Adhikarana granthyarbudashlIpadApacInADIpratiShedhAdhyAyaH granthiShvAmeShu shoPavat kriyA (2-1) · Śloka 1
athātō granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) granthiṣvāmēṣu kartavyā yathāsvaṁ śōphavat kriyā| |1|
अथातो ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापचीनाडीप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) ग्रन्थिष्वामेषु कर्तव्या यथास्वं शोफवत् क्रिया| |१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje granthau snehanaM shodhanaM ca (1-2) · Śloka 2
| br̥hatīcitrakavyāghrīkaṇāsiddhēna sarpiṣā||1|| snēhayēcchuddhikāmaṁ ca, tīkṣṇaiḥ śuddhasya lēpanam| |2|
| बृहतीचित्रकव्याघ्रीकणासिद्धेन सर्पिषा||१|| स्नेहयेच्छुद्धिकामं च, तीक्ष्णैः शुद्धस्य लेपनम्| |२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje svedo vimardanaM ca punaH punaH (2) · Śloka 2
| saṁsvēdya bahuśō granthiṁ vimr̥dnīyāt punaḥ punaḥ||2||
| संस्वेद्य बहुशो ग्रन्थिं विमृद्नीयात् पुनः पुनः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittAstraje granthau jalaukasaH, pittAsraje pralepAdikaM sarvaM hitam, kaPaje granthau vAtiko vidhiH (3) · Śloka 3
ēṣa vātē viśēṣēṇa kramaḥ, pittāsrajē punaḥ| jalaukasō himaṁ sarvaṁ, kaphajē vātikō vidhiḥ||3||
एष वाते विशेषेण क्रमः, पित्तास्रजे पुनः| जलौकसो हिमं सर्वं, कफजे वातिको विधिः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana evamapyapakve Cedo dAhaSca (4) · Śloka 4
tathā'pyakvaṁ chittvainaṁ sthitē raktē'gninā dahēt| sādhvaśēṣaṁ, saśēṣō hi punarāpyāyatē dhruvam||4||
तथाऽप्यक्वं छित्त्वैनं स्थिते रक्तेऽग्निना दहेत्| साध्वशेषं, सशेषो हि पुनराप्यायते ध्रुवम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsavraNodBavayorgranthyorevameva (5) · Śloka 5
māṁsavraṇōdbhavau granthī yāpayēdēvamēva ca| |5|
मांसव्रणोद्भवौ ग्रन्थी यापयेदेवमेव च| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana medoBave granthau taptaPAlAdisparshaH shastreNa pATanam agnidAhaSca (5-6) · Śloka 6
| kāryaṁ mēdōbhavē'pyētattaptaiḥ phālādibhiśca tam||5|| pramr̥dyāttiladigdhēna channaṁ dviguṇavāsasā| śastrēṇa pāṭayitvā vā dahēnmēdasi sūddhr̥tē||6||
| कार्यं मेदोभवेऽप्येतत्तप्तैः फालादिभिश्च तम्||५|| प्रमृद्यात्तिलदिग्धेन छन्नं द्विगुणवाससा| शस्त्रेण पाटयित्वा वा दहेन्मेदसि सूद्धृते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAgranthau sAhacaratailaM peyam,sirAgranthau vAtaghnairupanAhAdi (7) · Śloka 7
sirāgranthau navē pēyaṁ tailaṁ sāhacaraṁ, tathā| upanāhō'nilaharairbastikarma sirāvyadhaḥ||7||
सिराग्रन्थौ नवे पेयं तैलं साहचरं, तथा| उपनाहोऽनिलहरैर्बस्तिकर्म सिराव्यधः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arbude yathAsvaM granthivatkriyA, arbude ajAshakRudAdinA svedAdi (8-3) · Śloka 3
