29. granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana granthyarbushlIdApacInADIvij~jAnIyAdhyAyaH grantheH samprAptirniruktishca (2-1) · Śloka 1

અથાતો ગ્રથ્યર્બુદશ્લીપદાપચીનાડીવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) કફપ્રધાનાઃ કુર્વન્તિ મેદોમાંસાસ્રગા મલાઃ| વૃત્તોન્નતં યં શ્વયથું સ ગ્રન્થિર્ગ્રથનાત્સ્મૃતઃ||૧||

Adhikarana grantheH navavidhatvam (2) · Śloka 2

દોષાસ્રમાંસમેદોસ્થિસિરાવ્રણભવા નવ| તે|૨|

Adhikarana 1 vAtajasya grantherlakShaNam (2-3) · Śloka 3

| તત્ર વાતાદાયામતોદમ્ભેદાન્વિતોઽસિતઃ||૨|| સ્થાનાત્સ્થાનાન્તરગતિરકસ્માદ્ધાનિવૃદ્ધિમાન્| મૃદુર્બસ્તિરિવાનદ્ધો વિભિન્નોઽચ્છં સ્રવત્યસૃક્||૩||

Adhikarana 2 pittajasya grantherlakShaNam (4) · Śloka 4

પિત્તાત્સદાહઃ પીતાભો રક્તો વા, પચ્યતે દ્રુતમ્| ભિન્નોઽસ્રમુષ્ણં સ્રવતિ|૪|

Adhikarana 3 kaPajasya grantherlakShaNam (4-5) · Śloka 5

| શ્લેષ્મણા નીરુજો ઘનઃ||૪|| શીતઃ સવર્ણઃ કણ્ડૂમાન્, પક્વઃ પૂયં સ્રવેદ્ઘનમ્| |૫|

Adhikarana 4 raktajasya grantherlakShaNam (5-6) · Śloka 6

| દોષૈર્દુષ્ટેઽસૃજિ ગ્રન્થિર્ભવેન્મૂર્ચ્છત્સુ જન્તુષુ||૫|| સિરામાંસં ચ સંશ્રિત્ય સસ્વાપઃ પિત્તલક્ષણઃ| |૬|

Adhikarana 5 mAMsajasya grantherlakShaNam (6-7) · Śloka 7

| માંસલૈર્દૂષિતં માંસમાહારૈર્ગ્રન્થિમાવહેત્||૬|| સ્નિગ્ધં મહાન્તં કઠિનં સિરાનદ્ધં કફાકૃતિમ્| |૭|

Adhikarana 6 modojasya grantherlakShaNam (7-9) · Śloka 9

| પ્રવૃદ્ધં મેદુરૈર્મેદો નીતં માંસેઽથવા ત્વચિ||૭|| વાયુના કુરુતે ગ્રન્થિ ભૃશં સ્નિગ્ધં મૃદું ચલમ્| શ્લેષમતુલ્યાકૃતિં દેહક્ષયવૃદ્ધિક્ષયોદયમ્||૮|| સ વિભિન્નો ઘનં મેદસ્તામ્રાસિતસિતં સ્રવેત્| |૯|

Adhikarana 7 asthijasya grantherlakShaNam (9-10) · Śloka 10

| અસ્થિભાઙ્ગાભિઘાતાભ્યામુન્નતાવનતં તુ યત્||૯|| સોઽસ્થિગ્રન્થિઃ| |૧૦|

Adhikarana 8 sirAjasya grantherlakShaNam (10-11) · Śloka 11

પદાતેસ્તુ સહસાઽમ્ભોવગાહનાત્| વ્યાયામાદ્વા પ્રતાન્તસ્ય સિરાજાલં સશોણિતમ્||૧૦|| વાયુઃ સમ્પીડ્ય સઙ્કોચ્ય વક્રીકૃત્ય વિશોષ્ય ચ| નિઃષ્ફુરં નીરુજં ગ્રન્થિં કુરુતે સ સિરાહ્વયઃ||૧૧||

Adhikarana 9 vraNajasya grantherlakShaNam (12-13) · Śloka 13

અરુઢે રૂઢમાત્રે વા વ્રણે સર્વરસાશિનઃ| સાર્દ્રે વા બન્ધરહિતે ગાત્રેઽશ્માભિહતેઽથવા||૧૨|| વાતોઽસ્રમસ્રુતં દુષ્ટં સંશોષ્ય ગ્રથિતં વ્રણમ્| કુર્યાત્સદાહઃ કણ્ડૂમાન્ વ્રણગ્રન્થિરયં સ્મૃતઃ||૧૩||

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (14) · Śloka 14

સાધ્યા દોષાસ્રમેદોજાઃ, ન તુ સ્થૂલખરાશ્ચલાઃ| મર્મકણ્ઠોદરસ્થાશ્ચ|૧૪|

Adhikarana arbudasya granthito mahatvam,arbuda ShaDUvidhatvam,arbudaM prAyo na pacyate, (14-15) · Śloka 15

| મહત્તુ ગ્રન્થિતોઽર્બુદમ્||૧૪|| તલ્લક્ષણં ચ મેદોન્તૈઃ ષોઢા દોષાદિભિસ્તુ તત્| પ્રાયો મેદઃ કફાઢ્યત્વાસ્થિરત્વાચ્ચ ન પચ્યતે||૧૫||

Adhikarana 1/2/3/4/5/ vAtajapittajakaPajamAMsajamedojAnAmrbudAnAM lakShaNaM tattadranthilakShaNa tulyaMj~jeyam,6 shoNitArbudasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

