12. dr̥ṣṭirōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana dRuShTirogavij~jAnIyAdhyAyaH timiraroge prathamapaTalAshritasya doShasya lakShaNam (2-1) · Śloka 1

અથાતો દૃષ્ટિરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) સિરાનુસારિણિ મલે પ્રથમં પટલં શ્રિતે| અવ્યક્તમીક્ષતે રૂપં વ્યક્તમપ્યનિમિત્તતઃ||૧||

અસ્માદનન્તરં દૃષ્ટિરોગવિજ્ઞાનમાહ| તત્રાપિ પૂર્વં તિમિરં લિલક્ષયિષુરાહ- સ૦-[ મલે- ] દોષે વાતાદ્યન્યતમે, સિરાનુસારિણિ તથા પ્રથમં-બાહ્યં, પટલં શ્રિતે સત્યવ્યક્તં રૂપં પશ્યતિ| વ્યક્તમપિ કદાચિન્નિમિત્તમન્તરેણ પશ્યતિ| એષ તિમિરાખ્યો રોગ ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ|

Adhikarana timiraroge dvitIyapaTalASritasya doShasya lakShaNam (2-5) · Śloka 5

પ્રાપ્તે દ્વિતીયં પટલમભૂતમપિ પશ્યતિ| ભૂતં તુ યત્નાદાસન્નં દૂરે સૂક્ષ્મં ચ નેક્ષતે||૨|| દૂરાન્તિકસ્થં રૂપં ચ વિપર્યાસેન મન્યતે| દોષે મણ્ડલસંસ્થાને મણ્ડલાનીવ પશ્યતિ||૩|| દ્વિધૈકં દૃષ્ટિમધ્યસ્થે બહુધા બહુધાસ્થિતે| દૃષ્ટેરભ્યન્તરગતે હ્નસ્વવૃદ્ધવિપર્યયમ્||૪|| માન્તિકસ્થમધઃસંસ્થે દૂરગં નોપરિ સ્થિતે| પાર્શ્વે પશ્યેન્નપાર્શ્વસ્થે તિમિરાખ્યોઽયમામયઃ||૫||

સ૦-દ્વિતીયં પટલં પ્રાપ્તેઽભૂતમપિ પશ્યતિ, ન કેવલં ભૂતમ્| ભૂતં તુ યત્નેન પશ્યતિ, તચ્ચાસન્નમેવ| દૂરે ન ચ સૂક્ષ્મં પશ્યતિ| દૂરાન્તિકસ્થં ચ રૂપં વૈપરીત્યેન મન્યતે,-દૂરસ્થં નિકટસ્થં, નિકટસ્થં દૂરસ્થમિત્યર્થઃ| દોષે મણ્ડલસંસ્થાને દ્વિતીયપટલાશ્રિતે એવ મણ્ડલાનીવાલોકતે| દૃષ્ટિમધ્યસ્થે દોષ એકમેવ વસ્તુ દ્વિપ્રકારં પશ્યતિ| બહુધાસ્થિતે દોષ એકમેવ વસ્તુ બહુપ્રકારં પશ્યતિ| દૃષ્ટેરભ્યન્તરાશ્રિતે દોષે હ્રસ્વં ચ વૃદ્ધં ચ તયોર્વિપર્યયઃ| હ્રસ્વં ચ મહાન્તં, મહાન્તં ચ હ્રસ્વમિતિ વૈપરીત્યેન પશ્યતિ| અધઃસ્થિતે દોષે સમીપસ્થં પદાર્થં નેક્ષતે| ઉપરિષ્ટાત્સ્થિતે દોષે દૂરગં ન પશ્યતિ| પાર્શ્વસ્થે દોષે પાર્શ્વે રૂપં ન પશ્યેત્| અયં સર્વ એવ તિમિરસંજ્ઞો રોગઃ|

Adhikarana timiraroge tRutIyApaTalASritasya doShasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

