന വാമയേത്|

Adhikarana bAlasya jAtakarmANi (11) · Śloka 11

പ്രാജാപത്യേന വിധിനാ ജാതകര്മാണി കാരയേത്| |൧൧|

സ൦-തതോ ജാതകര്മാണി-വേദവിഹിതാനി, പ്രാജാപത്യേന-യോ വേദോക്തോ വിധിസ്തേന ഗൃഹ്യോക്തേന, വിധിനാ ഭിഷക് കാരയേത്|

Adhikarana strINAM stanyapravartanadivasaH (11-12) · Śloka 12

സ്തന്യപ്രവര്തനഹേതുമാഹ | സിരാണാം ഹൃദയസ്ഥാനാം വിവൃതത്വാത് പ്രസൂതിതഃ||൧൧|| തൃതീയേऽഹ്നി ചതുര്ഥേ വാ സ്ത്രീണാം സ്തന്യം പ്രവര്തതേ| |൧൨|

സ൦-ഹൃദയാശ്രിതാനാം സിരാണാം പ്രസവാദ്ധേതോര്യദ്വിവൃതത്വം തസ്മാത്കാരണാത് തൃതീയേ ദിവസേ കദാചിച്ചതുര്ഥേ യോഷിതാം സ്തന്യം പ്രവര്തതേ|

Adhikarana bAlasya prathame divase madhusarpiHprASanam (12-13) · Śloka 13

| പ്രഥമേ ദിവസേ തസ്മാത്ത്രികാലം മധുസര്പിഷീ||൧൨|| അനന്താമിശ്രിതേ മന്ത്രപാവിതേ പ്രാശയേച്ഛിശുമ്| |൧൩|

സ൦-യത ഏവം ദിനത്രിചതുര്മാത്രം ക്ഷീരാഭാവഃ, തസ്മാദ്ധേതോഃ പ്രഥമേऽഹ്നി ത്രീന് കാലാന് മധുഘൃതേ യവാസകയുക്തേ മന്ത്രേണ പാവിതേ ശിശും പ്രാശയേത്|

Adhikarana bAlasya dvitIyAdidivase ghRutAdiprASanam (13-14) · Śloka 14

| ദ്വിതീയേ ലക്ഷ്മണാസിദ്ധം തൃതീയേ ച ഘൃതം, തതഃ||൧൩|| പ്രാങ്നിഷിദ്ധസ്തനസ്യാസ്യ തത്പാണിതലസമ്മിതമ്| സ്തന്യാനുപാനം ദ്വൌ കാലൌ നവനീതം പ്രയോജയേത്||൧൪||

സം-ദ്വിതീയേ ദിവസേ തൃതീയേ ച ദിവസേ ലക്ഷ്മണയാ സിദ്ധം ഘൃതം ത്രീനേവ കാലാന് ഭോജയേത്| അനന്തരം തസ്യ-ശിശോഃ, പാണേസ്തലേന- മധ്യേന, സമ്മിതം-തത്പ്രമാണം, നവനീതപ്രയോഗാത് പൂര്വം നിവാരിതസ്തനസ്യാസ്യ-ബാലസ്യ, ദ്വൌ കാലൌ നവനീതം സ്തന്യാനുപാനം പ്രയോജയേത്|

Adhikarana bAlasya mAtureva stanyaM varam mAtRustanyAbhAve vatsalAdiguNayukte dve stanyadhAtryau (15-17) · Śloka 17

മാതുരേവ പിബേത്സ്തന്യം തധ്ദ്യലം ദേഹവൃദ്ധയേ| സ്തന്യധാത്ര്യാവുഭേ കാര്യേ തദസമ്പദി വത്സലേ||൧൫|| അവ്യങ്ഗേ ബ്രഹ്മചാരിണ്യൌ വര്ണപ്രകൃതിതഃ സമേ| നീരുജേ മധ്യവയസൌ ജീവദ്വത്സേ ന ലോലുപേ||൧൬|| ഹിതാഹാരവിഹാരേണ യത്നാദുപചരേച്ച തേ| |൧൭|

