29. granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

గ్రంథ్యాదివిజ్ఞానముచ్యతే-

Adhikarana granthyarbushlIdApacInADIvij~jAnIyAdhyAyaH grantheH samprAptirniruktishca (2-1) · Śloka 1

అథాతో గ్రథ్యర్బుదశ్లీపదాపచీనాడీవిజ్ఞానీయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) కఫప్రధానాః కుర్వంతి మేదోమాంసాస్రగా మలాః| వృత్తోన్నతం యం శ్వయథుం స గ్రంథిర్గ్రథనాత్స్మృతః||1||

సం-మేదోమాంసరక్తస్థితాః కఫప్రధానా దోషా వృత్తోన్నతం యం శ్వయథుం, కుర్వంతి, స గ్రథనాద్ గ్రంథిః స్మృతః|

Adhikarana grantheH navavidhatvam (2) · Śloka 2

దోషాస్రమాంసమేదోస్థిసిరావ్రణభవా నవ| తే|2|

సం-తే చ-గ్రంథయో, దోషాద్యాత్మకత్వాత్ నవసంఖ్యాః స్యుః|

Adhikarana 1 vAtajasya grantherlakShaNam (2-3) · Śloka 3

| తత్ర వాతాదాయామతోదంభేదాన్వితోఽసితః||2|| స్థానాత్స్థానాంతరగతిరకస్మాద్ధానివృద్ధిమాన్| మృదుర్బస్తిరివానద్ధో విభిన్నోఽచ్ఛం స్రవత్యసృక్||3||

సం-తేషు మధ్యే వాతాదాయామాదిగుణః శ్వయథుః స్యాత్| స చ విభిన్నో లోహితమచ్ఛం స్రవతి|

Adhikarana 2 pittajasya grantherlakShaNam (4) · Śloka 4

పిత్తాత్సదాహః పీతాభో రక్తో వా, పచ్యతే ద్రుతం| భిన్నోఽస్రముష్ణం స్రవతి|4|

సం-పిత్తేన దాహయుతః పీతచ్ఛవిరథవా రక్తః| శోఫః శీఘ్రం పచ్యతే| భిన్నః స ఉష్ణమసృక్ స్రవతి|

Adhikarana 3 kaPajasya grantherlakShaNam (4-5) · Śloka 5

| శ్లేష్మణా నీరుజో ఘనః||4|| శీతః సవర్ణః కండూమాన్, పక్వః పూయం స్రవేద్ఘనం| |5|

సం-కఫేన నీరుజో ఘనః శోఫః శీతస్పర్శః శరీరసమానవర్ణః కండూయుతశ్చ స్యాత్| స పక్వః పూయం ఘనం స్రవేత్|

Adhikarana 4 raktajasya grantherlakShaNam (5-6) · Śloka 6

| దోషైర్దుష్టేఽసృజి గ్రంథిర్భవేన్మూర్చ్ఛత్సు జంతుషు||5|| సిరామాంసం చ సంశ్రిత్య సస్వాపః పిత్తలక్షణః| |6|

సం-దోషైర్దుష్టే లోహితే సతి గ్రంథిర్భవేత్| జంతుషు-కృమిషు, వృద్ధిం గచ్ఛత్సు సిరామాంసం చ సంశ్రిత్య స్వాపాన్వితః శోఫః పిత్తసమానలక్షణః స్యాత్|

Adhikarana 5 mAMsajasya grantherlakShaNam (6-7) · Śloka 7

| మాంసలైర్దూషితం మాంసమాహారైర్గ్రంథిమావహేత్||6|| స్నిగ్ధం మహాంతం కఠినం సిరానద్ధం కఫాకృతిం| |7|

సం-మాంసలైరాహారైర్మాంసం దూషితం గ్రంథి స్నిగ్ధాదిగుణయుక్తం కఫాకారం కరోతి|

Adhikarana 6 modojasya grantherlakShaNam (7-9) · Śloka 9

| ప్రవృద్ధం మేదురైర్మేదో నీతం మాంసేఽథవా త్వచి||7|| వాయునా కురుతే గ్రంథి భృశం స్నిగ్ధం మృదుం చలం| శ్లేషమతుల్యాకృతిం దేహక్షయవృద్ధిక్షయోదయం||8|| స విభిన్నో ఘనం మేదస్తామ్రాసితసితం స్రవేత్| |9|

సం-మేదురైర్భోజనైర్మేదః ప్రవృద్ధం వాయునా మాంసే నీతమథవా త్వచి నీతం మేదోగ్రంథిం భృశం స్నిగ్ధాదిగుణం శ్లేష్మసమానాకారం తథా శరీరక్షయవృద్ధిభ్యాం క్షయోదయౌ యస్య తం తాదృశం కరోతి| స చ గ్రంథిభిన్నః సన్ ఘనం తామ్రమసితం సితం చ మేదః స్రవతి|

