30. granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

adhunā granthyādīnāṁ cikitsitaṁ bibhaṇiṣurāha-

Adhikarana granthyarbudashlIpadApacInADIpratiShedhAdhyAyaH granthiShvAmeShu shoPavat kriyA (2-1) · Śloka 1

athātō granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) granthiṣvāmēṣu kartavyā yathāsvaṁ śōphavat kriyā| |1|

sa0- āmēṣu-apakvēṣu, granthiṣu yathāsvaṁ śōphēṣviva kriyācikitsitam|

Adhikarana vAtaje granthau snehanaM shodhanaM ca (1-2) · Śloka 2

| br̥hatīcitrakavyāghrīkaṇāsiddhēna sarpiṣā||1|| snēhayēcchuddhikāmaṁ ca, tīkṣṇaiḥ śuddhasya lēpanam| |2|

sa0- br̥hatyādibhiḥ siddhēna sarpiṣā śuddhikāmaṁ naraṁ snēhayēt| tataḥ śuddhasya-kr̥tavamanavirēkasya sataḥ, tīkṣṇairdravyairlēpanaṁ kāryam |

Adhikarana vAtaje svedo vimardanaM ca punaH punaH (2) · Śloka 2

| saṁsvēdya bahuśō granthiṁ vimr̥dnīyāt punaḥ punaḥ||2||

sa0-granthiṁ samyak svēdayitvā'ṅguṣṭhādibhiḥ punaḥ punarvimr̥dnīyāt|

Adhikarana pittAstraje granthau jalaukasaH, pittAsraje pralepAdikaM sarvaM hitam, kaPaje granthau vAtiko vidhiH (3) · Śloka 3

ēṣa vātē viśēṣēṇa kramaḥ, pittāsrajē punaḥ| jalaukasō himaṁ sarvaṁ, kaphajē vātikō vidhiḥ||3||

sa0- ēṣa kramō viśēṣēṇa vātē kāryaḥ| pittāsrajē granthau jalaukasaḥ| sarvadā śītaṁ pralēpādikaṁ hitam| kaphajē granthau vātōdbhavagranthivihitaḥ kramaḥ|

Adhikarana evamapyapakve Cedo dAhaSca (4) · Śloka 4

tathā'pyakvaṁ chittvainaṁ sthitē raktē'gninā dahēt| sādhvaśēṣaṁ, saśēṣō hi punarāpyāyatē dhruvam||4||

sa0- ēvamapyapakvamēnaṁ granthiṁ sādhu yathā bhavatyaśēṣaṁ ca tathā chittvā sthitē raktē satyagninā dahēt| śēṣaḥ kasmānna kriyatē ? ityāha-saśēṣa iti| yasmāt saśēṣō granthirniścayēnaiva punarāpyāyatē-vr̥ddhiṁ yāti|

Adhikarana mAMsavraNodBavayorgranthyorevameva (5) · Śloka 5

māṁsavraṇōdbhavau granthī yāpayēdēvamēva ca| |5|

sa- māṁsavraṇōdbhavau granthī ēvamēva yāpayēt|

Adhikarana medoBave granthau taptaPAlAdisparshaH shastreNa pATanam agnidAhaSca (5-6) · Śloka 6

| kāryaṁ mēdōbhavē'pyētattaptaiḥ phālādibhiśca tam||5|| pramr̥dyāttiladigdhēna channaṁ dviguṇavāsasā| śastrēṇa pāṭayitvā vā dahēnmēdasi sūddhr̥tē||6||

sa0- mēdōjē'pyētat kāryam| taṁ ca-mēdōdbhavaṁ granthiṁ, tilakalkadigdhēna dviguṇavāsasā channaṁ santaṁ taptaiḥ phālādibhirupaspr̥śēt| athavā śastrēṇa pāṭayitvā mēdasi niḥśēṣamuddhr̥tē satyagninā dahēt|