സ൦-ബാലോ മാതുഃ-ജനന്യാ ഏവ, സ്തന്യം പിബേത്| കുതഃ ? യസ്മാച്ച തസ്യാഃ സ്തന്യമതിശയേന ദേഹസ്യ വൃദ്ധയേ സ്യാത്| തദസമ്പദി-മാതൃസ്തന്യാസമ്പത്തൌ, ദ്വേ സ്തന്യധാത്ര്യൌ ച വത്സലേ-സ്നേഹലേ, കാര്യേ| തഥാ വ്യങ്ഗരഹിതേ, ബ്രഹ്മചാരിണ്യൌ-വര്ജിതമൈഥുനേ, വര്ണേന പ്രകൃത്യാ ച തുല്യേ, തഥാ നിരമയേ, മധ്യവയസ്കേ, ജീവദ്വത്സേ, [ ന ലോലുപേ-] ലൌല്യവര്ജിതേ ആദരയുക്തേ, തേ ഹിതേനാഹാരവിഹാരേണ യത്നാദുപചരേത്|

Adhikarana stanyanASahetavaH stanyavardhanahetavaH (17-18) · Śloka 18

| ശുക്ക്രോധലങ്ഘനായാസാഃ സ്തന്യനാശസ്യ ഹേതവഃ||൧൭|| സ്തന്യസ്യ സീധുവര്ജ്യാനി മദ്യാന്യാനൂപജാ രസാഃ| ക്ഷീരം ക്ഷീരിണ്യ ഓഷധ്യഃ ശോകാദേശ്ച വിപര്യയഃ||൧൮||

സ൦-ശുഗാദീനി സ്തന്യനാശസ്യ കാരണാനി| ശുക്-ശോകഃ| സ്തന്യസ്യ മദ്യാനി ഹേതവഃ| കിംഭൂതാനി ? സീധുവര്ജ്യാനി| ആനൂപജാശ്ച രസാഃ| തഥാ ക്ഷീരവത്യ ഓഷധയഃ-ജീവന്ത്യാദ്യാഃ| ശോകാദിവൈപരീത്യം ച|

Adhikarana rogakaraM stanyam (19) · Śloka 19

വിരുദ്ധാഹാരഭുക്തായാഃ ക്ഷുധിതായാ വിചേതസഃ| പ്രദുഷ്ടധാതോര്ഗര്ഭിണ്യാഃ സ്തന്യം രോഗകരം ശിശോഃ||൧൯||

സ൦-തഥാ വിരുദ്ധ ആഹാരോ ഭുക്തോ യയാ തസ്യാഃ, തഥാ ബുഭുക്ഷിതായാ നിന്ദിതായാശ്ച, തഥാ പ്രദുഷ്ടദോഷായാ ഗര്ഭിണ്യാശ്ച സമ്ബന്ധി സ്തന്യമുപയുക്തം ബാലസ്യ രോഗഹേതുഃ|

Adhikarana stanyAbhAve CAgAdipayaH (20) · Śloka 20

സ്തന്യാഭാവേ പയശ്ഛാഗം ഗവ്യം വാ തദ്ഗുണം പിബേത്| ഹ്രസ്വേന പഞ്ചമൂലേന സ്ഥിരാഭ്യാം വാ സിതായുതമ്||൨൦||

സ൦-സ്തന്യസ്യാഭാവേ സതി ഛാഗം പയഃ, ഗവ്യം വാ ഛാഗതുല്യഗുണം പിബേത്| ഛാഗസമാനഗുണം ഗവ്യം കഥം സ്യാത് ? തത്രാഹ-ഹ്രസ്വേനേത്യാദി| ഹ്രസ്വേന പഞ്ചമൂലേന സിദ്ധം ശാലിപര്ണീപൃശ്നിപര്ണീസിദ്ധം വാ ശര്കരായുതം പിബേത്|

