29. granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ગ્રન્થ્યાદિવિજ્ઞાનમુચ્યતે-

Adhikarana granthyarbushlIdApacInADIvij~jAnIyAdhyAyaH grantheH samprAptirniruktishca (2-1) · Śloka 1

અથાતો ગ્રથ્યર્બુદશ્લીપદાપચીનાડીવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) કફપ્રધાનાઃ કુર્વન્તિ મેદોમાંસાસ્રગા મલાઃ| વૃત્તોન્નતં યં શ્વયથું સ ગ્રન્થિર્ગ્રથનાત્સ્મૃતઃ||૧||

સં-મેદોમાંસરક્તસ્થિતાઃ કફપ્રધાના દોષા વૃત્તોન્નતં યં શ્વયથું, કુર્વન્તિ, સ ગ્રથનાદ્ ગ્રન્થિઃ સ્મૃતઃ|

Adhikarana grantheH navavidhatvam (2) · Śloka 2

દોષાસ્રમાંસમેદોસ્થિસિરાવ્રણભવા નવ| તે|૨|

સં-તે ચ-ગ્રન્થયો, દોષાદ્યાત્મકત્વાત્ નવસઙ્ખ્યાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana 1 vAtajasya grantherlakShaNam (2-3) · Śloka 3

| તત્ર વાતાદાયામતોદમ્ભેદાન્વિતોઽસિતઃ||૨|| સ્થાનાત્સ્થાનાન્તરગતિરકસ્માદ્ધાનિવૃદ્ધિમાન્| મૃદુર્બસ્તિરિવાનદ્ધો વિભિન્નોઽચ્છં સ્રવત્યસૃક્||૩||

સં-તેષુ મધ્યે વાતાદાયામાદિગુણઃ શ્વયથુઃ સ્યાત્| સ ચ વિભિન્નો લોહિતમચ્છં સ્રવતિ|

Adhikarana 2 pittajasya grantherlakShaNam (4) · Śloka 4

પિત્તાત્સદાહઃ પીતાભો રક્તો વા, પચ્યતે દ્રુતમ્| ભિન્નોઽસ્રમુષ્ણં સ્રવતિ|૪|

સં-પિત્તેન દાહયુતઃ પીતચ્છવિરથવા રક્તઃ| શોફઃ શીઘ્રં પચ્યતે| ભિન્નઃ સ ઉષ્ણમસૃક્ સ્રવતિ|

Adhikarana 3 kaPajasya grantherlakShaNam (4-5) · Śloka 5

| શ્લેષ્મણા નીરુજો ઘનઃ||૪|| શીતઃ સવર્ણઃ કણ્ડૂમાન્, પક્વઃ પૂયં સ્રવેદ્ઘનમ્| |૫|

સં-કફેન નીરુજો ઘનઃ શોફઃ શીતસ્પર્શઃ શરીરસમાનવર્ણઃ કણ્ડૂયુતશ્ચ સ્યાત્| સ પક્વઃ પૂયં ઘનં સ્રવેત્|

Adhikarana 4 raktajasya grantherlakShaNam (5-6) · Śloka 6

| દોષૈર્દુષ્ટેઽસૃજિ ગ્રન્થિર્ભવેન્મૂર્ચ્છત્સુ જન્તુષુ||૫|| સિરામાંસં ચ સંશ્રિત્ય સસ્વાપઃ પિત્તલક્ષણઃ| |૬|

સં-દોષૈર્દુષ્ટે લોહિતે સતિ ગ્રન્થિર્ભવેત્| જન્તુષુ-કૃમિષુ, વૃદ્ધિં ગચ્છત્સુ સિરામાંસં ચ સંશ્રિત્ય સ્વાપાન્વિતઃ શોફઃ પિત્તસમાનલક્ષણઃ સ્યાત્|

Adhikarana 5 mAMsajasya grantherlakShaNam (6-7) · Śloka 7

| માંસલૈર્દૂષિતં માંસમાહારૈર્ગ્રન્થિમાવહેત્||૬|| સ્નિગ્ધં મહાન્તં કઠિનં સિરાનદ્ધં કફાકૃતિમ્| |૭|

સં-માંસલૈરાહારૈર્માંસં દૂષિતં ગ્રન્થિ સ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તં કફાકારં કરોતિ|