Adhikarana sirAgranthau sAhacaratailaM peyam,sirAgranthau vAtaghnairupanAhAdi (7) · Śloka 7

sirāgranthau navē pēyaṁ tailaṁ sāhacaraṁ, tathā| upanāhō'nilaharairbastikarma sirāvyadhaḥ||7||

sa0- sirāgranthau ca navē sāhacaraṁ tailaṁ pēyam| tathā vātaghnairupanāhō hitō bastikarma sirāvyadhaśca|

Adhikarana arbude yathAsvaM granthivatkriyA, arbude ajAshakRudAdinA svedAdi (8-3) · Śloka 3

arbudē granthivat kuryāt yathāsvaṁ sutarāṁ hitam| |8| | ajāśakr̥cchigrūmūlalākṣāsurasa(lavaṇakṣāra)-kāñjikaiḥ| vastrabaddhairupasvēdya mardayitvā pralēpayēt||1|| upōdakāpatrapiṇḍyā chadairācchāditaṁ ghanam| nivēśya paṭṭaṁ badhnīyācchāmyatyēvaṁ navārbudam||2|| jīrṇē cārkacchadasudhāsāmudraguḍakāñjikaiḥ| pracchānē piṇḍikā baddhā granthyarbudavilāyanī]||3||

sa0- arbudē granthāviva sarvaṁ yathāyōgaṁ sutarāṁ hitaṁ kuryāt |

Adhikarana vAtaje shlIpade vyadhaH, vAtaje eraNDatailapAnam, vAtaje jIrNAnnaBakShaNam, vAtaje traivRutaM vA pibet, vAtaje evamashAntAvagninA dahet (8-10) · Śloka 10

| ślīpadē'nilajē vidhyēt snigdhasvinnōpanāhitē||8|| sirāmupari gulphasya dvyaṅgulē, pāyayēcca tam| māsamēraṇḍajaṁ tailaṁ gōmūtrēṇa samanvitam||9|| jīrṇē jīrṇānnamaśnīyācchuṇṭhīśr̥tapayōnvitam| traivr̥taṁ vā pibēdēvamaśāntāvagninā dahēt||10||

sa0- ślīpadē vātōtthē snigdhē svinna upanāhitē ca gulphasya dvayaṅgula upari sirāṁ vidhyēt| taṁ ca-ślīpadinaṁ, māsamēraṇḍōdbhavaṁ tailaṁ gōmūtrayutaṁ pāyayēt| jīrṇē cairaṇḍatailē purāṇamannaṁ śālyōdanaṁ śuṇṭhīśr̥tēna kṣīrēṇa sahāśnīyāt| traivr̥taṁ vā pibēt| ēvamapyaśāntau vahninā dahēt| tathā gulphasyādhastātsirāṁ mōkṣayēt|

Adhikarana pittaje shlIpade gulPasyAdhaH, sirAmokShaH, pittajicca sarvam (11) · Śloka 11

gulphasyādhaḥ sirāmōkṣaḥ paittē sarvaṁ ca pittajit| |11|

sa0- paittē tu ślīpadē sarvaṁ pittajiccikitsitaṁ hitam|

Adhikarana kaPaje shlIpade~a~gguShThake sirAM vidhvA yavAnnAdi shIlayet, kaPaje sarShapAdinAM lepaH (11-12) · Śloka 12

| sirāmaṅguṣṭhakē vidhvā kaphajē śīlayēdyavān||11|| sakṣaudrāṇi kaṣāyāṇi varddhamānāstathā'bhayāḥ| limpētsarṣapavārtākimūlābhyāṁ dhanvayā'thavā||12||

sa0- kaphajē tu sirāmaṅguṣṭhakē vidhvā yavānnaṁ śīlayēt| kaṣāyaguṇayuktāni dravyāṇi mākṣikānvitāni hitāni| tathā vardhamānā dvitryādikramēṇa harītakyō hitāḥ| sarṣapairvārtākīmūlēna ca limpēt| dhānya(dhanva)yā-yavāsakayā vā, niśuṇṭhyā limpēt|