Adhikarana ShaShThyAM rAtrau jAgarAdividhiH (21) · Śloka 21

ഷഷ്ഠീം നിശാം വിശേഷേണ കൃതരക്ഷാബലിക്രിയാഃ| ജാഗൃയുര്ബാന്ധവാസ്തസ്യ ദധതഃ പരമാം മുദമ്||൨൧||

സ൦-അന്യദാऽ തസ്യ-ശിശോഃ, ബാന്ധവാ വിഹിതരക്ഷാദയോ നിശാം ജാഗൃയുഃ| ഷഷ്ഠീം പുനസ്തമസ്വിനീം വിശേഷേണ-യത്നേന, ജാഗൃയുഃ| കിം കുര്വന്തഃ ? പരം ഹര്ഷം ധാരയന്തഃ|

Adhikarana ekAdaSe divase sUtikotthAnam bAlasya nAmakaraNam (22-23) · Śloka 23

ദശമേ ദിവസേ പൂര്ണേ വിധിഭിഃ സ്വകുലോചിതൈഃ| കാരയേത്സൂതികോത്ഥാനം നാമ ബാലസ്യ ചാര്ചിതമ്||൨൨|| ബിഭ്രതോऽങ്ഗൈര്മനോഹ്ലാലരോചനാഗുരുചന്ദനമ്| നക്ഷത്രദേവതായുക്തം ബാന്ധവം വാ സമാക്ഷരമ്||൨൩||

സ൦-ദശമേ ദിനേ പൂര്ണേ സതി സൂതികായാ ഉത്ഥാനം കാരയേത്| കഥം കാരയേത് ? സ്വകുലയോഗ്യൈര്വിധാനൈഃ| ബാലസ്യ നാമ അര്ചിതം-പ്രശസ്തമനുഗതം കുലജാത്യാദിഭിഃ| കിമ്ഭൂതസ്യ ? അങ്ഗൈഃ-പാണ്യാദിഭിഃ, മനോഹ്ലാദീനി ധാരയതഃ| കിമ്ഭൂതം നാമ ? നക്ഷത്രസ്യ യാऽസൌ ദേവതാ തയാ യുക്തമ്| അഥവാ ബാന്ധവം-ജ്ഞാതിപൂര്വജം, സമവര്ണം-ന തു വിഷമാക്ഷരമ്|

Adhikarana bAlasya AyuHparIkShaNam bAlasya SayyAstaraNavAsAMsi (24-25) · Śloka 25

തതഃ പ്രകൃതിഭേദോക്തരൂപൈരായുഃപരീക്ഷണമ്| പ്രാഗുദക്ശിരസഃ കുര്യാത് ബാലസ്യ ജ്ഞാനവാന് ഭിഷക്||൨൪|| ശുചിധൌതോപധാനാനി നിര്വലീനി മൃദൂനി ച| ശയ്യാസ്തരണവാസാംസി രക്ഷോഘ്നൈര്ധൂപിതാനി ച||൨൫||

സ൦-തതോ-നാമകരണാദനന്തരം, പ്രകൃതിഭേദേ-വികൃതിവിജ്ഞാനീയേ (ശാ.അ. ൫) , ഉക്താനി യാനി രൂപാണി തൈരായുഷഃ പരീക്ഷണം ബാലസ്യ ജ്ഞാനവാന്-സുമതിഃ, വൈദ്യഃ കുര്യാത്| കിമ്ഭൂതസ്യ ? പ്രാക്ശിരസ ഉത്തരശിരസോ വാ| തഥാ ശുച്യാദിഗുണയുക്താനി ഉപധാനാനി ശയ്യായാമാസ്തരണാര്ഥം വാസാംസി കുര്യാത്| തഥാ രക്ഷോഘ്നൈര്ദ്രവ്യൈര്ധൂപിതാനി|

Adhikarana bAlasya vastrAdidhUpane kAkaH SastaH (26) · Śloka 26

കാകോ വിശസ്തഃ ശസ്തശ്ച ധൂപനേ ത്രിവൃതാന്വിതഃ| |൨൬|

സ൦-കാകശ്ച വസ്ത്രാദിധൂപനേ ശസ്തഃ| കിമ്ഭൂതഃ ? വിശസ്തഃ വ്യാപാദിതോ, ന തു സ്വയം മൃതഃ| തഥാ ത്രിവൃതായുക്തഃ|

