4. bhūtavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana bhUtavij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો ભૂતવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana bhUtavij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો ભૂતવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana rUpAdyanukaraNena tattadbhUtAviShTaj~jAnam (2) · Śloka 2

ભૂતસ્ય રૂપપ્રકૃતિભાષાગત્યાદિચેષ્ટિતૈઃ| યસ્યાનુકારં કુરુતે તેનાવિષ્ટં તમાદિશેત્||૨||

Adhikarana bhUto~aShTAdaSavidhaH (3) · Śloka 3

સોઽષ્ટાદશવિધો દેવદાનવાદિવિભેદતઃ| |૩|

Adhikarana bhUtAnuSha~gge hetuH (3-5) · Śloka 5

| હેતુસ્તદનુષક્તૌ તુ સદ્યઃ પૂર્વકૃતોઽથવા||૩|| પ્રજ્ઞાપરાધઃ, સુતરાં તેન કામાદિજન્મના| લુપ્તધર્મવ્રતાચારઃ પૂજ્યાનપ્યતિવર્તતે||૪|| તં તથા ભિન્નમર્યાદં પાપમાત્મોપઘાતિનમ્| દેવાદયોઽપ્યનુઘ્નન્તિ ગ્રહાશ્છિદ્રપ્રહારિણઃ||૫||

Adhikarana bhUtapraveshakAraNam (6-8) · Śloka 8

છિદ્રં પાપક્રિયારમ્ભઃ પાકોઽનિષ્ટસ્ય કર્મણઃ| એકસ્ય શૂન્યેઽવસ્થાનં શ્મશાનાદિષુ વા નિશિ||૬|| દિગ્વાસસ્ત્વં ગુરોર્નિન્દા રતેરવિધિસેવનમ્| અશુચેર્દેવતાર્ચાદિ પરસૂતકસઙ્કરઃ||૭|| હોમમન્ત્રબલીજ્યાનાં વિગુણં પરિકર્મ ચ| સમાસાદ્દિનચર્યાદિપ્રોક્તાચારવ્યતિક્રમઃ||૮||

Adhikarana surAdibhUtAnAM grahaNakAlAH (9-12) · Śloka 12

ગ્રૂહ્ણન્તિ શુક્લપ્રતિપત્ત્રયોદશ્યોઃ સુરા નરમ્| શુક્લત્રયોદશીકૃષ્ણદ્વાદશ્યોર્દાનવા ગ્રહાઃ||૯|| ગન્ધર્વાસ્તુ ચર્તુર્દશ્યાં દ્વાદશ્યાં ચોરગાઃ પુનઃ| પઞ્ચમ્યાં, શુક્લસપ્તમ્યેકાદશ્યોસ્તુ ધનેશ્વરાઃ||૧૦|| શુક્લાષ્ટપઞ્ચમીપૌર્ણમાસીષુ બ્રહ્મરાક્ષસાઃ| કૃષ્ણે રક્ષઃ પિશાચાદ્યા નવદ્વાદશપર્વસુ||૧૧|| દશામાવાસ્યયોરષ્ટનવમ્યોઃ પિતરોઽપરે| ગુરુવૃદ્ધાદયઃ પ્રાયઃ કાલં સન્ધ્યાસુ લક્ષયેત્||૧૨||

Adhikarana 1devagrahagRuhItasya lakShaNam (13-15) · Śloka 15

ફુલ્લપદ્મોપમમુખં સૌમ્યદૃષ્ટિમકોપનમ્| અલ્પવાક્સ્વેદવિણ્મૂત્રં ભોજનાનભિલાષિણમ્||૧૩|| દેવદ્વિજાતિપરમં શુચિં સંસ્કૃતવાદિનમ્| મીલયન્તં ચિરાન્નેત્રે સુરભિં વરદાયિનમ્||૧૪|| શુક્લમાલ્યામ્બરસરિચ્છૈલોચ્ચભવનપ્રિયમ્| અનિદ્રમપ્રધૃષ્યં ચ વિદ્યાદ્દેવવશીકૃતમ્||૧૫||

Adhikarana 2daityagrahagRuhItasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

