29. granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ഗ്രന്ഥ്യാദിവിജ്ഞാനമുച്യതേ-

Adhikarana granthyarbushlIdApacInADIvij~jAnIyAdhyAyaH grantheH samprAptirniruktishca (2-1) · Śloka 1

അഥാതോ ഗ്രഥ്യര്ബുദശ്ലീപദാപചീനാഡീവിജ്ഞാനീയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) കഫപ്രധാനാഃ കുര്വന്തി മേദോമാംസാസ്രഗാ മലാഃ| വൃത്തോന്നതം യം ശ്വയഥും സ ഗ്രന്ഥിര്ഗ്രഥനാത്സ്മൃതഃ||൧||

സം-മേദോമാംസരക്തസ്ഥിതാഃ കഫപ്രധാനാ ദോഷാ വൃത്തോന്നതം യം ശ്വയഥും, കുര്വന്തി, സ ഗ്രഥനാദ് ഗ്രന്ഥിഃ സ്മൃതഃ|

Adhikarana grantheH navavidhatvam (2) · Śloka 2

ദോഷാസ്രമാംസമേദോസ്ഥിസിരാവ്രണഭവാ നവ| തേ|൨|

സം-തേ ച-ഗ്രന്ഥയോ, ദോഷാദ്യാത്മകത്വാത് നവസങ്ഖ്യാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana 1 vAtajasya grantherlakShaNam (2-3) · Śloka 3

| തത്ര വാതാദായാമതോദമ്ഭേദാന്വിതോऽസിതഃ||൨|| സ്ഥാനാത്സ്ഥാനാന്തരഗതിരകസ്മാദ്ധാനിവൃദ്ധിമാന്| മൃദുര്ബസ്തിരിവാനദ്ധോ വിഭിന്നോऽച്ഛം സ്രവത്യസൃക്||൩||

സം-തേഷു മധ്യേ വാതാദായാമാദിഗുണഃ ശ്വയഥുഃ സ്യാത്| സ ച വിഭിന്നോ ലോഹിതമച്ഛം സ്രവതി|

Adhikarana 2 pittajasya grantherlakShaNam (4) · Śloka 4

പിത്താത്സദാഹഃ പീതാഭോ രക്തോ വാ, പച്യതേ ദ്രുതമ്| ഭിന്നോऽസ്രമുഷ്ണം സ്രവതി|൪|

സം-പിത്തേന ദാഹയുതഃ പീതച്ഛവിരഥവാ രക്തഃ| ശോഫഃ ശീഘ്രം പച്യതേ| ഭിന്നഃ സ ഉഷ്ണമസൃക് സ്രവതി|

Adhikarana 3 kaPajasya grantherlakShaNam (4-5) · Śloka 5

| ശ്ലേഷ്മണാ നീരുജോ ഘനഃ||൪|| ശീതഃ സവര്ണഃ കണ്ഡൂമാന്, പക്വഃ പൂയം സ്രവേദ്ഘനമ്| |൫|

സം-കഫേന നീരുജോ ഘനഃ ശോഫഃ ശീതസ്പര്ശഃ ശരീരസമാനവര്ണഃ കണ്ഡൂയുതശ്ച സ്യാത്| സ പക്വഃ പൂയം ഘനം സ്രവേത്|

Adhikarana 4 raktajasya grantherlakShaNam (5-6) · Śloka 6

| ദോഷൈര്ദുഷ്ടേऽസൃജി ഗ്രന്ഥിര്ഭവേന്മൂര്ച്ഛത്സു ജന്തുഷു||൫|| സിരാമാംസം ച സംശ്രിത്യ സസ്വാപഃ പിത്തലക്ഷണഃ| |൬|

സം-ദോഷൈര്ദുഷ്ടേ ലോഹിതേ സതി ഗ്രന്ഥിര്ഭവേത്| ജന്തുഷു-കൃമിഷു, വൃദ്ധിം ഗച്ഛത്സു സിരാമാംസം ച സംശ്രിത്യ സ്വാപാന്വിതഃ ശോഫഃ പിത്തസമാനലക്ഷണഃ സ്യാത്|

