4. bhūtavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana bhUtavij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો ભૂતવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

અધુના ભૂતવિજ્ઞાનાધ્યાયારમ્ભો ગ્રહસામાન્યાત્|

Adhikarana bhUtavij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો ભૂતવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

અધુના ભૂતવિજ્ઞાનાધ્યાયારમ્ભો ગ્રહસામાન્યાત્|

Adhikarana rUpAdyanukaraNena tattadbhUtAviShTaj~jAnam (2) · Śloka 2

ભૂતસ્ય રૂપપ્રકૃતિભાષાગત્યાદિચેષ્ટિતૈઃ| યસ્યાનુકારં કુરુતે તેનાવિષ્ટં તમાદિશેત્||૨||

સ૦-યસ્ય ભૂતસ્ય રૂપાદેરનુકારં યાદૃશં ભજતે તેન તં પુરુષમધિષ્ઠિતં વદેત્|

Adhikarana bhUto~aShTAdaSavidhaH (3) · Śloka 3

સોઽષ્ટાદશવિધો દેવદાનવાદિવિભેદતઃ| |૩|

સ૦-સ ભૂતોઽષ્ટાદશપ્રકારો દેવાદિભેદેન|

Adhikarana bhUtAnuSha~gge hetuH (3-5) · Śloka 5

| હેતુસ્તદનુષક્તૌ તુ સદ્યઃ પૂર્વકૃતોઽથવા||૩|| પ્રજ્ઞાપરાધઃ, સુતરાં તેન કામાદિજન્મના| લુપ્તધર્મવ્રતાચારઃ પૂજ્યાનપ્યતિવર્તતે||૪|| તં તથા ભિન્નમર્યાદં પાપમાત્મોપઘાતિનમ્| દેવાદયોઽપ્યનુઘ્નન્તિ ગ્રહાશ્છિદ્રપ્રહારિણઃ||૫||

સ૦-તસ્ય ભૂતસ્યાનુષઙ્ગે પ્રજ્ઞાપરાધઃ સદ્યઃ-અધુનાતનઃ, પૂર્વજન્મકૃતો વા હેતુઃ| તેન-પ્રજ્ઞાપરાધેન, કામક્રોધાદિજેન સુતરાં નષ્ટધર્મવ્રતાચારઃ સન્ પૂજ્યાનપ્યતિક્રામતિ| તં પુરુષં તથા લુપ્તધર્મવ્રતાચારત્વાદ્ભિન્નમર્યાદં દેવાદયો ગ્રહા અપ્યત્યન્ત- મર્યાદાતિક્રમાદનુ-પશ્ચાત્, ઘ્નન્તિ| ન કેવલં હિંસાત્મકાનામક્ષમા ઇતિ દ્યોતનાર્થોઽપિશબ્દઃ| કીદૃશાસ્તે ? છિદ્રપ્રહારિણઃ| હેતાવિયં પ્રથમા, છિદ્રપ્રહારિત્વાદિત્યર્થઃ|

Adhikarana bhUtapraveshakAraNam (6-8) · Śloka 8

છિદ્રં પાપક્રિયારમ્ભઃ પાકોઽનિષ્ટસ્ય કર્મણઃ| એકસ્ય શૂન્યેઽવસ્થાનં શ્મશાનાદિષુ વા નિશિ||૬|| દિગ્વાસસ્ત્વં ગુરોર્નિન્દા રતેરવિધિસેવનમ્| અશુચેર્દેવતાર્ચાદિ પરસૂતકસઙ્કરઃ||૭|| હોમમન્ત્રબલીજ્યાનાં વિગુણં પરિકર્મ ચ| સમાસાદ્દિનચર્યાદિપ્રોક્તાચારવ્યતિક્રમઃ||૮||

સ૦-છિદ્રં પાપક્રિયારમ્ભ ઉચ્યતે| સ ચાશુભસ્ય કર્મણઃ પાકઃ-ફલમ્| એકસ્ય-અદ્વિતીયસ્ય, શૂન્યે સ્થાનેઽવસ્થિતિઃ, અથવા શ્મશાનાદિષુ નિશ્યવસ્થિતિઃ| તથા નગ્રેત્યાદિ| કિં વા બહુનોદિતેન ? સઙ્ક્ષેપેણ દિનચર્યાદિકથિતસ્યાચારસ્ય ચ વ્યતિક્રમ ઇતિ ગ્રહગ્રહણે હેતુઃ|