arbudē granthivat kuryāt yathāsvaṁ sutarāṁ hitam| |8| | ajāśakr̥cchigrūmūlalākṣāsurasa(lavaṇakṣāra)-kāñjikaiḥ| vastrabaddhairupasvēdya mardayitvā pralēpayēt||1|| upōdakāpatrapiṇḍyā chadairācchāditaṁ ghanam| nivēśya paṭṭaṁ badhnīyācchāmyatyēvaṁ navārbudam||2|| jīrṇē cārkacchadasudhāsāmudraguḍakāñjikaiḥ| pracchānē piṇḍikā baddhā granthyarbudavilāyanī]||3||
अर्बुदे ग्रन्थिवत् कुर्यात् यथास्वं सुतरां हितम्| |८| | अजाशकृच्छिग्रूमूललाक्षासुरस(लवणक्षार)-काञ्जिकैः| वस्त्रबद्धैरुपस्वेद्य मर्दयित्वा प्रलेपयेत्||१|| उपोदकापत्रपिण्ड्या छदैराच्छादितं घनम्| निवेश्य पट्टं बध्नीयाच्छाम्यत्येवं नवार्बुदम्||२|| जीर्णे चार्कच्छदसुधासामुद्रगुडकाञ्जिकैः| प्रच्छाने पिण्डिका बद्धा ग्रन्थ्यर्बुदविलायनी]||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje shlIpade vyadhaH, vAtaje eraNDatailapAnam, vAtaje jIrNAnnaBakShaNam, vAtaje traivRutaM vA pibet, vAtaje evamashAntAvagninA dahet (8-10) · Śloka 10
| ślīpadē'nilajē vidhyēt snigdhasvinnōpanāhitē||8|| sirāmupari gulphasya dvyaṅgulē, pāyayēcca tam| māsamēraṇḍajaṁ tailaṁ gōmūtrēṇa samanvitam||9|| jīrṇē jīrṇānnamaśnīyācchuṇṭhīśr̥tapayōnvitam| traivr̥taṁ vā pibēdēvamaśāntāvagninā dahēt||10||
| श्लीपदेऽनिलजे विध्येत् स्निग्धस्विन्नोपनाहिते||८|| सिरामुपरि गुल्फस्य द्व्यङ्गुले, पाययेच्च तम्| मासमेरण्डजं तैलं गोमूत्रेण समन्वितम्||९|| जीर्णे जीर्णान्नमश्नीयाच्छुण्ठीशृतपयोन्वितम्| त्रैवृतं वा पिबेदेवमशान्तावग्निना दहेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaje shlIpade gulPasyAdhaH, sirAmokShaH, pittajicca sarvam (11) · Śloka 11
gulphasyādhaḥ sirāmōkṣaḥ paittē sarvaṁ ca pittajit| |11|
गुल्फस्याधः सिरामोक्षः पैत्ते सर्वं च पित्तजित्| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPaje shlIpade~a~gguShThake sirAM vidhvA yavAnnAdi shIlayet, kaPaje sarShapAdinAM lepaH (11-12) · Śloka 12
| sirāmaṅguṣṭhakē vidhvā kaphajē śīlayēdyavān||11|| sakṣaudrāṇi kaṣāyāṇi varddhamānāstathā'bhayāḥ| limpētsarṣapavārtākimūlābhyāṁ dhanvayā'thavā||12||
| सिरामङ्गुष्ठके विध्वा कफजे शीलयेद्यवान्||११|| सक्षौद्राणि कषायाणि वर्द्धमानास्तथाऽभयाः| लिम्पेत्सर्षपवार्ताकिमूलाभ्यां धन्वयाऽथवा||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apacyAmUrdhvAdhaH shodhanaM dantyAdighRutam, apacyAM kaPamedoghnaM dhUmAdikam, apacyAM sirA raktaharaNam, apacyAM rasA~jjanaM gomUtreNa pibet, apacyAM kA~jcanAratvacaH pAnam (13-1) · Śloka 1
ūrdhvādhaḥśōdhanaṁ pēyamapacyāṁ sādhitaṁ ghr̥tam| dantīdravantītrivr̥tājālinīdēvadālibhiḥ||13|| śīlayētkaphamēdōghnaṁ dhūmagaṇḍūṣanāvanam| sirayā'paharēdraktaṁ, pibēnmūtrēṇa tārkṣyajam||14|| | palamarddhapalaṁ vā'pi karṣaṁ vā'pyuṣṇavāriṇā| kāñcanāratvacaṁ pītvā gaṇḍamālāṁ vyapōhati]||1||
ऊर्ध्वाधःशोधनं पेयमपच्यां साधितं घृतम्| दन्तीद्रवन्तीत्रिवृताजालिनीदेवदालिभिः||१३|| शीलयेत्कफमेदोघ्नं धूमगण्डूषनावनम्| सिरयाऽपहरेद्रक्तं, पिबेन्मूत्रेण तार्क्ष्यजम्||१४|| | पलमर्द्धपलं वाऽपि कर्षं वाऽप्युष्णवारिणा| काञ्चनारत्वचं पीत्वा गण्डमालां व्यपोहति]||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apacyAM apakvagranthiShu nAkulyAdi lepaH, apacyAM kaThiNagranthiShu svedo mardanaM ca (15) · Śloka 15