પ્રાપ્નોતિ કાચતાં દોષે તૃતીયપટલાશ્રિતે| તેનોર્ધ્વમીક્ષતે નાધસ્તનુચૈલાવૃતોપમમ્||૬|| યથા વર્ણં ચ રજ્યેત દૃષ્ટિર્હીયેત ચ ક્રમાત્| |૭|

સ૦-તૃતીયં પટલં સ્થિતે દોષે કાચત્વં પ્રાપ્નોતિ| તેન કાચેનોર્ધ્વમીક્ષતે ન ત્વધઃ| તચ્ચ તનુવસ્ત્રચ્છન્નસદૃશમ્| દૃષ્ટિશ્ચાત્ર દોષાનુસારેણ રજ્યતે| યથા વાતેન શ્યાવેત્યાદિ| ક્રમેણ ચ દૃષ્તિર્હીયતે|

Adhikarana timiraroge caturthapaTalASritasya doShasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| તથાઽપ્યુપેક્ષમાણસ્ય ચતુર્થં પટલં ગતઃ||૭|| લિઙ્ગનાશં મલઃ કુર્વન્ છાદયેદ્દૃષ્ટિમણ્ડલમ્| |૮|

સ૦-એવમપ્યુપેક્ષમાણસ્યાચિકિત્સિતસ્ય તૃતીયં પટલં મુક્ત્વા ચતુર્થપટલં ગતો મલો-દોષઃ, લિઙ્ગનાશં-દૃષ્ટિનાશં ચ, કુર્વન્ દૃષ્ટિમણ્ડલં છાદયેત્|

Adhikarana 1vAtajasya timirasya lakShaNam 2vAtajasya kAcasya lakShaNam 3 vAtajasya li~gganASasya lakShaNam (8-12) · Śloka 12

ઇતિ સામાન્યલક્ષણમુક્ત્વ વિશેષમાહ | તત્ર વાતેન તિમિરે વ્યાવિદ્ધમિવ પશ્યતિ||૮|| ચલાવિલારુણાભાસં પ્રસન્નં ચેક્ષતે મુહુઃ| જલાનિ કેશાન્ મશકાન્ રશ્મીંશ્ચોપેક્ષિતેઽત્ર ચ||૯|| કાચીભૂતે દૃગરુણા પશ્યત્યાસ્યમનાસિકમ્| ચન્દ્રદીપાદ્યનેકત્વં વક્રમૃજ્વપિ મન્યતે||૧૦|| વૃદ્ધઃ કાચો દૃશં કુર્યાદ્રજોધૂમાવૃતામિવ| સ્પષ્ટારુણાભાં વિસ્તીર્ણાં સૂક્ષ્માં વા હતદર્શનામ્||૧૧|| સ લિઙ્ગનાશો| |૧૨|

સ૦-તત્ર-તિમિરેષુ મધ્યે, પવનેન તિમિરે સતિ વ્યાવિદ્ધમિવ પશ્યતિ| તથા ચલં ધૂમાવિલમરુણાભાસં મુહુઃ-પુનઃ-પ્રસન્નં ચાલોકતે-પ્રકૃતિસ્થનયનેન પશ્યતિ, પવનસ્ય ચલરૂપત્વાત્| તથા જાલાદીનિ મુહુઃ પશ્યતિ| આસ્યં-મુખં, અનાસિકં-નાસિકારહિતં, પશ્યતિ| તથા ચન્દ્રદીપાદીનામનેકત્વં વક્રમવક્રમિવ ચ મન્યતે| વૃદ્ધઃ કાચો રજોધૂમાવૃતામિવ ચ દૃષ્ટિં કુર્યાત્| તથા સ્પષ્ટાઽરુણાઽઽભા યસ્યાસ્તામ્| તથા વિસ્તીર્ણાં સૂક્ષ્માં વા| તથા હતદર્શનામ્| સ એવંભૂતો લિઙ્ગનાશઃ| ઇતિ વાતજાસ્તિમિરકાચલિઙ્ગનાશા ઉક્તાઃ|