Adhikarana 5 mAMsajasya grantherlakShaNam (6-7) · Śloka 7

| മാംസലൈര്ദൂഷിതം മാംസമാഹാരൈര്ഗ്രന്ഥിമാവഹേത്||൬|| സ്നിഗ്ധം മഹാന്തം കഠിനം സിരാനദ്ധം കഫാകൃതിമ്| |൭|

സം-മാംസലൈരാഹാരൈര്മാംസം ദൂഷിതം ഗ്രന്ഥി സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തം കഫാകാരം കരോതി|

Adhikarana 6 modojasya grantherlakShaNam (7-9) · Śloka 9

| പ്രവൃദ്ധം മേദുരൈര്മേദോ നീതം മാംസേऽഥവാ ത്വചി||൭|| വായുനാ കുരുതേ ഗ്രന്ഥി ഭൃശം സ്നിഗ്ധം മൃദും ചലമ്| ശ്ലേഷമതുല്യാകൃതിം ദേഹക്ഷയവൃദ്ധിക്ഷയോദയമ്||൮|| സ വിഭിന്നോ ഘനം മേദസ്താമ്രാസിതസിതം സ്രവേത്| |൯|

സം-മേദുരൈര്ഭോജനൈര്മേദഃ പ്രവൃദ്ധം വായുനാ മാംസേ നീതമഥവാ ത്വചി നീതം മേദോഗ്രന്ഥിം ഭൃശം സ്നിഗ്ധാദിഗുണം ശ്ലേഷ്മസമാനാകാരം തഥാ ശരീരക്ഷയവൃദ്ധിഭ്യാം ക്ഷയോദയൌ യസ്യ തം താദൃശം കരോതി| സ ച ഗ്രന്ഥിഭിന്നഃ സന് ഘനം താമ്രമസിതം സിതം ച മേദഃ സ്രവതി|

Adhikarana 7 asthijasya grantherlakShaNam (9-10) · Śloka 10

| അസ്ഥിഭാങ്ഗാഭിഘാതാഭ്യാമുന്നതാവനതം തു യത്||൯|| സോऽസ്ഥിഗ്രന്ഥിഃ| |൧൦|

സം-അസ്ഥിഭാങ്ഗേനാഭിഘാതേന വാऽസ്ഥ്ന്യുന്നതമവനതം വാ യത് സ്യാത്, സോऽസ്ഥിഗ്രന്ഥിഃ |

Adhikarana 8 sirAjasya grantherlakShaNam (10-11) · Śloka 11

പദാതേസ്തു സഹസാऽമ്ഭോവഗാഹനാത്| വ്യായാമാദ്വാ പ്രതാന്തസ്യ സിരാജാലം സശോണിതമ്||൧൦|| വായുഃ സമ്പീഡ്യ സങ്കോച്യ വക്രീകൃത്യ വിശോഷ്യ ച| നിഃഷ്ഫുരം നീരുജം ഗ്രന്ഥിം കുരുതേ സ സിരാഹ്വയഃ||൧൧||

സം-പദാതേഃ സഹസൈവ ജലാവഗാഹാദ് വ്യായാമാദ്വാ പ്രതാന്തസ്യഗ്ലാനസ്യ, പവനഃ ക്രുദ്ധഃ സരക്തം സിരാജാലം സമ്പീഡ്യ തഥാ സങ്കോച്യ വക്രീകൃത്യ വിശോഷ്യ ച നിഃഷ്ഫുരം നീരുജം ഗ്രന്ഥിം കുരുതേ സ സിരാസംജ്ഞഃ| നിഃഷ്ഫുരമിതി "സ്ഫുരതിസ്ഫുലത്യോഃ" ഇത്യാദിനാ ഷത്വമ്|