Adhikarana apacyAmUrdhvAdhaH shodhanaM dantyAdighRutam, apacyAM kaPamedoghnaM dhUmAdikam, apacyAM sirA raktaharaNam, apacyAM rasA~jjanaM gomUtreNa pibet, apacyAM kA~jcanAratvacaH pAnam (13-1) · Śloka 1

ūrdhvādhaḥśōdhanaṁ pēyamapacyāṁ sādhitaṁ ghr̥tam| dantīdravantītrivr̥tājālinīdēvadālibhiḥ||13|| śīlayētkaphamēdōghnaṁ dhūmagaṇḍūṣanāvanam| sirayā'paharēdraktaṁ, pibēnmūtrēṇa tārkṣyajam||14|| | palamarddhapalaṁ vā'pi karṣaṁ vā'pyuṣṇavāriṇā| kāñcanāratvacaṁ pītvā gaṇḍamālāṁ vyapōhati]||1||

sa0- apacyāmūrdhvādhaḥ śōdhanaṁ dantyādibhiḥ sādhitaṁ ghr̥taṁ pātavyam| tathā kaphamēdōharaṁ dhūmādikamabhyasēt| sirayā raktaṁ harēt| rasāñjanaṁ gōmūtrēṇālōḍitaṁ pibēt|

Adhikarana apacyAM apakvagranthiShu nAkulyAdi lepaH, apacyAM kaThiNagranthiShu svedo mardanaM ca (15) · Śloka 15

granthīnapakvānālimpēnnākulīpaṭunāgaraiḥ| svinnān lavaṇapōṭalyā kaṭhinānanu mardayēt||15||

sa0- āmān granthīnnākulyādibhirālimpēt| kaṭhinān granthīllavaṇapōṭalyā svinnān paścādaṅguṣṭhādinā mardayēt |

Adhikarana apacyAM shamyAdilepo granthyAdi vilAyanaH, apacyAM nimbapatrAdilepaH (16-1.5) · Śloka 1

śamīmūlakaśigrūṇāṁ bījaiḥ sayavasarṣapaiḥ| lēpaḥ piṣṭō'mlatakrēṇa granthigaṇḍavilāyanaḥ||16|| | kṣuṇṇāni nimbapatrāṇi klRptairbhallātakaiḥ saha| śarāvasampuṭē dagdhvā sārdhaṁ siddhārthakaiḥ samaiḥ||1|| ētacchāgāmbunā piṣṭaṁ gaṇḍamālāpralēpanam]||1.5||

sa0- śamyādibhiramlatakrapiṣṭairlēpō granthyādivimlāpa(lāya)naḥ|

Adhikarana apacyAM pAkonmukheShu granthiShu raktasrAvAdi, apakveShu granthiShu kShArAgniByAmupacAraH (17) · Śloka 17

pākōnmukhān srutāsrasya pittaślēṣmaharairjayēt| apakvānēva vōddhr̥tya kṣārāgnibhyāmupācarēt||17||

sa0- pākōnmukhān granthīn srutaraktasya pittaślēṣmaghnairdravyairjayēt| athavā'pakvānēva granthīnuddhr̥tya kṣārāgnibhyāmupakramēt |