granthīnapakvānālimpēnnākulīpaṭunāgaraiḥ| svinnān lavaṇapōṭalyā kaṭhinānanu mardayēt||15||
ग्रन्थीनपक्वानालिम्पेन्नाकुलीपटुनागरैः| स्विन्नान् लवणपोटल्या कठिनाननु मर्दयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apacyAM shamyAdilepo granthyAdi vilAyanaH, apacyAM nimbapatrAdilepaH (16-1.5) · Śloka 1
śamīmūlakaśigrūṇāṁ bījaiḥ sayavasarṣapaiḥ| lēpaḥ piṣṭō'mlatakrēṇa granthigaṇḍavilāyanaḥ||16|| | kṣuṇṇāni nimbapatrāṇi klRptairbhallātakaiḥ saha| śarāvasampuṭē dagdhvā sārdhaṁ siddhārthakaiḥ samaiḥ||1|| ētacchāgāmbunā piṣṭaṁ gaṇḍamālāpralēpanam]||1.5||
शमीमूलकशिग्रूणां बीजैः सयवसर्षपैः| लेपः पिष्टोऽम्लतक्रेण ग्रन्थिगण्डविलायनः||१६|| | क्षुण्णानि निम्बपत्राणि क्ल्ऱ्प्तैर्भल्लातकैः सह| शरावसम्पुटे दग्ध्वा सार्धं सिद्धार्थकैः समैः||१|| एतच्छागाम्बुना पिष्टं गण्डमालाप्रलेपनम्]||१.५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apacyAM pAkonmukheShu granthiShu raktasrAvAdi, apakveShu granthiShu kShArAgniByAmupacAraH (17) · Śloka 17
pākōnmukhān srutāsrasya pittaślēṣmaharairjayēt| apakvānēva vōddhr̥tya kṣārāgnibhyāmupācarēt||17||
पाकोन्मुखान् स्रुतास्रस्य पित्तश्लेष्महरैर्जयेत्| अपक्वानेव वोद्धृत्य क्षाराग्निभ्यामुपाचरेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakveShu kAkAdanyAditailena nasyAdikam (18-20) · Śloka 20
kākādanīlāṅgalikānahitōttuṇḍikīphalaiḥ| jīmūtabījakarkōṭīviśālākr̥tavēdhanaiḥ||18|| pāṭhānvitaiḥ palārdhaśairviṣakarṣayutaiḥ pacēt| prasthaṁ karañjatailasya nirugṇḍīsvarasāḍhakē||19|| anēna mālā gaṇḍānāṁ cirajā pūyavāhinī| sidhyatyasādhyakalpā'pi pānābhyañjananāvanaiḥ||20||
काकादनीलाङ्गलिकानहितोत्तुण्डिकीफलैः| जीमूतबीजकर्कोटीविशालाकृतवेधनैः||१८|| पाठान्वितैः पलार्धशैर्विषकर्षयुतैः पचेत्| प्रस्थं करञ्जतैलस्य निरुग्ण्डीस्वरसाढके||१९|| अनेन माला गण्डानां चिरजा पूयवाहिनी| सिध्यत्यसाध्यकल्पाऽपि पानाभ्यञ्जननावनैः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakveShu lA~ggalakyAditailena nasyAdikam (21) · Śloka 21
tailaṁ lāṅgalikīkandakalkapādaṁ caturguṇē| nirguṇḍīsvarasē pakvaṁ nasyādyairapacīpraṇut||21||
तैलं लाङ्गलिकीकन्दकल्कपादं चतुर्गुणे| निर्गुण्डीस्वरसे पक्वं नस्याद्यैरपचीप्रणुत्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakveShu BadrAditailena pAnAdikam (22-24) · Śloka 24
bhadraśrīdārumaricadviharidrātrivr̥ddhanaiḥ| manaḥ śilālanaladaviśālākaravīrakaiḥ||22|| gōmūtrapiṣṭaiḥ palikairviṣasyārdhapalēna ca| brāhmīrasārkajakṣīragōśakr̥drasasaṁyutam||23|| prasthaṁ sarṣapatailasya siddhamāśu vyapōhati| pānādyaiḥ śīlitaṁ kuṣṭhaduṣṭanāḍīvraṇāpacīḥ||24||
भद्रश्रीदारुमरिचद्विहरिद्रात्रिवृद्धनैः| मनः शिलालनलदविशालाकरवीरकैः||२२|| गोमूत्रपिष्टैः पलिकैर्विषस्यार्धपलेन च| ब्राह्मीरसार्कजक्षीरगोशकृद्रससंयुतम्||२३|| प्रस्थं सर्षपतैलस्य सिद्धमाशु व्यपोहति| पानाद्यैः शीलितं कुष्ठदुष्टनाडीव्रणापचीः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakveShu vacAditailapAnam (25) · Śloka 25