Adhikarana 9 vraNajasya grantherlakShaNam (12-13) · Śloka 13

അരുഢേ രൂഢമാത്രേ വാ വ്രണേ സര്വരസാശിനഃ| സാര്ദ്രേ വാ ബന്ധരഹിതേ ഗാത്രേऽശ്മാഭിഹതേऽഥവാ||൧൨|| വാതോऽസ്രമസ്രുതം ദുഷ്ടം സംശോഷ്യ ഗ്രഥിതം വ്രണമ്| കുര്യാത്സദാഹഃ കണ്ഡൂമാന് വ്രണഗ്രന്ഥിരയം സ്മൃതഃ||൧൩||

സം-അരുഢേ വ്രണേ തഥാ രൂഢമാത്രേ-സദ്യോരൂഢേ വ്രണേ, സര്വരസാശിനോ നരസ്യാഥവാ സാര്ദ്രേ വ്രണേ ബന്ധരഹിതേ ശരീരേऽശ്മാഭിഹതേ വാ വാതോ രക്തമസ്രുതം ദുഷ്ടം സംശോഷ്യ ഗ്രഥിതം വ്രണം കുര്യാത്| ദാഹാദിയുത ഏഷ വ്രണഗ്രന്ഥിഃ സ്മൃതോ മുനിഭിഃ|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (14) · Śloka 14

സാധ്യാ ദോഷാസ്രമേദോജാഃ, ന തു സ്ഥൂലഖരാശ്ചലാഃ| മര്മകണ്ഠോദരസ്ഥാശ്ച|൧൪|

സം-ദോഷാസ്രമേദോജാ ഗ്രന്ഥയഃ സാധ്യാഃ| ന പുനഃ സ്ഥൂലാഃ ഖരാശ്ചലാസ്തഥാ മര്മസ്ഥാഃ കണ്ഠസ്ഥാ ഉദരസ്ഥാശ്ച ഗ്രന്ഥയഃ സാധ്യാഃ |

Adhikarana arbudasya granthito mahatvam,arbuda ShaDUvidhatvam,arbudaM prAyo na pacyate, (14-15) · Śloka 15

| മഹത്തു ഗ്രന്ഥിതോऽര്ബുദമ്||൧൪|| തല്ലക്ഷണം ച മേദോന്തൈഃ ഷോഢാ ദോഷാദിഭിസ്തു തത്| പ്രായോ മേദഃ കഫാഢ്യത്വാസ്ഥിരത്വാച്ച ന പച്യതേ||൧൫||

സം-ഗ്രന്ഥേര്യന്മഹത് തദര്ബുദമ്| തസ്യ ചാര്ബുദസ്യ ലക്ഷണം ഷട് പ്രകാരമ്| കഥമ് ? ദോഷൈസ്ത്രീണി, രക്തമാംസമേദോഭിസ്ത്രീണീതി| തച്ച-അര്ബുദം, മേദഃകഫബാഹുല്യാത് സ്ഥിരത്വാച്ച പ്രായഃ പചനം ന യാതി|

Adhikarana 1/2/3/4/5/ vAtajapittajakaPajamAMsajamedojAnAmrbudAnAM lakShaNaM tattadranthilakShaNa tulyaMj~jeyam,6 shoNitArbudasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

സിരാസ്ഥം ശോണിതം ദോഷഃ സങ്കോച്യാന്തഃ പ്രപീഡ്യ ച| പാചയേത തദാനദ്ധം സാസ്രാവം മാംസപിണ്ഡിതമ്||൧൬|| മാംസാങ്കുരൈശ്ചിതം യാതി വൃദ്ധി ചാശു സ്രവേത്തതഃ| അജസ്രം ദുഷ്ടരുധിരം ഭൂരി തച്ഛോണിതാര്ബുദമ്||൧൭||