Adhikarana apakveShu kAkAdanyAditailena nasyAdikam (18-20) · Śloka 20

kākādanīlāṅgalikānahitōttuṇḍikīphalaiḥ| jīmūtabījakarkōṭīviśālākr̥tavēdhanaiḥ||18|| pāṭhānvitaiḥ palārdhaśairviṣakarṣayutaiḥ pacēt| prasthaṁ karañjatailasya nirugṇḍīsvarasāḍhakē||19|| anēna mālā gaṇḍānāṁ cirajā pūyavāhinī| sidhyatyasādhyakalpā'pi pānābhyañjananāvanaiḥ||20||

saṁ-kākādanyādibhiḥ kalkairdvikarṣōnmitairviṣakarṣayutaiḥ karañjatailasya prasthaṁ nirguṇḍīsvarasasyāḍhakē pacēt| tēna (anēna) tailēna gaṇḍamālā cirōtthā pūyavāhinī cāsādhyaprāyā'pi pānādibhiḥ sidhyati|

Adhikarana apakveShu lA~ggalakyAditailena nasyAdikam (21) · Śloka 21

tailaṁ lāṅgalikīkandakalkapādaṁ caturguṇē| nirguṇḍīsvarasē pakvaṁ nasyādyairapacīpraṇut||21||

sa0- lāṅgalikīkandakalkapādaṁ nirguṇḍīsvarasē caturguṇē tailaṁ pakvaṁ nasyādyairapacījit| lāṅgalikīkandakalkaḥ pādō yasmistailē tadēvam |

Adhikarana apakveShu BadrAditailena pAnAdikam (22-24) · Śloka 24

bhadraśrīdārumaricadviharidrātrivr̥ddhanaiḥ| manaḥ śilālanaladaviśālākaravīrakaiḥ||22|| gōmūtrapiṣṭaiḥ palikairviṣasyārdhapalēna ca| brāhmīrasārkajakṣīragōśakr̥drasasaṁyutam||23|| prasthaṁ sarṣapatailasya siddhamāśu vyapōhati| pānādyaiḥ śīlitaṁ kuṣṭhaduṣṭanāḍīvraṇāpacīḥ||24||

sa0- bhadraśrīdārvādibhiḥ palikairgōmūtrapiṣṭairviṣasya cārdhapalēna yuktairbrāhmīrasādibhiḥ saṁyutaṁ sarṣapatailaprasthaṁ pakvaṁ pānādyairabhyastaṁ kuṣṭhādīn śīghramēva hanti |

Adhikarana apakveShu vacAditailapAnam (25) · Śloka 25

vacāharītakīlākṣākaṭurōhiṇicandanaiḥ| tailaṁ prasādhitaṁ pītaṁ samūlāmapacīṁ jayēt||25||

sa0- vacāharītakyādibhiḥ kalkitaistailaṁ pakvaṁ pītaṁ nirmūlāmapacīṁ kuryāt|

Adhikarana apakveShu sharapu~gKAdinA nasyaM lepaSca (26) · Śloka 26

śarapuṅkhōdbhavaṁ mūlaṁ piṣṭaṁ tandulavāriṇā| nasyāllēpācca duṣṭārurapacīviṣajantujit||26||

sa0- śarapuṅkhāmūlaṁ tandulajalēna piṣṭaṁ nasyēna lēpanēna ca duṣṭāruḥprabhr̥tīn hanti|

Adhikarana apakveShu uttamakAraNyAditailena lepaH (27-28) · Śloka 28

mūlairuttamakāraṇyāḥ pīluparṇyāḥ sahācarāt| sarōdhrābhayayaṣṭyāhvaśatāhvādvīpidārubhiḥ||27|| tailaṁ kṣīrasamaṁ siddhaṁ nasyē'bhyaṅgē ca pūjitam| |28|

saṁ-uttamakāraṇyādīnāṁ mūlaistailaṁ kṣīratulyaṁ siddhaṁ nasyē'bhyaṅgē ca hitam| uttamaivōttamakēti "anyatarasyām" iti hrasvaḥ| uttamakā cāsāvaraṇiśca(ṇī ca) uttamakāraṇītyarthaḥ| uttamakāraṇī-karambhaḥ(mbhā)|