Adhikarana 6 modojasya grantherlakShaNam (7-9) · Śloka 9

| પ્રવૃદ્ધં મેદુરૈર્મેદો નીતં માંસેઽથવા ત્વચિ||૭|| વાયુના કુરુતે ગ્રન્થિ ભૃશં સ્નિગ્ધં મૃદું ચલમ્| શ્લેષમતુલ્યાકૃતિં દેહક્ષયવૃદ્ધિક્ષયોદયમ્||૮|| સ વિભિન્નો ઘનં મેદસ્તામ્રાસિતસિતં સ્રવેત્| |૯|

સં-મેદુરૈર્ભોજનૈર્મેદઃ પ્રવૃદ્ધં વાયુના માંસે નીતમથવા ત્વચિ નીતં મેદોગ્રન્થિં ભૃશં સ્નિગ્ધાદિગુણં શ્લેષ્મસમાનાકારં તથા શરીરક્ષયવૃદ્ધિભ્યાં ક્ષયોદયૌ યસ્ય તં તાદૃશં કરોતિ| સ ચ ગ્રન્થિભિન્નઃ સન્ ઘનં તામ્રમસિતં સિતં ચ મેદઃ સ્રવતિ|

Adhikarana 7 asthijasya grantherlakShaNam (9-10) · Śloka 10

| અસ્થિભાઙ્ગાભિઘાતાભ્યામુન્નતાવનતં તુ યત્||૯|| સોઽસ્થિગ્રન્થિઃ| |૧૦|

સં-અસ્થિભાઙ્ગેનાભિઘાતેન વાઽસ્થ્ન્યુન્નતમવનતં વા યત્ સ્યાત્, સોઽસ્થિગ્રન્થિઃ |

Adhikarana 8 sirAjasya grantherlakShaNam (10-11) · Śloka 11

પદાતેસ્તુ સહસાઽમ્ભોવગાહનાત્| વ્યાયામાદ્વા પ્રતાન્તસ્ય સિરાજાલં સશોણિતમ્||૧૦|| વાયુઃ સમ્પીડ્ય સઙ્કોચ્ય વક્રીકૃત્ય વિશોષ્ય ચ| નિઃષ્ફુરં નીરુજં ગ્રન્થિં કુરુતે સ સિરાહ્વયઃ||૧૧||

સં-પદાતેઃ સહસૈવ જલાવગાહાદ્ વ્યાયામાદ્વા પ્રતાન્તસ્યગ્લાનસ્ય, પવનઃ ક્રુદ્ધઃ સરક્તં સિરાજાલં સમ્પીડ્ય તથા સઙ્કોચ્ય વક્રીકૃત્ય વિશોષ્ય ચ નિઃષ્ફુરં નીરુજં ગ્રન્થિં કુરુતે સ સિરાસંજ્ઞઃ| નિઃષ્ફુરમિતિ "સ્ફુરતિસ્ફુલત્યોઃ" ઇત્યાદિના ષત્વમ્|

Adhikarana 9 vraNajasya grantherlakShaNam (12-13) · Śloka 13

અરુઢે રૂઢમાત્રે વા વ્રણે સર્વરસાશિનઃ| સાર્દ્રે વા બન્ધરહિતે ગાત્રેઽશ્માભિહતેઽથવા||૧૨|| વાતોઽસ્રમસ્રુતં દુષ્ટં સંશોષ્ય ગ્રથિતં વ્રણમ્| કુર્યાત્સદાહઃ કણ્ડૂમાન્ વ્રણગ્રન્થિરયં સ્મૃતઃ||૧૩||

સં-અરુઢે વ્રણે તથા રૂઢમાત્રે-સદ્યોરૂઢે વ્રણે, સર્વરસાશિનો નરસ્યાથવા સાર્દ્રે વ્રણે બન્ધરહિતે શરીરેઽશ્માભિહતે વા વાતો રક્તમસ્રુતં દુષ્ટં સંશોષ્ય ગ્રથિતં વ્રણં કુર્યાત્| દાહાદિયુત એષ વ્રણગ્રન્થિઃ સ્મૃતો મુનિભિઃ|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (14) · Śloka 14