സം-സിരാസ്ഥിതം രക്തം ദോഷോ-വാതാദ്യന്യതമഃ, സങ്കോച്യാന്തഃ അഭ്യന്തരേ, ച പ്രപീഡ്യ പാചയേത്| തത്പക്വം ച സദാനദ്ധം സാസ്രാവം മാംസപിണ്ഡിതം മാംസാങ്കുരൈശ്ചിതം വൃദ്ധിം ഗച്ഛതി| വൃദ്ധം ച സദാശു സതതം ദുഷ്ടം രുധിരം പ്രഭൂതം സ്രവതി| തത്-ഏവംവിധം, ശോണിതാര്ബുദം ഗദ്യതേ| മാംസാര്ബുദമേദോര്ബുദയോശ്ച ലക്ഷണം തദ്ഗ്രന്ഥിലക്ഷണേനൈവോക്തപ്രായത്വാന്നേഹോക്തമ്|

Adhikarana arbudAnAM sAdhyAsAdhyatvam (18) · Śloka 18

തേഷ്വസൃങ്മാംസജേ വര്ജ്യേ, ചത്വാര്യന്യാനി സാധയേത്| |൧൮|

സം-തേഷു-ഷട്സ്വര്ബുദേഷു മധ്യേ,ശോണിതമാംസജേ ദ്വേ അര്ബുദേ നോപക്രമേത്| അപരാണി ചത്വാരി സാധയേത്|

Adhikarana shlIpadasya samprAtpitlakShaNaM ca (18-19) · Śloka 19

| പ്രസ്ഥിതാ വങ്ക്ഷണോഓര്വാദിമധഃകായം കഫോല്ബണാഃ||൧൮|| ദോഷാ മാംസാസ്രഗാഃ പാദൌ കാലേനാശ്രിത്യ കുര്വതേ| ശനൈഃശനൈര്ഘനം ശോഫം ശ്ലീപദം തത്പ്രചക്ഷതേ||൧൯||

സം-അധഃകായം വങ്ക്ഷണോരുപ്രഭൃതി ദോഷാ ഗതാഃ കഫോല്ബണാ മാംസലോഹിതഗാഃ കാലേന പാദൌ സമാശ്രിത്യ നിബിഡം ശ്വയഥും ശനൈഃശനൈര്വിദധതി| തദേതദ്ഛ്ലീപദം പ്രചക്ഷതേ |

Adhikarana vAtajasya shlIpadasya lakShaNam (20) · Śloka 20

പരിപോടയുതം കൃഷ്ണമനിമിത്തരുജം ഖരമ്| രൂക്ഷം ച വാതാത്|൨൦|

സം-ശ്ലീപദം വാതാത് പരിപോടേന യുക്തം കൃഷ്ണവര്ണമഹേതുപീഡം ഖരം രൂക്ഷം ച സ്യാത്|

Adhikarana pittajasya shlIpadasya lakShaNam (20) · Śloka 20

| പിത്താത്തു പീതം ദാഹജ്വരാന്വിതമ്||൨൦||

സം-പിത്താത് പീതം ദാഹജ്വരയുതം ച സ്യാത്|

Adhikarana kaPajasya shlIpadasya lakShaNam (21) · Śloka 21

| കഫാദ്ഗുരു സ്നിഗ്ധമരുക് ചിതം മാംസാങ്കുരൈര്ബൃഹത്|൨൧|

സം-കഫേന ഗുരു സ്നിഗ്ധം രുജാരഹിതം മാംസാങ്കുരൈശ്ചിതം മഹച്ച സ്യാത്|

Adhikarana shlIpadasya sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21

| തത്ത്യജേദ്വത്സരാതീതം സുമഹത് സുപരിസ്രുതി||൨൧||

സം-തത്-ശ്ലീപദം, വര്ഷാതിക്രാന്തം സുമഹത് സുപരിസ്രാവം ച ത്യജേത്|

Adhikarana pANyAdiShvapi shlIpadamityeke (22) · Śloka 22

പാണിനാസൌഷ്ഠകര്ണേഷു വദന്ത്യേകേ തു പാദവത്| ശ്ലീപദം ജായതേ തച്ച ദേശേऽനൂപേ ഭൃശം ഭൃശമ്||൨൨||