જિહ્મદૃષ્ટિં દુરાત્માનં ગુરુદેવદ્વિજદ્વિષમ્| નિર્ભયં માનિનં શૂરં ક્રોધનં વ્યવસાયિનમ્||૧૬|| રુદ્રઃ સ્કન્દો વિશાખોઽહમિન્દ્રોઽહમિતિ વાદિનમ્| સુરામાંસરુચિં વિદ્યાત્ દૈત્યગ્રહગૃહીતકમ્||૧૭||

Adhikarana 3gandharvagRuhItasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19

સ્વાચારં સુરભિં હૃષ્ટં ગીતનર્તનકારિણમ્| સ્નાનોદ્યાનરુચિં રક્તવસ્ત્રમાલ્યાનુલેપનમ્||૧૮|| શૃઙ્ગારલીલાભિરતં ગન્ધર્વાધ્યુષિતં વદેત્| |૧૯|

Adhikarana 4 uragagRuhItasya lakShaNam (19-21) · Śloka 21

| રક્તાક્ષં ક્રોધનં સ્તબ્ધદૃષ્ટિં વક્રગતિં ચલમ્||૧૯|| શ્વસન્તમનિશં હિહ્વાલોલિનં સૃક્કિણીલિહમ્| પ્રિયદુગ્ધગુડસ્નાનમધોવદનશાયિનમ્||૨૦|| ઉરગાધિષ્ઠિતં વિદ્યાત્ત્રસ્યાન્તં ચાતપત્રતઃ| |૨૧|

Adhikarana 5yakShagRuhItasya lakShaNam (21-24) · Śloka 24

| વિપ્લુતત્રસ્તરક્તાંક્ષં શુભગન્ધં સુતેજસમ્||૨૧|| પ્રિયનૃત્યકથાગીતસ્નાનમાલ્યાનુલેપનમ્| મત્સ્યમાંસરુચિં હૃષ્ટં તુષ્ટં બલિનમવ્યથમ્||૨૨|| ચલિતાગ્રકરં કસ્મૈ કિં દદામીતિ વાદિનમ્| રહસ્યભાષિણં વૈદ્યદ્વિજાતિપરિભાવિનમ્||૨૩|| અલ્પરોષં દ્રુતગતિં વિદ્યાદ્યક્ષગૃહીતકમ્| |૨૪|

Adhikarana 6brahmarAkShasagRuhItasya lakShaNam (24-26) · Śloka 26

| હાસ્યનૃત્યપ્રિયં રૌદ્રચેષ્ટં છિદ્રપ્રહારિણમ્||૨૪|| આક્રોશિનં શીઘ્રગતિં દેવદ્વિજભિષગ્દ્વિષમ્| આત્માનં કાષ્ઠશસ્ત્રાદ્યૈર્ઘ્નન્તં ભોઃશબ્દવાદિનમ્||૨૫|| શાસ્ત્રવેદપઠં વિદ્યાદ્ ગૃહીતં બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ| |૨૬|

Adhikarana 7rAkShasagRuhItasya lakShaNam (26-29) · Śloka 29

| સક્રોધદૃષ્ટિં ભૃકુટિમુદ્વહન્તં સસંભ્રમમ્||૨૬|| પ્રહરન્તં પ્રધાવન્તં શબ્દન્તં ભૈરવાનનમ્| અન્નાદ્વિનાઽપિ બલિનં નષ્ટનિદ્રં નિશાચરમ્||૨૭|| નિર્લજ્જમશુચિં શૂરં ક્રૂરં પરુષભાષિણમ્| રોષણં રક્તમાલ્યસ્ત્રીરક્તમદ્યામિષપ્રિયમ્||૨૮|| દૃષ્ટ્વા ચ રક્તં માંસં વાઽઽલિહાનં દશનચ્છદૌ| હસન્તમન્નકાલે ચ રાક્ષસાધિષ્ઠિતં વદેત્||૨૯||