Adhikarana 4 gambhIrAyA dRushaH lakShaNam (12) · Śloka 12

અધુના વાયુસામાન્યાં ગમ્ભીરાં દૃષ્ટિં વ્યાચષ્ટે વાતે તુ સઙ્કોચયતિ દૃક્સિરાઃ| દૃગ્મણ્ડલં વિશત્યન્તર્ગમ્ભીરા દૃગસોઉ સ્મૃતા||૧૨||

સ૦-વાતે તુ દૃક્સિરાઃ સઙ્કોચયતિ સતિ દૃષ્ટિમણ્ડલમન્તઃ પ્રવિશતિ| સા ગમ્ભીરા દૃષ્ટિઃ સ્મૃતા| 'મુનિભિઃ' ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana 5pittajasya timirasya lakShaNam 6pittajasya kAcasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

પિત્તજે તિમિરે વિદ્યુત્ખદ્યોતદ્યોતદીપિતમ્| શિખિતિત્તિરિપત્રાભં પ્રાયો નીલં ચ પશ્યતિ||૧૩|| કાચે દૃક્ કાચનીલાભા તાદૃગેવ ચ પશ્યતિ| અર્કેન્દુપતિવેષાગ્નિમરિચીન્દ્રધનૂંષિ ચ||૧૪||

સ૦-પિત્તોદ્ભવે તિમિરે વિદ્યુદાદિદીપિતં તથા મયૂરતિત્તિરિપત્રાભં પ્રાયેણ નીલં ચ પશ્યતિ| કાચે કાચનીલસદૃશી દૃષ્ટિઃ સ્યાત્| તાદૃગેવ-કાચનીલાભાસં, પશ્યતિ| કાચે કાચનીલ સદૃશી દૃષ્ટિઃ શ્યાત્| તાદૃગેવ કાચનીલાભસં પશ્યતિ| તથાઽર્કેન્દુ પરિવેષાદીન્ પશ્યતિ|

Adhikarana 7 pittajasya li~gganAshasya lakShaNam 8hrasvAkhyAyA dRushaH lakShaNam (15) · Śloka 15

ભૃઙ્ગનીલા નિરાલોકા દૃક્ સ્નિગ્ધા લિઙ્ગનાશતઃ| દૃષ્ટિઃ પિત્તેન હ્રસ્વાખ્યા સા હૃસ્વ હ્રસ્વદર્શિની||૧૫||

સ૦-લિઙ્ગનાશાદ્ દૃષ્ટિશ્ચ ભ્રમરનીલા નિરાલોકા સ્નિગ્ધા ચ સ્યાત્| પિત્તેન હ્રસ્વસંજ્ઞા દૃષ્ટિઃ સ્યાત્| સા ચ હ્રસ્વા-હ્રસ્વસંસ્થાના, તથા હ્રસ્વદર્શિની-અલ્પદર્શિની|

Adhikarana 9 pittavidagdhAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

ભવેત્પિત્તવિદગ્ધાખ્યા પીતા પીતાભદર્શના| |૧૬|

સ૦-પિત્તબિદગ્ધસંજ્ઞા દૃષ્ટિઃ પીતવર્ણા સ્યાત્| તથા પીતાભં દર્શનં યસ્યાઃ સા પીતાબદર્શના ચ|

Adhikarana 10 kaphajasya timirasya lakShaNam 11kaphajasya kAcasya lakShaNam 12kaphajasya li~gganAshasya lakShaNam (16-20) · Śloka 20

| કફેન તિમિરે પ્રાયઃ સ્નિગ્ધં શ્વેતં ચ પશ્યતિ||૧૬|| શઙ્ખેદુકુન્દકુસુમૈઃ કુમુદૈરિવ ચાચિતમ્| કાચે તુ નિષ્પ્રભેન્દ્વર્કપ્રદીપાદ્યૈરિવાચિતમ્||૧૭|| સિતાભા સા ચ દૃષ્ટિઃ સ્યાલ્લિઙ્ગનાશે તુ લક્ષ્યતે| મૂર્તઃ કફો દૃષ્ટિગતઃ સ્નિગ્ધો દર્શનનાશનઃ||૧૮|| બિન્દુર્જલસ્યેવ ચલઃ પદ્મિનીપુટસંસ્થિતઃ| ઉષ્ણે સઙ્કોચમાયાતિ છાયાયાં પરિસર્પતિ||૧૯|| શઙ્ખકુન્દેન્દુકુમુદસ્ફટિકોપમશુક્લિમા| |૨૦|