Adhikarana surAdibhUtAnAM grahaNakAlAH (9-12) · Śloka 12

ગ્રૂહ્ણન્તિ શુક્લપ્રતિપત્ત્રયોદશ્યોઃ સુરા નરમ્| શુક્લત્રયોદશીકૃષ્ણદ્વાદશ્યોર્દાનવા ગ્રહાઃ||૯|| ગન્ધર્વાસ્તુ ચર્તુર્દશ્યાં દ્વાદશ્યાં ચોરગાઃ પુનઃ| પઞ્ચમ્યાં, શુક્લસપ્તમ્યેકાદશ્યોસ્તુ ધનેશ્વરાઃ||૧૦|| શુક્લાષ્ટપઞ્ચમીપૌર્ણમાસીષુ બ્રહ્મરાક્ષસાઃ| કૃષ્ણે રક્ષઃ પિશાચાદ્યા નવદ્વાદશપર્વસુ||૧૧|| દશામાવાસ્યયોરષ્ટનવમ્યોઃ પિતરોઽપરે| ગુરુવૃદ્ધાદયઃ પ્રાયઃ કાલં સન્ધ્યાસુ લક્ષયેત્||૧૨||

સ૦-દેવાઃ શુક્લપ્રતિપદિ શુક્લત્રયોદશ્યાં ચ નરં ગૃહ્ણન્તિ| શુક્લત્રયોદશ્યાં કૃષ્ણદ્વાદશ્યાં ચ દાનવા ગ્રહા ગૃહ્ણન્તિ| ગન્ધર્વાશ્ચ- તુર્દશ્યાં દ્વાદશ્યાં ચ| સર્પાસ્તુ પઞ્ચમ્યામ્| શુક્લપક્ષસ્ય સપ્તમ્યામેકાદશ્યાં ચ યક્ષા ગૃહ્ણન્તિ| શુક્લાષ્ટમ્યાદિષુ બ્રહ્મરાક્ષસા ગૃહ્ણન્તિ| રક્ષઃપિશાચાદયઃ કૃષ્ણપક્ષે નવમીદ્વાદશ્યોઃ પર્વસુ ચ ગૃહ્ણન્તિ| દશમ્યાદિષુ પિતરો ગૃહ્ણન્તિ| અપરે-અનુક્તા ગુરુવૃદ્ધાદયઃ, અષ્ટમીનવમ્યોર્ગૃહ્ણન્તિ| પૂર્વાક્તેષ્વેવ તિથિષુ પ્રાયેણ(યઃ)-બાહુલ્યેન, ગ્રહણકાલં સન્ધ્યાસુ-પર્વાદિષુ, જાનીયાત્

Adhikarana 1devagrahagRuhItasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

ફુલ્લપદ્મોપમમુખં સૌમ્યદૃષ્ટિમકોપનમ્| અલ્પવાક્સ્વેદવિણ્મૂત્રં ભોજનાનભિલાષિણમ્||૧૩|| દેવદ્વિજાતિપરમં શુચિં સંસ્કૃતવાદિનમ્| મીલયન્તં ચિરાન્નેત્રે સુરભિં વરદાયિનમ્||૧૪|| શુક્લમાલ્યામ્બરસરિચ્છૈલોચ્ચભવનપ્રિયમ્| અનિદ્રમપ્રધૃષ્યં ચ વિદ્યાદ્દેવવશીકૃતમ્||૧૫||

સ૦-ફુલ્લપદ્મોપમમુખમિત્યાદિ દેવગ્રહગૃહીતં વિદ્યાત્|

Adhikarana 2daityagrahagRuhItasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

જિહ્મદૃષ્ટિં દુરાત્માનં ગુરુદેવદ્વિજદ્વિષમ્| નિર્ભયં માનિનં શૂરં ક્રોધનં વ્યવસાયિનમ્||૧૬|| રુદ્રઃ સ્કન્દો વિશાખોઽહમિન્દ્રોઽહમિતિ વાદિનમ્| સુરામાંસરુચિં વિદ્યાત્ દૈત્યગ્રહગૃહીતકમ્||૧૭||

સ૦-જિહ્મદૃષ્ટિમિત્યાદિલક્ષણલક્ષિતં દૈત્યવશીકૃતં વિદ્યાત્|

Adhikarana 3gandharvagRuhItasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19

સ્વાચારં સુરભિં હૃષ્ટં ગીતનર્તનકારિણમ્| સ્નાનોદ્યાનરુચિં રક્તવસ્ત્રમાલ્યાનુલેપનમ્||૧૮|| શૃઙ્ગારલીલાભિરતં ગન્ધર્વાધ્યુષિતં વદેત્| |૧૯|

સ૦-સ્વાચારમિત્યાદિલક્ષણલક્ષિતં ગન્ધર્વેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્