સિરાસ્થં શોણિતં દોષઃ સઙ્કોચ્યાન્તઃ પ્રપીડ્ય ચ| પાચયેત તદાનદ્ધં સાસ્રાવં માંસપિણ્ડિતમ્||૧૬|| માંસાઙ્કુરૈશ્ચિતં યાતિ વૃદ્ધિ ચાશુ સ્રવેત્તતઃ| અજસ્રં દુષ્ટરુધિરં ભૂરિ તચ્છોણિતાર્બુદમ્||૧૭||

Adhikarana arbudAnAM sAdhyAsAdhyatvam (18) · Śloka 18

તેષ્વસૃઙ્માંસજે વર્જ્યે, ચત્વાર્યન્યાનિ સાધયેત્| |૧૮|

Adhikarana shlIpadasya samprAtpitlakShaNaM ca (18-19) · Śloka 19

| પ્રસ્થિતા વઙ્ક્ષણોઓર્વાદિમધઃકાયં કફોલ્બણાઃ||૧૮|| દોષા માંસાસ્રગાઃ પાદૌ કાલેનાશ્રિત્ય કુર્વતે| શનૈઃશનૈર્ઘનં શોફં શ્લીપદં તત્પ્રચક્ષતે||૧૯||

Adhikarana vAtajasya shlIpadasya lakShaNam (20) · Śloka 20

પરિપોટયુતં કૃષ્ણમનિમિત્તરુજં ખરમ્| રૂક્ષં ચ વાતાત્|૨૦|

Adhikarana pittajasya shlIpadasya lakShaNam (20) · Śloka 20

| પિત્તાત્તુ પીતં દાહજ્વરાન્વિતમ્||૨૦||

Adhikarana kaPajasya shlIpadasya lakShaNam (21) · Śloka 21

| કફાદ્ગુરુ સ્નિગ્ધમરુક્ ચિતં માંસાઙ્કુરૈર્બૃહત્|૨૧|

Adhikarana shlIpadasya sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21

| તત્ત્યજેદ્વત્સરાતીતં સુમહત્ સુપરિસ્રુતિ||૨૧||

Adhikarana pANyAdiShvapi shlIpadamityeke (22) · Śloka 22

પાણિનાસૌષ્ઠકર્ણેષુ વદન્ત્યેકે તુ પાદવત્| શ્લીપદં જાયતે તચ્ચ દેશેઽનૂપે ભૃશં ભૃશમ્||૨૨||

Adhikarana gaNDamAlAyAH samprAtpirlakShaNaM ca (23-25) · Śloka 25

મેદસ્થાઃ કણ્ઠમન્યાક્ષકક્ષાવઙ્ક્ષણગા મલાઃ| સવર્ણાન્ કઠિનાન્ સ્નિગ્ધાન્ વાર્તાકામલકાકૃતીન્||૨૩|| અવગાઢાન્ બહૂન્ ગણ્ડાંશ્ચિરપાકાંશ્ચ કુર્વતે| પચ્યન્તેઽલ્પરુજસ્તેઽન્યે સ્રવન્ત્યન્યેઽતિકણ્ડુરાઃ||૨૪|| નશ્યન્ત્યન્યે ભવન્ત્યન્યે દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનઃ| ગણ્ડમાલાઽપચી ચેયં દૂર્વેવ ક્ષયવૃદ્ધિભાક્|૨૫|

Adhikarana gaNDA asAdhyalakShaNam (25) · Śloka 25

તાં ત્યજેત્સજ્વરચ્છર્દિપાર્શ્વરુક્કાસપીનસામ્| ||૨૫||

Adhikarana nADyAH samprAtpirlakShaNaM ca (26-28) · Śloka 28

| અભેદાત્પક્વશોફસ્ય વ્રણે ચાપથ્યસેવિનઃ||૨૬|| અનુપ્રવિશ્ય માંસાદીન્ દૂરં પૂયોઽભિધાવતિ| ગતિઃ સા દૂરગમનાન્નાડી નાડીવ સંસ્રુતેઃ||૨૭|| નાડ્યેકાઽનૃજુરન્યેષાં સૈવાનેકગતિર્ગતિઃ| |૨૮|

Adhikarana nADcA pa~jcavidhatvam (28) · Śloka 28

| સા દોષૈઃ પૃથગેકસ્થૈઃ શલ્યહેતુશ્ચ પઞ્ચમી||૨૮||

Adhikarana 1 vAtajAyA nADyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

વાતાત્ સરુક્સૂક્ષ્મમૂખી વિવર્ણા ફેનિલોદ્વમા| સ્રવત્યભ્યધિકં રાત્રૌ|૨૯|

Adhikarana 2 pittajAyAH nADyAH lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| પિત્તાત્તૃડ્જ્વરદાહકૃત્||૨૯|| પીતોષ્ણપૂતિપૂયસ્રુદ્દિવા ચાતિ નિષિઞ્ચતિ| |૩૦|

Adhikarana 3 kaphajAyAH nADyAH lakShaNamy (30-31) · Śloka 31

| ઘનપિચ્છિલસંસ્રાવા કણ્ડૂલા કઠિના કફાત્|૩૦| નિશિ ચાભ્યધિકક્લેદા| |૩૧|

Adhikarana 3 kaphajAyAH nADyAH lakShaNamy (30-31) · Śloka 31

| ઘનપિચ્છિલસંસ્રાવા કણ્ડૂલા કઠિના કફાત્||૩૦|| નિશિ ચાભ્યધિકક્લેદા| |૩૧|

Adhikarana 5 shalyajAyAH nADyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

અન્તઃસ્થિતં શલ્યમનાહૃતં તુ કરોતિ નાડીં વહતે ચ સાઽસ્ય| ફેનાનુવિદ્ધં તનુમલ્પમુષ્ણં સાસ્રં ચ પૂયં સરુજં ચ નિત્યમ્||૩૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિ- તાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદાપચીનાડીવિજ્ઞાનીયં નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૨૯||