Adhikarana bAlasya maNyauShadhyAdidhAraNam (26-28) · Śloka 28

| ജീവത്ഖങ്ഗാദിശൃങ്ഗോത്ഥാന് സദാ ബാലഃ ശുഭാന് മണീന്||൨൬|| ധാരയേദൌഷധീഃ ശ്രേഷ്ഠാ ബ്രാഹ്മയൈന്ദ്രീജീവകാദികാഃ| ഹസ്താഭ്യാം ഗ്രീവയാ മൂര്ധ്നാ വിശേഷാത്സതതം വചാമ്||൨൭|| ആയുര്മേധാസ്മൃതിസ്വാസ്ഥ്യകരീം രക്ഷോഭിരക്ഷിണീമ്| |൨൮|

സ൦-ബാലഃ സര്വദാ ശുഭഹേതൂന് മണീന് ബിഭൃയാത്| കിമ്ഭൂതാന് ? ജീവന്തശ്ച തേ ഖങ്ഗാദയശ്ച, തേഷാം ശൃങ്ഗാണി, തേഭ്യ ഉത്ഥാനം യേഷാം താന്, ജീവതാമേവ യേ ഗൃഹീതാ ഇത്യര്ഥഃ| ശൃങ്ഗഗ്രഹണമുപലക്ഷണാര്ഥമ്, അത ഏവ സര്പാദിജാനപി മണീന് ധാരയേത്| തഥാ, ഓഷധീര്ബ്രാഹ്മ്യാദീഃ ശ്രേഷ്ഠാഃ-ശുഭാഃ, ധാരയേത്| കൈഃ ? പാണ്യാദിഭിഃ| വിശേഷേണ സര്വദാ വചാം ധാരയേത്| കിമ്ഭൂതാം വചാമ് ? ആയുരാദികരണഹേതും തഥാ രക്ഷോനിവാരിണീമ്|

Adhikarana bAlasya karNavedhanamAsAH (28-29) · Śloka 29

| ഷട്സപ്താഷ്ടമമാസേഷു നീരുജസ്യ ശുഭേऽഹനി||൨൮|| കര്ണൌ ഹിമാഗമേ വിധ്യേദ്ധാത്ര്യങ്കസ്ഥസ്യ സാന്ത്വയന്| |൨൯|

സ൦-അനന്തരം ഷഷ്ഠേ മാസി സപ്തമേऽഷ്ടമേ വാ ബാലസ്യ നീരുജസ്യ ഹിമാഗമേ ശുഭേ ദിവസേ കര്ണൌ വിധ്യേത്, ധാത്ര്യുത്സങ്ഗസ്ഥിതസ്യ| ധാത്രീ-മാതാ സ്തനദായിനീ ച| കഥം വിധ്യേത് ? സാന്ത്വയന് പ്രീതി വചനാദിനാ|

Adhikarana bAlasya karNavedhanavidhiH (29-32) · Śloka 32

കുത ഇത്യാഹ | പ്രാഗ്ദക്ഷിണം കുമാരസ്യ ഭിഷഗ്വാമം തു യോഷിതഃ||൨൯|| ദക്ഷിണേന ദധത്സൂചീം പാലിമന്യേന പാണിനാ| മധ്യതഃ കര്ണപീഠസ്യ കിഞ്ചിദ്ഗണ്ഡാശ്രയം പ്രതി||൩൦|| ജരായുമാത്രപ്രച്ഛന്നേ രവിരശ്മ്യവഭാസിതേ| ധൃതസ്യ നിശ്ചലം സമ്യഗലക്തകരസാങ്കിതേ||൩൧|| വിധ്യേദ്ദൈവകൃതേ ഛിദ്രേ സകൃദേവര്ജു ലാഘവാത്| നോര്ധ്വം ന പാര്ശ്വതോ നാധഃ|൩൨|