Adhikarana 4 uragagRuhItasya lakShaNam (19-21) · Śloka 21

| રક્તાક્ષં ક્રોધનં સ્તબ્ધદૃષ્ટિં વક્રગતિં ચલમ્||૧૯|| શ્વસન્તમનિશં હિહ્વાલોલિનં સૃક્કિણીલિહમ્| પ્રિયદુગ્ધગુડસ્નાનમધોવદનશાયિનમ્||૨૦|| ઉરગાધિષ્ઠિતં વિદ્યાત્ત્રસ્યાન્તં ચાતપત્રતઃ| |૨૧|

સ૦-રક્તાક્ષમિત્યાદિલક્ષણં છત્રાચ્ચ ત્રસ્યન્તં સર્પાધિષ્ઠિતં વિદ્યાત્|

Adhikarana 5yakShagRuhItasya lakShaNam (21-24) · Śloka 24

| વિપ્લુતત્રસ્તરક્તાંક્ષં શુભગન્ધં સુતેજસમ્||૨૧|| પ્રિયનૃત્યકથાગીતસ્નાનમાલ્યાનુલેપનમ્| મત્સ્યમાંસરુચિં હૃષ્ટં તુષ્ટં બલિનમવ્યથમ્||૨૨|| ચલિતાગ્રકરં કસ્મૈ કિં દદામીતિ વાદિનમ્| રહસ્યભાષિણં વૈદ્યદ્વિજાતિપરિભાવિનમ્||૨૩|| અલ્પરોષં દ્રુતગતિં વિદ્યાદ્યક્ષગૃહીતકમ્| |૨૪|

સ૦-વિપ્લુતત્રસ્તરક્તાક્ષમિત્યાદિલક્ષણં યક્ષગૃહીતં વિદ્યાત્|

Adhikarana 6brahmarAkShasagRuhItasya lakShaNam (24-26) · Śloka 26

| હાસ્યનૃત્યપ્રિયં રૌદ્રચેષ્ટં છિદ્રપ્રહારિણમ્||૨૪|| આક્રોશિનં શીઘ્રગતિં દેવદ્વિજભિષગ્દ્વિષમ્| આત્માનં કાષ્ઠશસ્ત્રાદ્યૈર્ઘ્નન્તં ભોઃશબ્દવાદિનમ્||૨૫|| શાસ્ત્રવેદપઠં વિદ્યાદ્ ગૃહીતં બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ| |૨૬|

સ૦-હાસ્યનૃત્યપ્રિયમિત્યાદિલક્ષણં બ્રહ્મરાક્ષસગૃહીતં વિદ્યાત્|

Adhikarana 7rAkShasagRuhItasya lakShaNam (26-29) · Śloka 29

| સક્રોધદૃષ્ટિં ભૃકુટિમુદ્વહન્તં સસંભ્રમમ્||૨૬|| પ્રહરન્તં પ્રધાવન્તં શબ્દન્તં ભૈરવાનનમ્| અન્નાદ્વિનાઽપિ બલિનં નષ્ટનિદ્રં નિશાચરમ્||૨૭|| નિર્લજ્જમશુચિં શૂરં ક્રૂરં પરુષભાષિણમ્| રોષણં રક્તમાલ્યસ્ત્રીરક્તમદ્યામિષપ્રિયમ્||૨૮|| દૃષ્ટ્વા ચ રક્તં માંસં વાઽઽલિહાનં દશનચ્છદૌ| હસન્તમન્નકાલે ચ રાક્ષસાધિષ્ઠિતં વદેત્||૨૯||

સ૦-સક્રોધદૃષ્ટિમિત્યાદિલક્ષણં રાક્ષસાધિષ્ઠિતં વદેત્|

Adhikarana 8pishAcagRuhItasya lakShaNam (30-34) · Śloka 34

અવસ્થચિત્તં નૈકત્ર તિષ્ઠન્તં પરિધાવિનમ્| ઉચ્છિષ્ટનૃત્યગાન્ધર્વહાસમદ્યામિષપ્રિયમ્||૩૦|| નિર્ભર્ત્સનાદ્દીનમુખં રુદન્તમનિમિત્તતઃ| નખૈર્લિખન્તમાત્માનં રૂક્ષધ્વસ્તવપુઃસ્વરમ્||૩૧|| આવેદયન્તં દુઃખાનિ સમ્બદ્ધાબદ્ધભાષિણમ્| નષ્ટસ્મૃતિં શૂન્યરતિં લોલં નગ્નં મલીમસમ્||૩૨|| રથ્યાચૈલપરીધાનં તૃણમાલાવિભૂષણમ્| આરોહન્તં ચ કાષ્ઠાશ્વં તથા સઙ્કરકૂટકમ્||૩૩|| બહ્વાશિનં પિશાચેન વિજાનીયાદધિષ્ઠિતમ્| |૩૪|