સ૦-કફેન તિમિરે સતિ પ્રાયઃ સ્નિગ્ધં શુક્લં ચાલોકતે| તથા શઙ્ખાદિભિરિવાચિતં પશ્યતિ| કાચે તુ નિષ્પ્રભેન્દ્વર્કાદિભિરિવાચિતં પશ્યતિ| દૃક્ શુક્લાભા સ્યાત્ લિઙ્ગનાશે તુ દૃશ્યતે મૂર્તઃ કફો દૃષ્ટિગતઃ સ્નિગ્ધસ્તથા દૃષ્ટિવિનાશનશ્ચ| જલસ્યેવ બિન્દુશ્ચલઃ પદ્મિનીપુટસંસ્થિતઃ| આતપે ચાસોઉ બિન્દુઃ સઙ્કુચતિ| છાયાયાં પ્રસરતિ| તથા શઙ્ખાદિશુક્લિમા સ્યાત્|

Adhikarana 13 raktajasya timirasya lakShaNam 14 raktajasya kAcasya lakShaNam 15raktajasya li~gganAshasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| રક્તેન તિમિરે રક્તં તમોભૂતં ચ પશ્યતિ||૨૦|| કાચેન રક્તા કૃષ્ણા વા દૃષ્ટિસ્તદૃક્ ચ પશ્યતિ| લિઙ્ગનાશેઽપિ તાદૃગ્ દૃઙ્ નિષ્પ્રભા હતદર્શના||૨૧||

સ૦-રક્તેન તિમિરે સતિ રક્તાભં તથા તમ ઇવ ચ પશ્યતિ| કાચેન રક્તા કૃષ્ણા વા દૃષ્ટિઃ સ્યાત્| તાદૃગેવ-રક્ત કૃષ્ણં વા, પશ્યતિ| લિઙ્ગનાશે ચ તાદૃશ્યેવ-કાચવત્, દૃષ્ટિસ્તથા નિષ્પ્રભા હતદર્શના ચ સ્યાત્|

Adhikarana 16 saMsargajasya timirasya lakShaNam 17saMsargajasya kAcasya lakShaNam 18saMsargajasya li~gganAshasya lakShaNam 19sannipAtajasya timirasya lakShaNam 20sannipAtajasya kAcasya lakShaNam 21sannipAtajasya li~gganAshasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

સંસર્ગસન્નિપાતેષુ વિદ્યાત્સઙ્કીર્ણલક્ષણાન્| તિમિરાદીનકસ્માચ્ચ તૈઃ સ્યાદ્વ્યક્તાકુલેક્ષણઃ||૨૨|| તિમિરે, શેષયોર્દૃષ્ટૌ ચિત્રો રાગઃ પ્રજાયતે| |૨૩|

સ૦-સંસર્ગસન્નિપાતેષુ સઙ્કીર્ણલક્ષણાન્-વ્યામિશ્રલક્ષણાન્, તિમિરકાચલિઙ્ગનાશાન્ વિદ્યાત્| તથાઽકસ્માત્-નિમિત્તમન્તરેણ, તૈઃ-સંસર્ગસન્નિપાતૈઃ, વ્યક્તં-સ્પષ્ટં, કદાચિદાકુલમીક્ષણંદર્શનં, યસ્ય સ એવંભૂતો નરસ્તિમિરે સ્યાત્| શેષયોઃ-કાચલિઙ્ગનાશયોઃ દૃષ્ટૌ ચિત્રો રાગઃ સ્યાત્|

Adhikarana 22 nakulAndhasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| દ્યોત્યતે નકુલસ્યેવ યસ્ય દૃઙ્ નિચિતા મલૈઃ||૨૩|| નકુલાન્ધઃ સ તત્રાહ્નિ ચિત્રં પશ્યતિ નો નિશિ| |૨૪|