സ൦-കുമാരസ്യ പ്രാക്-പൂര്വം, ദക്ഷിണം കര്ണം യോഷിതസ്തു വാമം വൈദ്യോ വിധ്യേത്| കിം കുര്വന് ? ദക്ഷിണേന ഹസ്തേന സൂചീം ദധത്, വാമേന പാണിനാ പാലിം ദധത്| ക്വ വിധ്യേത് ? കര്ണപീഠസ്യ മധ്യ ഭാഗേ കിഞ്ചിത്-മനാക്, ഗണ്ഡസ്ഥാനാഭിമുഖമ്| കീദൃശസ്യ ബാലസ്യ ? സമ്യങ് നിശ്ചലം ധൃതസ്യ| ക്വ വിധ്യേത് ? ദൈവകൃതേ ഛിദ്രേ| കിമ്ഭൂതേ ? ജരായുമാത്രേണ പ്രച്ഛന്നേ-സ്ഥഗിതേ| തഥാ രവിരശ്മിഭിരവഭാസിതേ-ഉദ്യോതിതേ| തഥാऽലക്തകരസേനാങ്കിതേ-ചിന്ഹിതേ| കഥം വിധ്യേത് ? ലാഘവാത് സകൃത്-ഏകവാരമേവ, തഥാ ഋജു-സരലം കൃത്വാ നോപരിഷ്ടാന്നാധസ്താന്ന പാര്ശ്വതോ വിധ്യേത്|

Adhikarana bAlasya karNasirAvyadhAdrAgAdayaH (32-33) · Śloka 33

| ശിരാസ്തത്ര ഹി സംശ്രിതാഃ||൩൨|| കാലികാമര്മരീരക്താഃ തദ്വ്യധാദ്രാഗരുഗ്ജ്വരാഃ| സശോഫദാഹസംരമ്ഭമന്യാസ്തമ്ഭാപതാനകാഃ||൩൩||

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, തത്ര ശിരാ ആശ്രിതാഃ| ത ഏവാഹ കാലികേത്യാദി സം-താസാം ച വ്യധാത് രാഗാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana bAlasya rAgAdInAM cikitsitam (34) · Śloka 34

തേഷാം യഥാമയം കുര്യാദ്വിഭജ്യാശു ചികിത്സിതമ്| |൩൪|

സ൦-തേഷാം ച രാഗാദീനാം യഥാസ്വം നിരൂപ്യ ചികിത്സിതം കുര്യാത്|

Adhikarana bAlasya uktasthAnavyadhe phalam (34) · Śloka 34

| സ്ഥാനേ വ്യധാന്ന രുധിരം ന രുഗ്രാഗാദിസമ്ഭവഃ||൩൪||

സ൦-സ്ഥാനേ വ്യധാത് രുധിരം ന ഭ(സ്ര)വതി, ന ച രുഗാദീനാം സമ്ഭവഃ|

Adhikarana bAlasya karNacCidre sUtrasthApanAdi (35-36) · Śloka 36

സ്നേഹാക്തം സൂച്യനുസ്യൂതം സൂത്രം ചാനു നിധാപയേത്| ആമതൈലേന സിഞ്ചേച്ച ബഹലാം തദ്വദാരയാ||൩൫|| വിധ്യേത്പാലീം ഹിതഭുജഃ സഞ്ചാര്യാऽഥ സ്ഥവീയസീ| വര്തിസ്ത്ര്യഹാത്തതോ രൂഢം വര്ധയേത ശനൈഃ ശനൈഃ||൩൬||

സം-അനു-കര്ണവ്യധസ്യ പശ്ചാത്, സൂത്രം സ്നേഹലിപ്തം സൂച്യാऽനുസ്യൂതം കര്ണേ നിധാപയേത്| ആമതൈലേന ച സേചയേത്| ബഹലാം-ഘനാം, പാലീം തദ്വത്-പൂര്വവത്, ആരയാ വിധ്യേത് ഹിതാശിനഃ സതഃ| അനന്തരം ത്ര്യഹാദൂര്ധ്വം സ്ഥൂലതരാ വര്തിഃ സഞ്ചാര്യാ| തതോ രൂഢം കര്ണം ശനൈഃ ശനൈര്വര്ധയേത്|