Adhikarana 8pishAcagRuhItasya lakShaNam (30-34) · Śloka 34

અવસ્થચિત્તં નૈકત્ર તિષ્ઠન્તં પરિધાવિનમ્| ઉચ્છિષ્ટનૃત્યગાન્ધર્વહાસમદ્યામિષપ્રિયમ્||૩૦|| નિર્ભર્ત્સનાદ્દીનમુખં રુદન્તમનિમિત્તતઃ| નખૈર્લિખન્તમાત્માનં રૂક્ષધ્વસ્તવપુઃસ્વરમ્||૩૧|| આવેદયન્તં દુઃખાનિ સમ્બદ્ધાબદ્ધભાષિણમ્| નષ્ટસ્મૃતિં શૂન્યરતિં લોલં નગ્નં મલીમસમ્||૩૨|| રથ્યાચૈલપરીધાનં તૃણમાલાવિભૂષણમ્| આરોહન્તં ચ કાષ્ઠાશ્વં તથા સઙ્કરકૂટકમ્||૩૩|| બહ્વાશિનં પિશાચેન વિજાનીયાદધિષ્ઠિતમ્| |૩૪|

Adhikarana 9pretagRuhItasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

| પ્રેતાકૃતિક્રિયાગન્ધં ભીતમાહારવિદ્વિષમ્||૩૪|| તૃણચ્છિદં ચ પ્રેતેન ગૃહીતં નરમાદિશેત્| |૩૫|

Adhikarana 10kUShmANDagRuhItasya lakShaNam (35-36) · Śloka 36

| બહુપ્રલાપં કૃષ્ણાસ્યં પ્રવિલમ્બિતયાયિનમ્||૩૫|| શૂનપ્રલમ્બવૃષણં કૂષ્માણ્ડાધિષ્ઠિતં વદેત્| |૩૬|

Adhikarana 11niShAdagRuhItasya lakShaNam (36-38) · Śloka 38

| ગૃહીત્વા કાષ્ઠલોષ્ટાદિ ભ્રમન્તં ચીરવાસસમ્||૩૬|| નગ્નં ધાવન્તમુત્ત્રસ્તદૃષ્ટિં તૃણવિભૂષણમ્| શ્મશાનશૂન્યાયતનરથ્યૈકદ્રુમસેવિનમ્||૩૭|| તિલાન્નમદ્યમાંસેષુ સતતં સક્તલોચનમ્| નિષાદાધિષ્ઠિતં વિદ્યાદ્ વદન્તં પરુષાણિ ચ||૩૮||

Adhikarana 12aukaraNagRuhItasya lakShaNam (39) · Śloka 39

યાચન્તમુદકં ચાન્નં ત્રસ્તલોહિતલોચનમ્| ઉગ્રવાક્યં ચ જાનીયાન્નરમૌકિરણાર્દિતમ્||૩૯||

Adhikarana 13vaitAlagRuhItasya lakShaNam (40) · Śloka 40

ગન્ધમાલ્યરતિં સત્યવાદિનં પરિવેપિનમ્| બહુનિદ્રં ચ જાનીયાદ્વેતાલેન વશીકૃતમ્||૪૦||

Adhikarana 14pitRugrahagRuhItasya lakShaNam (41-42) · Śloka 42

અપ્રસન્નદૃશં દીનવદનં શુષ્કતાલુકમ્| ચલન્નયનપક્ષ્માણં નિદ્રાલું મન્દપાવકમ્||૪૧|| અપસવ્યપરીધાનં તિલમાંસગુડપ્રિયમ્| સ્ખલદ્વાચં ચ જાનીયાત્ પિતૃગ્રહવશીકૃતમ્||૪૨||

Adhikarana 15,16,17,18 guruvRuddharShisiddhAbhiSApAdinA tattadgrahaj~jAnam (43) · Śloka 43

ગુરુવૃદ્ધર્ષિસિદ્ધાભિશાપચિન્તાનુરૂપતઃ| વ્યાહારાહારચેષ્ટાભિર્યથાસ્વં તદ્ગ્રહં વદેત્||૪૩||

Adhikarana asAdhyalakShaNam (4) · Śloka 4

કુમારવૃદાનુગતં નગ્નમુદ્ધતમૂર્ધજમ્| અસ્વસ્થમનસં દૈર્ઘ્યકાલિકં સગ્રહં ત્યજેત્||૪૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ભૂત વિજ્ઞાનીયો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||