Adhikarana 7 asthijasya grantherlakShaNam (9-10) · Śloka 10

| అస్థిభాంగాభిఘాతాభ్యామున్నతావనతం తు యత్||9|| సోఽస్థిగ్రంథిః| |10|

సం-అస్థిభాంగేనాభిఘాతేన వాఽస్థ్న్యున్నతమవనతం వా యత్ స్యాత్, సోఽస్థిగ్రంథిః |

Adhikarana 8 sirAjasya grantherlakShaNam (10-11) · Śloka 11

పదాతేస్తు సహసాఽంభోవగాహనాత్| వ్యాయామాద్వా ప్రతాంతస్య సిరాజాలం సశోణితం||10|| వాయుః సంపీడ్య సంకోచ్య వక్రీకృత్య విశోష్య చ| నిఃష్ఫురం నీరుజం గ్రంథిం కురుతే స సిరాహ్వయః||11||

సం-పదాతేః సహసైవ జలావగాహాద్ వ్యాయామాద్వా ప్రతాంతస్యగ్లానస్య, పవనః క్రుద్ధః సరక్తం సిరాజాలం సంపీడ్య తథా సంకోచ్య వక్రీకృత్య విశోష్య చ నిఃష్ఫురం నీరుజం గ్రంథిం కురుతే స సిరాసంజ్ఞః| నిఃష్ఫురమితి "స్ఫురతిస్ఫులత్యోః" ఇత్యాదినా షత్వం|

Adhikarana 9 vraNajasya grantherlakShaNam (12-13) · Śloka 13

అరుఢే రూఢమాత్రే వా వ్రణే సర్వరసాశినః| సార్ద్రే వా బంధరహితే గాత్రేఽశ్మాభిహతేఽథవా||12|| వాతోఽస్రమస్రుతం దుష్టం సంశోష్య గ్రథితం వ్రణం| కుర్యాత్సదాహః కండూమాన్ వ్రణగ్రంథిరయం స్మృతః||13||

సం-అరుఢే వ్రణే తథా రూఢమాత్రే-సద్యోరూఢే వ్రణే, సర్వరసాశినో నరస్యాథవా సార్ద్రే వ్రణే బంధరహితే శరీరేఽశ్మాభిహతే వా వాతో రక్తమస్రుతం దుష్టం సంశోష్య గ్రథితం వ్రణం కుర్యాత్| దాహాదియుత ఏష వ్రణగ్రంథిః స్మృతో మునిభిః|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (14) · Śloka 14

సాధ్యా దోషాస్రమేదోజాః, న తు స్థూలఖరాశ్చలాః| మర్మకంఠోదరస్థాశ్చ|14|

సం-దోషాస్రమేదోజా గ్రంథయః సాధ్యాః| న పునః స్థూలాః ఖరాశ్చలాస్తథా మర్మస్థాః కంఠస్థా ఉదరస్థాశ్చ గ్రంథయః సాధ్యాః |

Adhikarana arbudasya granthito mahatvam,arbuda ShaDUvidhatvam,arbudaM prAyo na pacyate, (14-15) · Śloka 15

| మహత్తు గ్రంథితోఽర్బుదం||14|| తల్లక్షణం చ మేదోంతైః షోఢా దోషాదిభిస్తు తత్| ప్రాయో మేదః కఫాఢ్యత్వాస్థిరత్వాచ్చ న పచ్యతే||15||

సం-గ్రంథేర్యన్మహత్ తదర్బుదం| తస్య చార్బుదస్య లక్షణం షట్ ప్రకారం| కథం ? దోషైస్త్రీణి, రక్తమాంసమేదోభిస్త్రీణీతి| తచ్చ-అర్బుదం, మేదఃకఫబాహుల్యాత్ స్థిరత్వాచ్చ ప్రాయః పచనం న యాతి|

Adhikarana 1/2/3/4/5/ vAtajapittajakaPajamAMsajamedojAnAmrbudAnAM lakShaNaM tattadranthilakShaNa tulyaMj~jeyam,6 shoNitArbudasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

సిరాస్థం శోణితం దోషః సంకోచ్యాంతః ప్రపీడ్య చ| పాచయేత తదానద్ధం సాస్రావం మాంసపిండితం||16|| మాంసాంకురైశ్చితం యాతి వృద్ధి చాశు స్రవేత్తతః| అజస్రం దుష్టరుధిరం భూరి తచ్ఛోణితార్బుదం||17||