Adhikarana bAlasya jAtadantasya stanAdapasAraNam bAlasya annam (37) · Śloka 37

അഥൈനം ജാതദശനം ക്രമേണാപനയേത്സ്തനാത്| പൂര്വോക്തം യോജയേത്ക്ഷീരമന്നം ച ലഘു ബൃംഹണമ്||൩൭||

സം-അനന്തരമേനം-ശിശും, ജാതദന്തം സന്തം സ്തനാത് ക്രമേണാപസാരയേത്-ന സഹസാ| പൂര്വോക്തം-ഛാഗാദികം, ക്ഷീരമന്നം ച ലഘു ബൃംഹണം യോജയേത്|

Adhikarana bAlasya apastanasya prINano modakaH (38-39) · Śloka 39

പ്രിയാലമജ്ജമധുകമധുലാജസിതോപലൈഃ| അപസ്തനസ്യ സംയോജ്യഃ പ്രീണനോ മോദകഃ ശിശോഃ||൩൮|| ദീപനോ ബാലബില്വൈലാശര്കരാലാജസക്തുഭിഃ| സങ്ഗ്രാഹീ ധാതുകീപുഷ്പശര്കരാലാജതര്പണൈഃ||൩൯||

സ൦-പ്രിയാലാദിഭിര്മോദകോऽപസ്തനസ്യ ശിശോഃ പ്രീണനോ യോജ്യഃ| ബാലബില്വാദിഭിര്ദീപനോ മോദകോ യോജ്യഃ| ധാതുക്യാദിഭിഃ സങ്ഗ്രാഹീ യോജ്യഃ|

Adhikarana bAlasya rogajayArthaM saumyauShadhopacAra (40) · Śloka 40

രോഗാംശ്ചാസ്യ ജയേത്സോമ്യൈര്ഭേഷജൈരവിഷാദകൈഃ| അന്യത്രാത്യയികാദ്വ്യാഘേര്വിരേകം സുതരാം ത്യജേത്||൪൦||

സ൦-യഥാവസ്ഥമസ്യ-ശിശോഃ, സോമ്യൈരൌഷധൈരവിഷാദകൈഃ-അക്ഷോഭകൈഃ, ആമയാന് ജയേത്| വിരേകമതിശയേന വര്ജയേദാത്യയികം വ്യാധിമന്തരേണ|

Adhikarana bAlaM na trAsayet (41) · Śloka 41

ത്രാസയേന്നാവിധേയം തം ത്രസ്തം ഗൃഹ്ണന്തി ഹി ഗ്രഹാഃ| |൪൧|

സ൦-ന ച തം-ബാലം, അവിധേയം-അനായത്തം കൃത്വാ, ത്രാസയേത്- ന ഭായയേത്| യതസ്ത്രസ്തം ബാലം ഗ്രഹാ ഗൃഹ്ണന്തി|

Adhikarana bAlaM vastravAtAdibhyo rakShet (41) · Śloka 41

| വസ്ത്രവാതാത് പരസ്പര്ശാത് പാലയേല്ലങ്ഘനാച്ച തമ്||൪൧||

സ൦-വസ്ത്രവാതാദിഭ്യശ്ച തം രക്ഷയേത്|

Adhikarana brAhyAdi ghRutam (42-43) · Śloka 43

ബ്രാഹ്മീസിദ്ധാര്ഥകവചാസാരിവാകുഷ്ഠസൈന്ധവൈഃ| സകണൈഃ സാധിതം പീതം വാങ്മേധാസ്മൃതികൃദ് ഘൃതമ്||൪൨|| ആയുഷ്യം പാപ്മരക്ഷോഘ്നം ഭൂതോന്മാദനിബര്ഹണമ്| |൪൩|