സം-പാണ്യാദിഷ്വപി പാദവച്ഛ്ലീപദം ജായത ഇത്യേകേ വദന്തി| തച്ചാനൂപദേശേऽതിശയേന രോഗസ്വഭാവാജ്ജായതേ|

Adhikarana gaNDamAlAyAH samprAtpirlakShaNaM ca (23-25) · Śloka 25

മേദസ്ഥാഃ കണ്ഠമന്യാക്ഷകക്ഷാവങ്ക്ഷണഗാ മലാഃ| സവര്ണാന് കഠിനാന് സ്നിഗ്ധാന് വാര്താകാമലകാകൃതീന്||൨൩|| അവഗാഢാന് ബഹൂന് ഗണ്ഡാംശ്ചിരപാകാംശ്ച കുര്വതേ| പച്യന്തേऽല്പരുജസ്തേऽന്യേ സ്രവന്ത്യന്യേऽതികണ്ഡുരാഃ||൨൪|| നശ്യന്ത്യന്യേ ഭവന്ത്യന്യേ ദീര്ഘകാലാനുബന്ധിനഃ| ഗണ്ഡമാലാऽപചീ ചേയം ദൂര്വേവ ക്ഷയവൃദ്ധിഭാക്|൨൫|

സം-മേദസ്ഥാഃ കണ്ഠാദിഗാ ദോഷാഃ സവര്ണാന് കഠിനാന് സ്നിഗ്ധാന് വാര്താകാമലകാകാരാനവഗാഢാന് ബഹൂന് ഗണ്ഡാംശ്ചിരപാകാംശ്ച കുര്വതേ| തേ ച-ഗണ്ഡാഃ സ്തോകപീഡാഃ പച്യന്തേ| അന്യേ ച സ്രവന്തി| അപരേ ചാതികണ്ഡുരാഃ, കണ്ഡും രാന്തി ദദത ഇതി കണ്ഡുരാഃ| നശ്യന്ത്യന്യേ| അന്യേ ജായന്തേ ദീര്ഘകാലാനുബന്ധിനഃ| ഇയം-ഈദൃശീ, ഗണ്ഡമാലാ അപചീ ചോച്യതേ| ദൂര്വേവ ക്ഷയവൃദ്ധിഭാക്|

Adhikarana gaNDA asAdhyalakShaNam (25) · Śloka 25

താം ത്യജേത്സജ്വരച്ഛര്ദിപാര്ശ്വരുക്കാസപീനസാമ്| ||൨൫||

സം-താം-ഗണ്ഡമാലാം, ജ്വരാദിയുതാം ത്യജേത്| അഥ നാഡീവിജ്ഞാനമാഹ--

Adhikarana nADyAH samprAtpirlakShaNaM ca (26-28) · Śloka 28

| അഭേദാത്പക്വശോഫസ്യ വ്രണേ ചാപഥ്യസേവിനഃ||൨൬|| അനുപ്രവിശ്യ മാംസാദീന് ദൂരം പൂയോऽഭിധാവതി| ഗതിഃ സാ ദൂരഗമനാന്നാഡീ നാഡീവ സംസ്രുതേഃ||൨൭|| നാഡ്യേകാऽനൃജുരന്യേഷാം സൈവാനേകഗതിര്ഗതിഃ| |൨൮|