સાધ્યા દોષાસ્રમેદોજાઃ, ન તુ સ્થૂલખરાશ્ચલાઃ| મર્મકણ્ઠોદરસ્થાશ્ચ|૧૪|

સં-દોષાસ્રમેદોજા ગ્રન્થયઃ સાધ્યાઃ| ન પુનઃ સ્થૂલાઃ ખરાશ્ચલાસ્તથા મર્મસ્થાઃ કણ્ઠસ્થા ઉદરસ્થાશ્ચ ગ્રન્થયઃ સાધ્યાઃ |

Adhikarana arbudasya granthito mahatvam,arbuda ShaDUvidhatvam,arbudaM prAyo na pacyate, (14-15) · Śloka 15

| મહત્તુ ગ્રન્થિતોઽર્બુદમ્||૧૪|| તલ્લક્ષણં ચ મેદોન્તૈઃ ષોઢા દોષાદિભિસ્તુ તત્| પ્રાયો મેદઃ કફાઢ્યત્વાસ્થિરત્વાચ્ચ ન પચ્યતે||૧૫||

સં-ગ્રન્થેર્યન્મહત્ તદર્બુદમ્| તસ્ય ચાર્બુદસ્ય લક્ષણં ષટ્ પ્રકારમ્| કથમ્ ? દોષૈસ્ત્રીણિ, રક્તમાંસમેદોભિસ્ત્રીણીતિ| તચ્ચ-અર્બુદં, મેદઃકફબાહુલ્યાત્ સ્થિરત્વાચ્ચ પ્રાયઃ પચનં ન યાતિ|

Adhikarana 1/2/3/4/5/ vAtajapittajakaPajamAMsajamedojAnAmrbudAnAM lakShaNaM tattadranthilakShaNa tulyaMj~jeyam,6 shoNitArbudasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

સિરાસ્થં શોણિતં દોષઃ સઙ્કોચ્યાન્તઃ પ્રપીડ્ય ચ| પાચયેત તદાનદ્ધં સાસ્રાવં માંસપિણ્ડિતમ્||૧૬|| માંસાઙ્કુરૈશ્ચિતં યાતિ વૃદ્ધિ ચાશુ સ્રવેત્તતઃ| અજસ્રં દુષ્ટરુધિરં ભૂરિ તચ્છોણિતાર્બુદમ્||૧૭||

સં-સિરાસ્થિતં રક્તં દોષો-વાતાદ્યન્યતમઃ, સઙ્કોચ્યાન્તઃ અભ્યન્તરે, ચ પ્રપીડ્ય પાચયેત્| તત્પક્વં ચ સદાનદ્ધં સાસ્રાવં માંસપિણ્ડિતં માંસાઙ્કુરૈશ્ચિતં વૃદ્ધિં ગચ્છતિ| વૃદ્ધં ચ સદાશુ સતતં દુષ્ટં રુધિરં પ્રભૂતં સ્રવતિ| તત્-એવંવિધં, શોણિતાર્બુદં ગદ્યતે| માંસાર્બુદમેદોર્બુદયોશ્ચ લક્ષણં તદ્ગ્રન્થિલક્ષણેનૈવોક્તપ્રાયત્વાન્નેહોક્તમ્|

Adhikarana arbudAnAM sAdhyAsAdhyatvam (18) · Śloka 18

તેષ્વસૃઙ્માંસજે વર્જ્યે, ચત્વાર્યન્યાનિ સાધયેત્| |૧૮|

સં-તેષુ-ષટ્સ્વર્બુદેષુ મધ્યે,શોણિતમાંસજે દ્વે અર્બુદે નોપક્રમેત્| અપરાણિ ચત્વારિ સાધયેત્|

Adhikarana shlIpadasya samprAtpitlakShaNaM ca (18-19) · Śloka 19

| પ્રસ્થિતા વઙ્ક્ષણોઓર્વાદિમધઃકાયં કફોલ્બણાઃ||૧૮|| દોષા માંસાસ્રગાઃ પાદૌ કાલેનાશ્રિત્ય કુર્વતે| શનૈઃશનૈર્ઘનં શોફં શ્લીપદં તત્પ્રચક્ષતે||૧૯||

સં-અધઃકાયં વઙ્ક્ષણોરુપ્રભૃતિ દોષા ગતાઃ કફોલ્બણા માંસલોહિતગાઃ કાલેન પાદૌ સમાશ્રિત્ય નિબિડં શ્વયથું શનૈઃશનૈર્વિદધતિ| તદેતદ્છ્લીપદં પ્રચક્ષતે |