vacāharītakīlākṣākaṭurōhiṇicandanaiḥ| tailaṁ prasādhitaṁ pītaṁ samūlāmapacīṁ jayēt||25||
वचाहरीतकीलाक्षाकटुरोहिणिचन्दनैः| तैलं प्रसाधितं पीतं समूलामपचीं जयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakveShu sharapu~gKAdinA nasyaM lepaSca (26) · Śloka 26
śarapuṅkhōdbhavaṁ mūlaṁ piṣṭaṁ tandulavāriṇā| nasyāllēpācca duṣṭārurapacīviṣajantujit||26||
शरपुङ्खोद्भवं मूलं पिष्टं तन्दुलवारिणा| नस्याल्लेपाच्च दुष्टारुरपचीविषजन्तुजित्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakveShu uttamakAraNyAditailena lepaH (27-28) · Śloka 28
mūlairuttamakāraṇyāḥ pīluparṇyāḥ sahācarāt| sarōdhrābhayayaṣṭyāhvaśatāhvādvīpidārubhiḥ||27|| tailaṁ kṣīrasamaṁ siddhaṁ nasyē'bhyaṅgē ca pūjitam| |28|
मूलैरुत्तमकारण्याः पीलुपर्ण्याः सहाचरात्| सरोध्राभययष्ट्याह्वशताह्वाद्वीपिदारुभिः||२७|| तैलं क्षीरसमं सिद्धं नस्येऽभ्यङ्गे च पूजितम्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakveShu kRuShNasarpAdInAmi~ggudItailena lepaH (28-29) · Śloka 29
| gōvyajāśvakhurā dagdhāḥ kaṭutailēna lēpanam||28|| aiṅgudēna tu kr̥ṣṇāhirvāyasō vā svayaṁ mr̥taḥ| |29|
| गोव्यजाश्वखुरा दग्धाः कटुतैलेन लेपनम्||२८|| ऐङ्गुदेन तु कृष्णाहिर्वायसो वा स्वयं मृतः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakveShu ityashAnAvagninA dAhaH (29-30) · Śloka 30
| ityaśāntau gadasyānyapārśvajaṅghāsamāśritam||29|| bastērūrdhvamadhastādvā mēdō hr̥tvā'gninā dahēt| |30|
| इत्यशान्तौ गदस्यान्यपार्श्वजङ्घासमाश्रितम्||२९|| बस्तेरूर्ध्वमधस्ताद्वा मेदो हृत्वाऽग्निना दहेत्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakveShu granthiharaNe nimimunimatam (30-31) · Śloka 31
| sthitasyōrdhvaṁ padaṁ mitvā tanmānēna ca pārṣṇitaḥ||30|| tata ūrdhvaṁ harēd granthīnityāha bhagavānnimiḥ| |31|
| स्थितस्योर्ध्वं पदं मित्वा तन्मानेन च पार्ष्णितः||३०|| तत ऊर्ध्वं हरेद् ग्रन्थीनित्याह भगवान्निमिः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakveShu granthi sushrutamatam (31) · Śloka 31
pārṣṇiṁ prati dvādaśa cāṅgulāni muktvēndrabastiṁ ca gadānyapārśvē| vidārya matsyāṇḍanibhāni madhyājjālāni karṣēditi suśrutōktiḥ||31||
पार्ष्णिं प्रति द्वादश चाङ्गुलानि मुक्त्वेन्द्रबस्तिं च गदान्यपार्श्वे| विदार्य मत्स्याण्डनिभानि मध्याज्जालानि कर्षेदिति सुश्रुतोक्तिः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakveShu granthi aparamunimatam (32) · Śloka 32
ā gulphakarṇātsumitasya jantōstasyāṣṭabhāgaṁ khuḍakādvibhajya| ghrāṇārjavē'dhaḥ surarājabastērbhittvā'kṣamātraṁ tvaparē vadanti||32||
आ गुल्फकर्णात्सुमितस्य जन्तोस्तस्याष्टभागं खुडकाद्विभज्य| घ्राणार्जवेऽधः सुरराजबस्तेर्भित्त्वाऽक्षमात्रं त्वपरे वदन्ति||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtanADyAM upanAhanaM pATanaM pratyakpuShpyAdilepaSca (33) · Śloka 33
upanāhyānilānnāḍīṁ pāṭitāṁ sādhu lēpayēt| pratyakpuṣpīphalayutaistilaiḥ piṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ||33||