સ૦-યસ્યાતુરસ્ય નકુલસ્યેવ દૃષ્ટિર્દોષૈર્નિચિતા દ્યોત્યતે-દેદીપ્યતે, સ નકુલાન્ધઃ| તત્ર-નકુલાન્ધે, દિવા ચિત્રં પશ્યતિ, ન તુ નિશિ-રજાન્યામ્|

Adhikarana 23 doShAndhasya atra divAdarshane yuktiH (24-26) · Śloka 26

| અર્કેઽસ્તમસ્તકન્યસ્તગભસ્તૌ સ્તમ્ભમાગતાઃ||૨૪|| સ્થગયન્તિ દૃશં દોષા દોષાન્ધઃ સ ગદોઽપરઃ| દિવાકરકરસ્પૃષ્ટા ભ્રષ્ટા દૃષ્ટિપથાન્મલાઃ||૨૫|| વિલીનલીના યચ્છન્તિ વ્યક્તમત્રાહ્નિ દર્શનમ્| |૨૬|

સ૦-અર્કેઽસ્તપર્વતસ્ય મસ્તકે ન્યસ્તા ગભસ્તયો યેન તસ્મિન્ સતિ સ્તમ્ભં પ્રાપ્તા દોષા દૃશં છાદયન્તિ| સ એવંભૂતો દોષાન્ધો નામ રોગઃ| દિવા કથં પશ્યતિ ? ઇત્યત્ર યુક્તિમાહ- સં-મલા અહ્નિ દિવાકરરશ્મિભિઃ સ્પૃષ્ટાસ્તથા દૃષ્ટિપથાદ્ભ્રષ્ટા વિલીનાઃ સન્તઃ, અત્ર-રાત્ર્યન્ધે, સ્પષ્ટં દર્શનં દદતિ| દિવાકરકરસ્પૃષ્ટા ઇતિ હેતૌ પ્રથમા|

Adhikarana 24 uShNavidagdhAyAH lakShaNam (26-28) · Śloka 28

| ઉષ્ણતપ્તસ્ય સહસા શીતવારિનિમજ્જનાત્||૨૬|| ત્રિદોષરક્તસંપૃક્તો યાત્યૂષ્મોર્ધ્વં તતોઽક્ષિણિ| દાહોષે મલિનં શુક્લમહન્યાવિલદર્શનમ્||૨૭|| રાત્રાવાન્ધ્યં ચ જાયેત વિદગ્ધોષ્ણેન સા સ્મૃતા| |૨૮|

સ૦-ઉષ્ણેન તપ્તસ્ય સહસા-ઝટિત્યેવ, શિશિરજલનિમજ્જનાત્ ત્રિદોષરક્તસંપૃક્ત ઊષ્મોર્ધ્વમક્ષ્ણિ યાતિ| તતઃ-ઊષ્મણ ઊર્ધ્વગમનાત્, અક્ષ્ણિ દાહોષે ભવતઃ| શુક્લભાગશ્ચ મલિનો ભવતિ| અહનિ-દિને, આવિલં દર્શનં જાયતે, રાત્રૌ ચાન્ધ્યમ્| સા દૃષ્ટિરુષ્ણવિદગ્ધાખ્યા|

Adhikarana 25 amlavidagdhAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| ભૃશમમ્લાશનાદ્દોષૈઃ સાસ્રૈર્યા દૃષ્ટિરાચિતા||૨૮|| સક્લેદકણ્ડૂકલુષા વિદગ્ધાઽમ્લેન સા સ્મૃતા| |૨૯|

સ૦-અત્યન્તમમ્લાશનાત્-અમ્લભક્ષણાત્, દોષૈઃ સરક્તૈર્યા દૃષ્ટિરાચિતા ક્લેદકણ્ડૂકલુષાન્વિતા સ્યાત્| સા વિદગ્ધામ્લેતિ દૃષ્ટિઃ સ્મૃતા|