Adhikarana apakveShu kRuShNasarpAdInAmi~ggudItailena lepaH (28-29) · Śloka 29

| gōvyajāśvakhurā dagdhāḥ kaṭutailēna lēpanam||28|| aiṅgudēna tu kr̥ṣṇāhirvāyasō vā svayaṁ mr̥taḥ| |29|

sa0- gavādīnāṁ khurā dagdhāḥ kaṭutailēna vimiśritēna lēpō hitaḥ| kr̥ṣṇasarpō dagdha iṅgudītailēna, kākō vā svayaṁ mr̥ta iṅgudītailēna, lēpanaṁ hitam |

Adhikarana apakveShu ityashAnAvagninA dAhaH (29-30) · Śloka 30

| ityaśāntau gadasyānyapārśvajaṅghāsamāśritam||29|| bastērūrdhvamadhastādvā mēdō hr̥tvā'gninā dahēt| |30|

saṁ-ēvamapyaśāntau satyāṁ rōgasyāparapārśvajaṅghāsamāśritaṁ bastērūrdhvamadhastādvā mēdō hr̥tvā jvalanēna dahēt |

Adhikarana apakveShu granthiharaNe nimimunimatam (30-31) · Śloka 31

| sthitasyōrdhvaṁ padaṁ mitvā tanmānēna ca pārṣṇitaḥ||30|| tata ūrdhvaṁ harēd granthīnityāha bhagavānnimiḥ| |31|

sa0- sthitasya puṁsa ūrdhvaṁ padaṁ mitvā tanmānēna pārṣṇipradēśāt tāvanmātraṁ mitvā tata ūrdhva granthīn harēt, iti nimimuniḥ prājyāśayō vadatīti|

Adhikarana apakveShu granthi sushrutamatam (31) · Śloka 31

pārṣṇiṁ prati dvādaśa cāṅgulāni muktvēndrabastiṁ ca gadānyapārśvē| vidārya matsyāṇḍanibhāni madhyājjālāni karṣēditi suśrutōktiḥ||31||

sa0- pārṣṇiṁ lakṣīkr̥tya dvādaśāṅgulāni mittvā indrabastiṁ muktvā gadasyāparapārśvē vidārya madhyānmatsyāṇḍasadr̥śāni jālāni karṣēt, ēvaṁ suśrutasya vacanam| upajātivr̥ttam|

Adhikarana apakveShu granthi aparamunimatam (32) · Śloka 32

ā gulphakarṇātsumitasya jantōstasyāṣṭabhāgaṁ khuḍakādvibhajya| ghrāṇārjavē'dhaḥ surarājabastērbhittvā'kṣamātraṁ tvaparē vadanti||32||

sa0- gulphāntaṁ yāvat karṇādārabhya prāṇinaḥ suṣṭhu mitasya karṇānāṁ hrasvalambatvēnāniyatasthānatvāt sthānaniyamaṁ karōti| ghrāṇārjava iti| ētaduktaṁ bhavati| nāsāgrāt karṇaṁ prati sr̥ṣṭatvē sati sumitasya karṇād gulphaṁ yāvanna tvēvamēva, tathā tasya narasya khuḍakād gulphādaṣṭabhāgaṁ bibhajya-tyaktvā, indrabastēradhastādbhīttvā'kṣamātraṁ karṣēt, ityaparē vadanti| indravajrāvr̥ttam|

Adhikarana vAtanADyAM upanAhanaM pATanaM pratyakpuShpyAdilepaSca (33) · Śloka 33

upanāhyānilānnāḍīṁ pāṭitāṁ sādhu lēpayēt| pratyakpuṣpīphalayutaistilaiḥ piṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ||33||