സ൦-ബ്രാഹ്മ്യാദിഭിഃ കല്കീകൃതൈഃ സാധിതം സര്പിര്വാങ്മേധാദികൃത്| ആയുഷ്യം പാപ്മാദിഹരം ഭൂതോന്മാദനിബര്ഹണം ച|

Adhikarana aShTA~ggaM ghRutam (43-45) · Śloka 45

| വചേന്ദുലേഖാമണ്ഡൂകീശങ്ഖപുഷ്പീശതാവരീഃ||൪൩|| ബ്രഹ്മസോമാമൃതാബ്രാഹ്മീഃ കല്കീകൃത്യ പലാംശികാഃ| അഷ്ടാങ്ഗം വിപചേത്സര്പിഃ പ്രസ്ഥം ക്ഷീരചതുര്ഗുണമ്||൪൪|| തത്പീതം ധന്യമായുഷ്യം വാങ്മേധാസ്മൃതിബുദ്ധികൃത്| |൪൫|

സ൦-വചാദിഭിഃ പാലികൈശ്ചതുര്ഗുണക്ഷീരാത് ഘൃതപ്രസ്ഥമഷ്ടാങ്ഗം പചേത്| അഷ്ടാവങ്ഗാനി-വചാദീനി യസ്മിംസ്തദഷ്ടാങ്ഗമ്| ഏതത്പീതം ധന്യാദിഗുണമ്|

Adhikarana sArasvataM ghRutam (45-46) · Śloka 46

| അജാക്ഷീരാഭയാവ്യോഷപാഠോഗ്രാശിഗ്രുസൈന്ധവൈഃ||൪൫|| സിദ്ധം സാരസ്വതം സര്പിര്വാങ്മോധാസ്മൃതിവഹ്നികൃത്| |൪൬|

സ൦-അജാക്ഷീരാദിഭിഃ സിദ്ധം സാരസ്വതം ഘൃതം വാങ്മേധാദികരമ്|

Adhikarana vacAdighRutam (46-47) · Śloka 47

| വചാമൃതാശഠീപഥ്യാശങ്ഖിനീവേല്ലനാഗരൈഃ||൪൬|| അപാമാര്ഗേണ ച ഘ്രുതം സാധിതം പൂര്വവദ്ഗുണൈഃ| |൪൭|

സ൦-വചാദിഭിഃ സാധിതം ഘൃതം പൂര്വേണ സമാനമ്|

Adhikarana hemAdayaScatvAraH prASAH (47-49) · Śloka 49

| ഹേമ ശ്വേതവചാ കുഷ്ഠമര്കപുഷ്പീ സകാഞ്ചനാ||൪൭|| ഹേമ മത്സ്യാക്ഷകഃ ശങ്ഖഃ കൈഡര്യഃ കനകം വചാ| ചത്വാര ഏതേ പാദോക്താഃ പ്രാശാ മധുഘൃതപ്ലുതാഃ||൪൮|| വര്ഷം ലീഢാ വപുര്മേധാബലവര്ണകരാഃ ശുഭാഃ| |൪൯|

സ൦-ഹേമാദിശ്ലോകോക്താഃ പാദികാശ്ചത്വാരോ യോഗാ മധുഘൃതാഭ്യാം സദ്രവാ വര്ഷം ലീഢാ വപുരാദികൃതഃ ശുഭാശ്ച|

Adhikarana vacAdicUrNaM vAkSuddhikaram (1) · Śloka 1

| വചായഷ്ട്യാഹ്വസിന്ധൂത്ഥപഥ്യാനാഗരദീപ്യകൈഃ||൪൯|| ശുധ്ദ്യതേ വാഗ്ഘവിര്ലീഢൈഃ സകുഷ്ഠകണജീരകൈഃ| ൪൯ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ബാലോ- പചരണീയോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||

സ൦-വചാദിഭിഃ സര്പിര്ലീഢൈര്വാക് ശസ്യതേ| ശുധ്യത ഇതി ചിന്ത്യമ്, "കര്മവത്കര്മകര്താ" ഇത്യസ്യ ത്വവിഷയഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം |സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ബാലോപ- ചരണീയോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ||൧||