उपनाह्यानिलान्नाडीं पाटितां साधु लेपयेत्| प्रत्यक्पुष्पीफलयुतैस्तिलैः पिष्टैः ससैन्धवैः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittanADyAM tilAdilepaH (34) · Śloka 34
paittīṁ tu tilamañjiṣṭhānāgadantīniśādvayaiḥ| |34|
पैत्तीं तु तिलमञ्जिष्ठानागदन्तीनिशाद्वयैः| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaPanADyAM tilasaurAShTryAdi lepaH (34) · Śloka 34
| ślaiṣmikīṁ tilasaurāṣṭrīnikumbhāriṣṭasaindhavaiḥ||34||
| श्लैष्मिकीं तिलसौराष्ट्रीनिकुम्भारिष्टसैन्धवैः||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shalyanADyAM CinnashodhitAyAM tilAdilepaH (35) · Śloka 35
śalyajāṁ tilamadhvājyairlēpayēcchinnaśōdhitām| |35|
शल्यजां तिलमध्वाज्यैर्लेपयेच्छिन्नशोधिताम्| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana CedanAnarhAyAM BitvA kShArasUtreNa dAraNam (35-36) · Śloka 36
| aśastrakr̥tyāmēṣiṇyā bhitvā'ntē samyagēṣitām||35|| kṣārapītēna sūtrēṇa bahuśō dārayēd gatim| |36|
| अशस्त्रकृत्यामेषिण्या भित्वाऽन्ते सम्यगेषिताम्||३५|| क्षारपीतेन सूत्रेण बहुशो दारयेद् गतिम्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duShTAdivraNeShu yatsAdhanaM tannADIShvapi (36-37) · Śloka 37
| vraṇēṣu duṣṭasūkṣmāsyagambhīrādiṣu sādhanam||36|| yā vartyō yāni tailāni tannāḍīṣvapi śasyatē| |37|
| व्रणेषु दुष्टसूक्ष्मास्यगम्भीरादिषु साधनम्||३६|| या वर्त्यो यानि तैलानि तन्नाडीष्वपि शस्यते| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nADIvraNaharo ca~jcuPalalepaH (37) · Śloka 37
| piṣṭaṁ cañcuphalaṁ lēpānnāḍīvraṇaharaṁ param||37||
| पिष्टं चञ्चुफलं लेपान्नाडीव्रणहरं परम्||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nADIGoNTAPalatvagAdikalkaH (38) · Śloka 38
ghōṇṭāphalatvak lavaṇaṁ salākṣaṁ būkasya patraṁ vanitāpayaśca| srugarkadugdhānvita ēṣa kalkō vartīkr̥tō hantyacirēṇa nāḍīm||38||
घोण्टाफलत्वक् लवणं सलाक्षं बूकस्य पत्रं वनितापयश्च| स्रुगर्कदुग्धान्वित एष कल्को वर्तीकृतो हन्त्यचिरेण नाडीम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nADIsAmudrAdiBiH kalko~aBya~ggaScUrNo vartiSca (30) · Śloka 30
sāmudrasauvarcalasindhujanma supakvaghōṇṭāphalavēśmadhūmāḥ| āmrātagāyatrijapallavāśca kaṭaṁkaṭēryāvatha cētakī ca||39|| kalkē'bhyaṅgē cūrṇē vartyāṁ caitēṣu śīlyamānēṣu| agatiriva naśyati gatiścapalā capalēṣu bhūtiriva||40|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭha uttarasthānē granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣēdhō nāma triṁśō'dhyāyaḥ||30||
सामुद्रसौवर्चलसिन्धुजन्म सुपक्वघोण्टाफलवेश्मधूमाः| आम्रातगायत्रिजपल्लवाश्च कटंकटेर्यावथ चेतकी च||३९|| कल्केऽभ्यङ्गे चूर्णे वर्त्यां चैतेषु शील्यमानेषु| अगतिरिव नश्यति गतिश्चपला चपलेषु भूतिरिव||४०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठ उत्तरस्थाने ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापचीनाडीप्रतिषेधो नाम त्रिंशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon