12. dr̥ṣṭirōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana dRuShTirogavij~jAnIyAdhyAyaH timiraroge prathamapaTalAshritasya doShasya lakShaNam (2-1) · Śloka 1

અથાતો દૃષ્ટિરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) સિરાનુસારિણિ મલે પ્રથમં પટલં શ્રિતે| અવ્યક્તમીક્ષતે રૂપં વ્યક્તમપ્યનિમિત્તતઃ||૧||

Adhikarana timiraroge dvitIyapaTalASritasya doShasya lakShaNam (2-5) · Śloka 5

પ્રાપ્તે દ્વિતીયં પટલમભૂતમપિ પશ્યતિ| ભૂતં તુ યત્નાદાસન્નં દૂરે સૂક્ષ્મં ચ નેક્ષતે||૨|| દૂરાન્તિકસ્થં રૂપં ચ વિપર્યાસેન મન્યતે| દોષે મણ્ડલસંસ્થાને મણ્ડલાનીવ પશ્યતિ||૩|| દ્વિધૈકં દૃષ્ટિમધ્યસ્થે બહુધા બહુધાસ્થિતે| દૃષ્ટેરભ્યન્તરગતે હ્નસ્વવૃદ્ધવિપર્યયમ્||૪|| માન્તિકસ્થમધઃસંસ્થે દૂરગં નોપરિ સ્થિતે| પાર્શ્વે પશ્યેન્નપાર્શ્વસ્થે તિમિરાખ્યોઽયમામયઃ||૫||

Adhikarana timiraroge tRutIyApaTalASritasya doShasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

પ્રાપ્નોતિ કાચતાં દોષે તૃતીયપટલાશ્રિતે| તેનોર્ધ્વમીક્ષતે નાધસ્તનુચૈલાવૃતોપમમ્||૬|| યથા વર્ણં ચ રજ્યેત દૃષ્ટિર્હીયેત ચ ક્રમાત્| |૭|

Adhikarana timiraroge caturthapaTalASritasya doShasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| તથાઽપ્યુપેક્ષમાણસ્ય ચતુર્થં પટલં ગતઃ||૭|| લિઙ્ગનાશં મલઃ કુર્વન્ છાદયેદ્દૃષ્ટિમણ્ડલમ્| |૮|

Adhikarana 1vAtajasya timirasya lakShaNam 2vAtajasya kAcasya lakShaNam 3 vAtajasya li~gganASasya lakShaNam (8-12) · Śloka 12

ઇતિ સામાન્યલક્ષણમુક્ત્વ વિશેષમાહ | તત્ર વાતેન તિમિરે વ્યાવિદ્ધમિવ પશ્યતિ||૮|| ચલાવિલારુણાભાસં પ્રસન્નં ચેક્ષતે મુહુઃ| જલાનિ કેશાન્ મશકાન્ રશ્મીંશ્ચોપેક્ષિતેઽત્ર ચ||૯|| કાચીભૂતે દૃગરુણા પશ્યત્યાસ્યમનાસિકમ્| ચન્દ્રદીપાદ્યનેકત્વં વક્રમૃજ્વપિ મન્યતે||૧૦|| વૃદ્ધઃ કાચો દૃશં કુર્યાદ્રજોધૂમાવૃતામિવ| સ્પષ્ટારુણાભાં વિસ્તીર્ણાં સૂક્ષ્માં વા હતદર્શનામ્||૧૧|| સ લિઙ્ગનાશો| |૧૨|

Adhikarana 4 gambhIrAyA dRushaH lakShaNam (12) · Śloka 12

અધુના વાયુસામાન્યાં ગમ્ભીરાં દૃષ્ટિં વ્યાચષ્ટે વાતે તુ સઙ્કોચયતિ દૃક્સિરાઃ| દૃગ્મણ્ડલં વિશત્યન્તર્ગમ્ભીરા દૃગસોઉ સ્મૃતા||૧૨||

Adhikarana 5pittajasya timirasya lakShaNam 6pittajasya kAcasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

પિત્તજે તિમિરે વિદ્યુત્ખદ્યોતદ્યોતદીપિતમ્| શિખિતિત્તિરિપત્રાભં પ્રાયો નીલં ચ પશ્યતિ||૧૩|| કાચે દૃક્ કાચનીલાભા તાદૃગેવ ચ પશ્યતિ| અર્કેન્દુપતિવેષાગ્નિમરિચીન્દ્રધનૂંષિ ચ||૧૪||

Adhikarana 7 pittajasya li~gganAshasya lakShaNam 8hrasvAkhyAyA dRushaH lakShaNam (15) · Śloka 15

ભૃઙ્ગનીલા નિરાલોકા દૃક્ સ્નિગ્ધા લિઙ્ગનાશતઃ| દૃષ્ટિઃ પિત્તેન હ્રસ્વાખ્યા સા હૃસ્વ હ્રસ્વદર્શિની||૧૫||

Adhikarana 9 pittavidagdhAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

ભવેત્પિત્તવિદગ્ધાખ્યા પીતા પીતાભદર્શના| |૧૬|

Adhikarana 10 kaphajasya timirasya lakShaNam 11kaphajasya kAcasya lakShaNam 12kaphajasya li~gganAshasya lakShaNam (16-20) · Śloka 20

| કફેન તિમિરે પ્રાયઃ સ્નિગ્ધં શ્વેતં ચ પશ્યતિ||૧૬|| શઙ્ખેદુકુન્દકુસુમૈઃ કુમુદૈરિવ ચાચિતમ્| કાચે તુ નિષ્પ્રભેન્દ્વર્કપ્રદીપાદ્યૈરિવાચિતમ્||૧૭|| સિતાભા સા ચ દૃષ્ટિઃ સ્યાલ્લિઙ્ગનાશે તુ લક્ષ્યતે| મૂર્તઃ કફો દૃષ્ટિગતઃ સ્નિગ્ધો દર્શનનાશનઃ||૧૮|| બિન્દુર્જલસ્યેવ ચલઃ પદ્મિનીપુટસંસ્થિતઃ| ઉષ્ણે સઙ્કોચમાયાતિ છાયાયાં પરિસર્પતિ||૧૯|| શઙ્ખકુન્દેન્દુકુમુદસ્ફટિકોપમશુક્લિમા| |૨૦|

Adhikarana 13 raktajasya timirasya lakShaNam 14 raktajasya kAcasya lakShaNam 15raktajasya li~gganAshasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| રક્તેન તિમિરે રક્તં તમોભૂતં ચ પશ્યતિ||૨૦|| કાચેન રક્તા કૃષ્ણા વા દૃષ્ટિસ્તદૃક્ ચ પશ્યતિ| લિઙ્ગનાશેઽપિ તાદૃગ્ દૃઙ્ નિષ્પ્રભા હતદર્શના||૨૧||

Adhikarana 16 saMsargajasya timirasya lakShaNam 17saMsargajasya kAcasya lakShaNam 18saMsargajasya li~gganAshasya lakShaNam 19sannipAtajasya timirasya lakShaNam 20sannipAtajasya kAcasya lakShaNam 21sannipAtajasya li~gganAshasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

સંસર્ગસન્નિપાતેષુ વિદ્યાત્સઙ્કીર્ણલક્ષણાન્| તિમિરાદીનકસ્માચ્ચ તૈઃ સ્યાદ્વ્યક્તાકુલેક્ષણઃ||૨૨|| તિમિરે, શેષયોર્દૃષ્ટૌ ચિત્રો રાગઃ પ્રજાયતે| |૨૩|

Adhikarana 22 nakulAndhasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| દ્યોત્યતે નકુલસ્યેવ યસ્ય દૃઙ્ નિચિતા મલૈઃ||૨૩|| નકુલાન્ધઃ સ તત્રાહ્નિ ચિત્રં પશ્યતિ નો નિશિ| |૨૪|

Adhikarana 23 doShAndhasya atra divAdarshane yuktiH (24-26) · Śloka 26

| અર્કેઽસ્તમસ્તકન્યસ્તગભસ્તૌ સ્તમ્ભમાગતાઃ||૨૪|| સ્થગયન્તિ દૃશં દોષા દોષાન્ધઃ સ ગદોઽપરઃ| દિવાકરકરસ્પૃષ્ટા ભ્રષ્ટા દૃષ્ટિપથાન્મલાઃ||૨૫|| વિલીનલીના યચ્છન્તિ વ્યક્તમત્રાહ્નિ દર્શનમ્| |૨૬|

Adhikarana 24 uShNavidagdhAyAH lakShaNam (26-28) · Śloka 28

| ઉષ્ણતપ્તસ્ય સહસા શીતવારિનિમજ્જનાત્||૨૬|| ત્રિદોષરક્તસંપૃક્તો યાત્યૂષ્મોર્ધ્વં તતોઽક્ષિણિ| દાહોષે મલિનં શુક્લમહન્યાવિલદર્શનમ્||૨૭|| રાત્રાવાન્ધ્યં ચ જાયેત વિદગ્ધોષ્ણેન સા સ્મૃતા| |૨૮|

Adhikarana 25 amlavidagdhAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| ભૃશમમ્લાશનાદ્દોષૈઃ સાસ્રૈર્યા દૃષ્ટિરાચિતા||૨૮|| સક્લેદકણ્ડૂકલુષા વિદગ્ધાઽમ્લેન સા સ્મૃતા| |૨૯|

Adhikarana 26 dhUmarasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| શોકજ્વરશિરોરોગસન્તપ્તસ્યાનિલાદયઃ||૨૯|| ધૂમાવિલાં ધૂમદૃશં દૃશં કુર્યુઃ સ ધૂમરઃ| |૩૦|

Adhikarana 27 aupasargikali~gganAshasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32

| સહસૈવાલ્પસત્ત્વસ્ય પશ્યતો રૂપમદ્ભુતમ્||૩૦|| ભાસ્વરં ભાશ્કરાદિં વા વાતાદ્યા નયનાશ્રિતાઃ| કુર્વન્તિ તેજઃ સંશોષ્ય દૃષ્ટિં મુષિતદર્શનામ્||૩૧|| વૈદૂર્યવર્ણાં સ્તિમિતાં પ્રકૃતિસ્થામિવાવ્યથામ્| ઓઉપસર્ગિક ઇત્યેષ લિઙ્ગનાશો|૩૨|

Adhikarana saptaviMshatirogANAmeteShAM sAdhyAsAdhyatvam (12) · Śloka 12

| ઽત્ર વર્જયેત્||૩૨|| વિના કફાલ્લિઙ્ગનાશાન્ ગમ્ભીરાં હ્undefinedસ્વજામપિ| ષટ્ કાચા નકુલાન્ધશ્ચ યાપ્યાઃ, શેષાંસ્તુ સાધયેત્||૩૩|| દ્વાદશેતિ ગદા દૃષ્ટોઉ નિર્દિષ્ટાઃ સપ્તવિંશતિઃ| ૩૩ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને દૃષ્ટિરોગવિજ્ઞાનીયો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||