Adhikarana vAtajasya shlIpadasya lakShaNam (20) · Śloka 20

પરિપોટયુતં કૃષ્ણમનિમિત્તરુજં ખરમ્| રૂક્ષં ચ વાતાત્|૨૦|

સં-શ્લીપદં વાતાત્ પરિપોટેન યુક્તં કૃષ્ણવર્ણમહેતુપીડં ખરં રૂક્ષં ચ સ્યાત્|

Adhikarana pittajasya shlIpadasya lakShaNam (20) · Śloka 20

| પિત્તાત્તુ પીતં દાહજ્વરાન્વિતમ્||૨૦||

સં-પિત્તાત્ પીતં દાહજ્વરયુતં ચ સ્યાત્|

Adhikarana kaPajasya shlIpadasya lakShaNam (21) · Śloka 21

| કફાદ્ગુરુ સ્નિગ્ધમરુક્ ચિતં માંસાઙ્કુરૈર્બૃહત્|૨૧|

સં-કફેન ગુરુ સ્નિગ્ધં રુજારહિતં માંસાઙ્કુરૈશ્ચિતં મહચ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana shlIpadasya sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21

| તત્ત્યજેદ્વત્સરાતીતં સુમહત્ સુપરિસ્રુતિ||૨૧||

સં-તત્-શ્લીપદં, વર્ષાતિક્રાન્તં સુમહત્ સુપરિસ્રાવં ચ ત્યજેત્|

Adhikarana pANyAdiShvapi shlIpadamityeke (22) · Śloka 22

પાણિનાસૌષ્ઠકર્ણેષુ વદન્ત્યેકે તુ પાદવત્| શ્લીપદં જાયતે તચ્ચ દેશેઽનૂપે ભૃશં ભૃશમ્||૨૨||

સં-પાણ્યાદિષ્વપિ પાદવચ્છ્લીપદં જાયત ઇત્યેકે વદન્તિ| તચ્ચાનૂપદેશેઽતિશયેન રોગસ્વભાવાજ્જાયતે|

Adhikarana gaNDamAlAyAH samprAtpirlakShaNaM ca (23-25) · Śloka 25

મેદસ્થાઃ કણ્ઠમન્યાક્ષકક્ષાવઙ્ક્ષણગા મલાઃ| સવર્ણાન્ કઠિનાન્ સ્નિગ્ધાન્ વાર્તાકામલકાકૃતીન્||૨૩|| અવગાઢાન્ બહૂન્ ગણ્ડાંશ્ચિરપાકાંશ્ચ કુર્વતે| પચ્યન્તેઽલ્પરુજસ્તેઽન્યે સ્રવન્ત્યન્યેઽતિકણ્ડુરાઃ||૨૪|| નશ્યન્ત્યન્યે ભવન્ત્યન્યે દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનઃ| ગણ્ડમાલાઽપચી ચેયં દૂર્વેવ ક્ષયવૃદ્ધિભાક્|૨૫|

સં-મેદસ્થાઃ કણ્ઠાદિગા દોષાઃ સવર્ણાન્ કઠિનાન્ સ્નિગ્ધાન્ વાર્તાકામલકાકારાનવગાઢાન્ બહૂન્ ગણ્ડાંશ્ચિરપાકાંશ્ચ કુર્વતે| તે ચ-ગણ્ડાઃ સ્તોકપીડાઃ પચ્યન્તે| અન્યે ચ સ્રવન્તિ| અપરે ચાતિકણ્ડુરાઃ, કણ્ડું રાન્તિ દદત ઇતિ કણ્ડુરાઃ| નશ્યન્ત્યન્યે| અન્યે જાયન્તે દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનઃ| ઇયં-ઈદૃશી, ગણ્ડમાલા અપચી ચોચ્યતે| દૂર્વેવ ક્ષયવૃદ્ધિભાક્|

Adhikarana gaNDA asAdhyalakShaNam (25) · Śloka 25

તાં ત્યજેત્સજ્વરચ્છર્દિપાર્શ્વરુક્કાસપીનસામ્| ||૨૫||

સં-તાં-ગણ્ડમાલાં, જ્વરાદિયુતાં ત્યજેત્| અથ નાડીવિજ્ઞાનમાહ--

Adhikarana nADyAH samprAtpirlakShaNaM ca (26-28) · Śloka 28

| અભેદાત્પક્વશોફસ્ય વ્રણે ચાપથ્યસેવિનઃ||૨૬|| અનુપ્રવિશ્ય માંસાદીન્ દૂરં પૂયોઽભિધાવતિ| ગતિઃ સા દૂરગમનાન્નાડી નાડીવ સંસ્રુતેઃ||૨૭|| નાડ્યેકાઽનૃજુરન્યેષાં સૈવાનેકગતિર્ગતિઃ| |૨૮|