సం-సిరాస్థితం రక్తం దోషో-వాతాద్యన్యతమః, సంకోచ్యాంతః అభ్యంతరే, చ ప్రపీడ్య పాచయేత్| తత్పక్వం చ సదానద్ధం సాస్రావం మాంసపిండితం మాంసాంకురైశ్చితం వృద్ధిం గచ్ఛతి| వృద్ధం చ సదాశు సతతం దుష్టం రుధిరం ప్రభూతం స్రవతి| తత్-ఏవంవిధం, శోణితార్బుదం గద్యతే| మాంసార్బుదమేదోర్బుదయోశ్చ లక్షణం తద్గ్రంథిలక్షణేనైవోక్తప్రాయత్వాన్నేహోక్తం|

Adhikarana arbudAnAM sAdhyAsAdhyatvam (18) · Śloka 18

తేష్వసృఙ్మాంసజే వర్జ్యే, చత్వార్యన్యాని సాధయేత్| |18|

సం-తేషు-షట్స్వర్బుదేషు మధ్యే,శోణితమాంసజే ద్వే అర్బుదే నోపక్రమేత్| అపరాణి చత్వారి సాధయేత్|

Adhikarana shlIpadasya samprAtpitlakShaNaM ca (18-19) · Śloka 19

| ప్రస్థితా వంక్షణూర్వాదిమధఃకాయం కఫోల్బణాః||18|| దోషా మాంసాస్రగాః పాదౌ కాలేనాశ్రిత్య కుర్వతే| శనైఃశనైర్ఘనం శోఫం శ్లీపదం తత్ప్రచక్షతే||19||

సం-అధఃకాయం వంక్షణోరుప్రభృతి దోషా గతాః కఫోల్బణా మాంసలోహితగాః కాలేన పాదౌ సమాశ్రిత్య నిబిడం శ్వయథుం శనైఃశనైర్విదధతి| తదేతద్ఛ్లీపదం ప్రచక్షతే |

Adhikarana vAtajasya shlIpadasya lakShaNam (20) · Śloka 20

పరిపోటయుతం కృష్ణమనిమిత్తరుజం ఖరం| రూక్షం చ వాతాత్|20|

సం-శ్లీపదం వాతాత్ పరిపోటేన యుక్తం కృష్ణవర్ణమహేతుపీడం ఖరం రూక్షం చ స్యాత్|

Adhikarana pittajasya shlIpadasya lakShaNam (20) · Śloka 20

| పిత్తాత్తు పీతం దాహజ్వరాన్వితం||20||

సం-పిత్తాత్ పీతం దాహజ్వరయుతం చ స్యాత్|

Adhikarana kaPajasya shlIpadasya lakShaNam (21) · Śloka 21

| కఫాద్గురు స్నిగ్ధమరుక్ చితం మాంసాంకురైర్బృహత్|21|

సం-కఫేన గురు స్నిగ్ధం రుజారహితం మాంసాంకురైశ్చితం మహచ్చ స్యాత్|

Adhikarana shlIpadasya sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21

| తత్త్యజేద్వత్సరాతీతం సుమహత్ సుపరిస్రుతి||21||

సం-తత్-శ్లీపదం, వర్షాతిక్రాంతం సుమహత్ సుపరిస్రావం చ త్యజేత్|

Adhikarana pANyAdiShvapi shlIpadamityeke (22) · Śloka 22

పాణినాసౌష్ఠకర్ణేషు వదంత్యేకే తు పాదవత్| శ్లీపదం జాయతే తచ్చ దేశేఽనూపే భృశం భృశం||22||

సం-పాణ్యాదిష్వపి పాదవచ్ఛ్లీపదం జాయత ఇత్యేకే వదంతి| తచ్చానూపదేశేఽతిశయేన రోగస్వభావాజ్జాయతే|

Adhikarana gaNDamAlAyAH samprAtpirlakShaNaM ca (23-25) · Śloka 25

మేదస్థాః కంఠమన్యాక్షకక్షావంక్షణగా మలాః| సవర్ణాన్ కఠినాన్ స్నిగ్ధాన్ వార్తాకామలకాకృతీన్||23|| అవగాఢాన్ బహూన్ గండాంశ్చిరపాకాంశ్చ కుర్వతే| పచ్యంతేఽల్పరుజస్తేఽన్యే స్రవంత్యన్యేఽతికండురాః||24|| నశ్యంత్యన్యే భవంత్యన్యే దీర్ఘకాలానుబంధినః| గండమాలాఽపచీ చేయం దూర్వేవ క్షయవృద్ధిభాక్|25|

సం-మేదస్థాః కంఠాదిగా దోషాః సవర్ణాన్ కఠినాన్ స్నిగ్ధాన్ వార్తాకామలకాకారానవగాఢాన్ బహూన్ గండాంశ్చిరపాకాంశ్చ కుర్వతే| తే చ-గండాః స్తోకపీడాః పచ్యంతే| అన్యే చ స్రవంతి| అపరే చాతికండురాః, కండుం రాంతి దదత ఇతి కండురాః| నశ్యంత్యన్యే| అన్యే జాయంతే దీర్ఘకాలానుబంధినః| ఇయం-ఈదృశీ, గండమాలా అపచీ చోచ్యతే| దూర్వేవ క్షయవృద్ధిభాక్|