ശാമ്-പക്വശോഫസ്യാഭേദനാദപഥ്യസേവിനശ്ച പുംസോ വ്രണേ പൂയോ മാംസാദീനനുപ്രവിശ്യ ദൂരം വ്രജതി| സാ ദൂരഗമനാത് ഗതിരിത്യുച്യതേ| നാഡീവ സംസ്രുതേര്നാഡീത്യുച്യതേ| അന്യേഷാം തു തന്ത്രകൃതാം മത ഏകാ നാഡ്യനൃജുഃ-വക്രാ, നാഡീത്യുച്യതേ| സൈവ നാഡ്യനേകഗതിര്ഗതിരിത്യുച്യത ഇതി |

Adhikarana nADcA pa~jcavidhatvam (28) · Śloka 28

| സാ ദോഷൈഃ പൃഥഗേകസ്ഥൈഃ ശല്യഹേതുശ്ച പഞ്ചമീ||൨൮||

സം-സാ-നാഡീ, പൃഥഗ്ദോഷൈസ്ത്രിസങ്ഖ്യാ, സന്നിപാതേന ചതുര്ഥീ, പഞ്ചമീ ശല്യഹേതുഃ |

Adhikarana 1 vAtajAyA nADyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

വാതാത് സരുക്സൂക്ഷ്മമൂഖീ വിവര്ണാ ഫേനിലോദ്വമാ| സ്രവത്യഭ്യധികം രാത്രൌ|൨൯|

സം-വാതാത് സരുജാദിഗുണാ|

Adhikarana 2 pittajAyAH nADyAH lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| പിത്താത്തൃഡ്ജ്വരദാഹകൃത്||൨൯|| പീതോഷ്ണപൂതിപൂയസ്രുദ്ദിവാ ചാതി നിഷിഞ്ചതി| |൩൦|

സം-പിത്താത്തൃഡാദികൃത്| പീതോഷ്ണപൂതിപൂയസ്രാവീ| ദിവസേ ചാതിശയേന സ്രവതി |

Adhikarana 3 kaphajAyAH nADyAH lakShaNamy (30-31) · Śloka 31

| ഘനപിച്ഛിലസംസ്രാവാ കണ്ഡൂലാ കഠിനാ കഫാത്|൩൦| നിശി ചാഭ്യധികക്ലേദാ| |൩൧|

സം-കഫാത് ഘനപിച്ഛിലസ്രാവാ കണ്ഡൂമതീ കഠിനാ നിശിചാഭ്യധിക്ലേദാ സ്യാത്|

Adhikarana 3 kaphajAyAH nADyAH lakShaNamy (30-31) · Śloka 31

| ഘനപിച്ഛിലസംസ്രാവാ കണ്ഡൂലാ കഠിനാ കഫാത്||൩൦|| നിശി ചാഭ്യധികക്ലേദാ| |൩൧|

സം-കഫാത് ഘനപിച്ഛിലസ്രാവാ കണ്ഡൂമതീ കഠിനാ നിശിചാഭ്യധിക്ലേദാ സ്യാത്|

Adhikarana 5 shalyajAyAH nADyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

അന്തഃസ്ഥിതം ശല്യമനാഹൃതം തു കരോതി നാഡീം വഹതേ ച സാऽസ്യ| ഫേനാനുവിദ്ധം തനുമല്പമുഷ്ണം സാസ്രം ച പൂയം സരുജം ച നിത്യമ്||൩൧|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചി- തായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദശ്ലീപദാപചീനാഡീവിജ്ഞാനീയം നാമൈകോനത്രിംശോऽധ്യായഃ||൨൯||

സം-അന്തരേ സ്ഥിതം ശല്യമനാകൃഷ്ടം സന്നാഡീം കരോതി| അസ്യ ച-ശല്യവതഃ പുംസഃ, സാ-നാഡീ, ഫേനിലം തന്വാദിഗുണം ച പൂയം നിത്യമേവ സരുജം വഹത ഇതി| ഉപജാതിവൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമ്റൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠ ഉത്തരസ്ഥാനേ ഗ്രന്ഥ്യ ര്ബുദശ്ലീപദാപചീനാഡീവിജ്ഞാനീയം നാമ ഏകോനത്രിം- ശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൯||