શામ્-પક્વશોફસ્યાભેદનાદપથ્યસેવિનશ્ચ પુંસો વ્રણે પૂયો માંસાદીનનુપ્રવિશ્ય દૂરં વ્રજતિ| સા દૂરગમનાત્ ગતિરિત્યુચ્યતે| નાડીવ સંસ્રુતેર્નાડીત્યુચ્યતે| અન્યેષાં તુ તન્ત્રકૃતાં મત એકા નાડ્યનૃજુઃ-વક્રા, નાડીત્યુચ્યતે| સૈવ નાડ્યનેકગતિર્ગતિરિત્યુચ્યત ઇતિ |

Adhikarana nADcA pa~jcavidhatvam (28) · Śloka 28

| સા દોષૈઃ પૃથગેકસ્થૈઃ શલ્યહેતુશ્ચ પઞ્ચમી||૨૮||

સં-સા-નાડી, પૃથગ્દોષૈસ્ત્રિસઙ્ખ્યા, સન્નિપાતેન ચતુર્થી, પઞ્ચમી શલ્યહેતુઃ |

Adhikarana 1 vAtajAyA nADyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

વાતાત્ સરુક્સૂક્ષ્મમૂખી વિવર્ણા ફેનિલોદ્વમા| સ્રવત્યભ્યધિકં રાત્રૌ|૨૯|

સં-વાતાત્ સરુજાદિગુણા|

Adhikarana 2 pittajAyAH nADyAH lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| પિત્તાત્તૃડ્જ્વરદાહકૃત્||૨૯|| પીતોષ્ણપૂતિપૂયસ્રુદ્દિવા ચાતિ નિષિઞ્ચતિ| |૩૦|

સં-પિત્તાત્તૃડાદિકૃત્| પીતોષ્ણપૂતિપૂયસ્રાવી| દિવસે ચાતિશયેન સ્રવતિ |

Adhikarana 3 kaphajAyAH nADyAH lakShaNamy (30-31) · Śloka 31

| ઘનપિચ્છિલસંસ્રાવા કણ્ડૂલા કઠિના કફાત્|૩૦| નિશિ ચાભ્યધિકક્લેદા| |૩૧|

સં-કફાત્ ઘનપિચ્છિલસ્રાવા કણ્ડૂમતી કઠિના નિશિચાભ્યધિક્લેદા સ્યાત્|

Adhikarana 3 kaphajAyAH nADyAH lakShaNamy (30-31) · Śloka 31

| ઘનપિચ્છિલસંસ્રાવા કણ્ડૂલા કઠિના કફાત્||૩૦|| નિશિ ચાભ્યધિકક્લેદા| |૩૧|

સં-કફાત્ ઘનપિચ્છિલસ્રાવા કણ્ડૂમતી કઠિના નિશિચાભ્યધિક્લેદા સ્યાત્|

Adhikarana 5 shalyajAyAH nADyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

અન્તઃસ્થિતં શલ્યમનાહૃતં તુ કરોતિ નાડીં વહતે ચ સાઽસ્ય| ફેનાનુવિદ્ધં તનુમલ્પમુષ્ણં સાસ્રં ચ પૂયં સરુજં ચ નિત્યમ્||૩૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિ- તાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદાપચીનાડીવિજ્ઞાનીયં નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૨૯||

સં-અન્તરે સ્થિતં શલ્યમનાકૃષ્ટં સન્નાડીં કરોતિ| અસ્ય ચ-શલ્યવતઃ પુંસઃ, સા-નાડી, ફેનિલં તન્વાદિગુણં ચ પૂયં નિત્યમેવ સરુજં વહત ઇતિ| ઉપજાતિવૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમ્undefinedૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠ ઉત્તરસ્થાને ગ્રન્થ્ય ર્બુદશ્લીપદાપચીનાડીવિજ્ઞાનીયં નામ એકોનત્રિં- શોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૯||