sa0- vātānnāḍīmupanāhya pāṭayitvā sādhu kr̥tvā'pāmārgādibhirlēpayēt|

Adhikarana pittanADyAM tilAdilepaH (34) · Śloka 34

paittīṁ tu tilamañjiṣṭhānāgadantīniśādvayaiḥ| |34|

sa0- paittiṁ tu pāṭitāṁ satīṁ tilādibhiḥ pradēhayēt|

Adhikarana kaPanADyAM tilasaurAShTryAdi lepaH (34) · Śloka 34

| ślaiṣmikīṁ tilasaurāṣṭrīnikumbhāriṣṭasaindhavaiḥ||34||

sa0- śalaiṣmikīṁ ca pāṭitāṁ tilasaurāṣṭryādibhiḥ pradēhayēt|

Adhikarana shalyanADyAM CinnashodhitAyAM tilAdilepaH (35) · Śloka 35

śalyajāṁ tilamadhvājyairlēpayēcchinnaśōdhitām| |35|

sa0- śalyajāṁ gatiṁ chinnāṁ śōdhitāṁ ca tilamadhvājyairlēpayēt|

Adhikarana CedanAnarhAyAM BitvA kShArasUtreNa dAraNam (35-36) · Śloka 36

| aśastrakr̥tyāmēṣiṇyā bhitvā'ntē samyagēṣitām||35|| kṣārapītēna sūtrēṇa bahuśō dārayēd gatim| |36|

saṁ-śastrēṇa chēdanānarhāṁ gatiṁ samyagēṣitāmēṣiṇyā bhittvā'ntē kṣārayuktēna sūtrēṇa punaḥpunardārayēt|

Adhikarana duShTAdivraNeShu yatsAdhanaM tannADIShvapi (36-37) · Śloka 37

| vraṇēṣu duṣṭasūkṣmāsyagambhīrādiṣu sādhanam||36|| yā vartyō yāni tailāni tannāḍīṣvapi śasyatē| |37|

sa0- duṣṭēṣu sūkṣmamukhēṣu gambhīrādiṣu vraṇēṣu yatsādhanaṁ kathitaṁ, yā vartaya uktāḥ, yāni tailāni, tat-ētaccikitsitaṁ, nāḍīṣvapi yujyatē|

Adhikarana nADIvraNaharo ca~jcuPalalepaH (37) · Śloka 37

| piṣṭaṁ cañcuphalaṁ lēpānnāḍīvraṇaharaṁ param||37||

saṁ-cañcōḥ phalaṁ piṣṭaṁ lēpēna paraṁ nāḍīvraṇahr̥t|

Adhikarana nADIGoNTAPalatvagAdikalkaH (38) · Śloka 38

ghōṇṭāphalatvak lavaṇaṁ salākṣaṁ būkasya patraṁ vanitāpayaśca| srugarkadugdhānvita ēṣa kalkō vartīkr̥tō hantyacirēṇa nāḍīm||38||

sa0- ghōṇṭāphalādikaḥ strīkṣīrasrugarkadugdhayuta ēṣa kalkō vartīkr̥tō drāgēva nāḍīṁ hanti| indravajrāvr̥ttam|

Adhikarana nADIsAmudrAdiBiH kalko~aBya~ggaScUrNo vartiSca (30) · Śloka 30

sāmudrasauvarcalasindhujanma supakvaghōṇṭāphalavēśmadhūmāḥ| āmrātagāyatrijapallavāśca kaṭaṁkaṭēryāvatha cētakī ca||39|| kalkē'bhyaṅgē cūrṇē vartyāṁ caitēṣu śīlyamānēṣu| agatiriva naśyati gatiścapalā capalēṣu bhūtiriva||40|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭha uttarasthānē granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣēdhō nāma triṁśō'dhyāyaḥ||30||

sa0- samudralavaṇādikaṁ kalkē'bhyaṅgē cūrṇē vartyāṁ cāmīṣvabhyasyamānēṣvavidyamānagatiriva gatiḥ śīghraṁ naśyati| capalā capalēṣu narēṣu bhūtiḥ-vittaṁ, yathēti| upajātirāryā ca| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥da yaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭha uttarasthānē granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣēdhō nāma triṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 30||