Adhikarana gaNDA asAdhyalakShaNam (25) · Śloka 25

తాం త్యజేత్సజ్వరచ్ఛర్దిపార్శ్వరుక్కాసపీనసాం| ||25||

సం-తాం-గండమాలాం, జ్వరాదియుతాం త్యజేత్| అథ నాడీవిజ్ఞానమాహ--

Adhikarana nADyAH samprAtpirlakShaNaM ca (26-28) · Śloka 28

| అభేదాత్పక్వశోఫస్య వ్రణే చాపథ్యసేవినః||26|| అనుప్రవిశ్య మాంసాదీన్ దూరం పూయోఽభిధావతి| గతిః సా దూరగమనాన్నాడీ నాడీవ సంస్రుతేః||27|| నాడ్యేకాఽనృజురన్యేషాం సైవానేకగతిర్గతిః| |28|

శాం-పక్వశోఫస్యాభేదనాదపథ్యసేవినశ్చ పుంసో వ్రణే పూయో మాంసాదీననుప్రవిశ్య దూరం వ్రజతి| సా దూరగమనాత్ గతిరిత్యుచ్యతే| నాడీవ సంస్రుతేర్నాడీత్యుచ్యతే| అన్యేషాం తు తంత్రకృతాం మత ఏకా నాడ్యనృజుః-వక్రా, నాడీత్యుచ్యతే| సైవ నాడ్యనేకగతిర్గతిరిత్యుచ్యత ఇతి |

Adhikarana nADcA pa~jcavidhatvam (28) · Śloka 28

| సా దోషైః పృథగేకస్థైః శల్యహేతుశ్చ పంచమీ||28||

సం-సా-నాడీ, పృథగ్దోషైస్త్రిసంఖ్యా, సన్నిపాతేన చతుర్థీ, పంచమీ శల్యహేతుః |

Adhikarana 1 vAtajAyA nADyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

వాతాత్ సరుక్సూక్ష్మమూఖీ వివర్ణా ఫేనిలోద్వమా| స్రవత్యభ్యధికం రాత్రౌ|29|

సం-వాతాత్ సరుజాదిగుణా|

Adhikarana 2 pittajAyAH nADyAH lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| పిత్తాత్తృడ్జ్వరదాహకృత్||29|| పీతోష్ణపూతిపూయస్రుద్దివా చాతి నిషించతి| |30|

సం-పిత్తాత్తృడాదికృత్| పీతోష్ణపూతిపూయస్రావీ| దివసే చాతిశయేన స్రవతి |

Adhikarana 3 kaphajAyAH nADyAH lakShaNamy (30-31) · Śloka 31

| ఘనపిచ్ఛిలసంస్రావా కండూలా కఠినా కఫాత్|30| నిశి చాభ్యధికక్లేదా| |31|

సం-కఫాత్ ఘనపిచ్ఛిలస్రావా కండూమతీ కఠినా నిశిచాభ్యధిక్లేదా స్యాత్|

Adhikarana 3 kaphajAyAH nADyAH lakShaNamy (30-31) · Śloka 31

| ఘనపిచ్ఛిలసంస్రావా కండూలా కఠినా కఫాత్||30|| నిశి చాభ్యధికక్లేదా| |31|

సం-కఫాత్ ఘనపిచ్ఛిలస్రావా కండూమతీ కఠినా నిశిచాభ్యధిక్లేదా స్యాత్|

Adhikarana 5 shalyajAyAH nADyAH lakShaNam (29) · Śloka 29

అంతఃస్థితం శల్యమనాహృతం తు కరోతి నాడీం వహతే చ సాఽస్య| ఫేనానువిద్ధం తనుమల్పముష్ణం సాస్రం చ పూయం సరుజం చ నిత్యం||31|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచి- తాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే గ్రంథ్యర్బుదశ్లీపదాపచీనాడీవిజ్ఞానీయం నామైకోనత్రింశోఽధ్యాయః||29||

సం-అంతరే స్థితం శల్యమనాకృష్టం సన్నాడీం కరోతి| అస్య చ-శల్యవతః పుంసః, సా-నాడీ, ఫేనిలం తన్వాదిగుణం చ పూయం నిత్యమేవ సరుజం వహత ఇతి| ఉపజాతివృత్తం| ఇతి శ్రీంRఋగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠ ఉత్తరస్థానే గ్రంథ్య ర్బుదశ్లీపదాపచీనాడీవిజ్ఞానీయం నామ ఏకోనత్రిం- శోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 29||