સ૦-અવસ્થચિત્તમિત્યાદિલક્ષણં પિશાચગૃહીતં વિદ્યાત્|

Adhikarana 9pretagRuhItasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

| પ્રેતાકૃતિક્રિયાગન્ધં ભીતમાહારવિદ્વિષમ્||૩૪|| તૃણચ્છિદં ચ પ્રેતેન ગૃહીતં નરમાદિશેત્| |૩૫|

સ૦-પ્રેતાકૃતિક્રિયાગન્ધમિત્યાદિલક્ષણં પ્રેતગૃહીતં નરં વિદ્યાત્

Adhikarana 10kUShmANDagRuhItasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36

| બહુપ્રલાપં કૃષ્ણાસ્યં પ્રવિલમ્બિતયાયિનમ્||૩૫|| શૂનપ્રલમ્બવૃષણં કૂષ્માણ્ડાધિષ્ઠિતં વદેત્| |૩૬|

સ૦-બહુપ્રલાપાદિલક્ષણં કૂષ્માણ્ડાધિષ્ઠિતં વદેત્|

Adhikarana 11niShAdagRuhItasya lakShaNam (36-38) · Śloka 38

| ગૃહીત્વા કાષ્ઠલોષ્ટાદિ ભ્રમન્તં ચીરવાસસમ્||૩૬|| નગ્નં ધાવન્તમુત્ત્રસ્તદૃષ્ટિં તૃણવિભૂષણમ્| શ્મશાનશૂન્યાયતનરથ્યૈકદ્રુમસેવિનમ્||૩૭|| તિલાન્નમદ્યમાંસેષુ સતતં સક્તલોચનમ્| નિષાદાધિષ્ઠિતં વિદ્યાદ્ વદન્તં પરુષાણિ ચ||૩૮||

સ૦-ગૃહીત્વા કાષ્ઠમિત્યાદિલક્ષણં તથા પરુષાણિ ભાષમાણં નિષાદગૃહીતં વિદ્યાત્|

Adhikarana 12aukaraNagRuhItasya lakShaNam (39) · Śloka 39

યાચન્તમુદકં ચાન્નં ત્રસ્તલોહિતલોચનમ્| ઉગ્રવાક્યં ચ જાનીયાન્નરમૌકિરણાર્દિતમ્||૩૯||

સ૦-યાચન્તમુદકમિત્યાદિલક્ષણમૌકિરણાર્દિતં વિદ્યાત્

Adhikarana 13vaitAlagRuhItasya lakShaNam (40) · Śloka 40

ગન્ધમાલ્યરતિં સત્યવાદિનં પરિવેપિનમ્| બહુનિદ્રં ચ જાનીયાદ્વેતાલેન વશીકૃતમ્||૪૦||

સ૦-ગન્ધમાલ્યરતિમિત્યાદિલક્ષણં વેતાલગૃહીતં વિદ્યાત્|

Adhikarana 14pitRugrahagRuhItasya lakShaNam (41-42) · Śloka 42

અપ્રસન્નદૃશં દીનવદનં શુષ્કતાલુકમ્| ચલન્નયનપક્ષ્માણં નિદ્રાલું મન્દપાવકમ્||૪૧|| અપસવ્યપરીધાનં તિલમાંસગુડપ્રિયમ્| સ્ખલદ્વાચં ચ જાનીયાત્ પિતૃગ્રહવશીકૃતમ્||૪૨||

સ૦-અપ્રસન્નદૃશમિત્યાદિલક્ષણં પિતૃગ્રહગૃહીતં વિદ્યાત્|

Adhikarana 15,16,17,18 guruvRuddharShisiddhAbhiSApAdinA tattadgrahaj~jAnam (43) · Śloka 43

ગુરુવૃદ્ધર્ષિસિદ્ધાભિશાપચિન્તાનુરૂપતઃ| વ્યાહારાહારચેષ્ટાભિર્યથાસ્વં તદ્ગ્રહં વદેત્||૪૩||

સ૦-ગુર્વાદીનાં શાપચિન્તાનુરૂપવચનાદિભિર્યથાયોગં તદ્ગ્રહં વિદ્યાત્|

Adhikarana asAdhyalakShaNam (4) · Śloka 4

કુમારવૃદાનુગતં નગ્નમુદ્ધતમૂર્ધજમ્| અસ્વસ્થમનસં દૈર્ઘ્યકાલિકં સગ્રહં ત્યજેત્||૪૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ભૂત વિજ્ઞાનીયો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

સ૦-સર્વગ્રહગૃહીતં ત્યજેત્| કીદૃશમ્ ? કુમારસમૂહેનાનુયાતં, તથા નગ્નમુદ્ધતકેશં, તથાઽસ્વસ્થચિત્તં, તથા દીર્ઘકાલાનુવર્તિનં ચેતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ભૂતવિજ્ઞાનીયો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૪||