Adhikarana 26 dhUmarasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| શોકજ્વરશિરોરોગસન્તપ્તસ્યાનિલાદયઃ||૨૯|| ધૂમાવિલાં ધૂમદૃશં દૃશં કુર્યુઃ સ ધૂમરઃ| |૩૦|

સ૦-શોકાદિસન્તપ્તસ્ય નરસ્ય વાતાદયો ધૂમેનેવાવિલાં ધૂમદર્શનાં દૃષ્ટિં કુર્યુઃ| સ ધૂમરો નામ રોગઃ|

Adhikarana 27 aupasargikali~gganAshasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32

| સહસૈવાલ્પસત્ત્વસ્ય પશ્યતો રૂપમદ્ભુતમ્||૩૦|| ભાસ્વરં ભાશ્કરાદિં વા વાતાદ્યા નયનાશ્રિતાઃ| કુર્વન્તિ તેજઃ સંશોષ્ય દૃષ્ટિં મુષિતદર્શનામ્||૩૧|| વૈદૂર્યવર્ણાં સ્તિમિતાં પ્રકૃતિસ્થામિવાવ્યથામ્| ઓઉપસર્ગિક ઇત્યેષ લિઙ્ગનાશો|૩૨|

સ૦-સહસૈવ-અતર્કિતસ્ય, પુંસોઽલ્પસત્ત્વસ્ય રૂપમદ્ભુતં પશ્યતો ભાસ્વરં ભાસ્કરપ્રકારં પશ્યતો વા વાતાદયો લોચનાશ્રિતા દૃષ્ટિં મુષિતદર્શનાં વૈડૂર્યવર્ણાં સ્તિમિતાં પ્રકૃતિસ્થામિવ પીડારહિતાં કુર્વન્તિ| કિં કૃત્વા ? તેજઃ સંશોષ્ય| ઇત્યેષ ઔપસર્ગિકો લિઙ્ગનાશઃ|

Adhikarana saptaviMshatirogANAmeteShAM sAdhyAsAdhyatvam (12) · Śloka 12

| ઽત્ર વર્જયેત્||૩૨|| વિના કફાલ્લિઙ્ગનાશાન્ ગમ્ભીરાં હ્undefinedસ્વજામપિ| ષટ્ કાચા નકુલાન્ધશ્ચ યાપ્યાઃ, શેષાંસ્તુ સાધયેત્||૩૩|| દ્વાદશેતિ ગદા દૃષ્ટોઉ નિર્દિષ્ટાઃ સપ્તવિંશતિઃ| ૩૩ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને દૃષ્ટિરોગવિજ્ઞાનીયો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||

સ૦-અત્ર-એષુ મધ્યે, કફાદ્વિના લિઙ્ગનાશાન્-વાતપિત્તસંસર્ગસન્નિપાતરક્તજોઉપસર્ગિકાન્ ષટ્, તથા ગભીરાં હ્રસ્વજામપિદૃષ્ટિમિત્યષ્ટૌ વર્જયેત્| ષટ્ કાચાઃ-વાતપિત્તકફસંસર્ગસન્નિપાતરક્તજાઃ, નકુલાન્ધશ્ચેતિ સપ્ત યાપ્યાઃ| શેષાંશ્ચ દ્વાદશ સાધયેત્, તત્ર વાતપિત્તકફરક્તસંસર્ગસન્નિપાતૈઃ પૃથક્ તિમિરાણીતિ ષટ્, સપ્તમઃ કફેન ચ લિઙ્ગનાશઃ, અષ્ટમઃ પિત્તવિદગ્ધા દૃષ્ટિઃ, નવમો દોષાન્ધઃ, દશમ ઉષ્ણવિદગ્ધા, એકાદશો વિદગ્ધામ્લા, દ્વાદશો ધૂમરઃ, ઇતિ| એવં દૃષ્ટિમણ્ડલે રોગાઃ સપ્તવિંશતિસઙ્ખ્યાઃ કથિતાઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને દૃષ્ટિરોગ- વિજ્ઞાનીયો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૨||