34. guhyarōgapratiṣēdhādhyayaḥ

Adhikarana guhyarogapratiShedhAdhyAyaH --------- upadaMshe nave meDhramadhye sirAvyadhAdi (2) · Śloka 2

અથૈતચ્ચિકિત્સાં બ્રૂતે અથાતો ગુહ્યરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨| મેઢ્રમધ્યે સિરાં વિધ્યેદુપંદશે નવોત્થિતે| શીતાં કુર્યાત્ ક્રિયાં શુદ્ધિં વિરેકેણ વિશેષતઃ||૧|| તિલકલ્કઘૃતક્ષૌદ્રૈર્લેપઃ પક્વે તુ પાટિતે| |૨|

સ૦- ઉપદંશેઽચિરોદ્ભૂતે લિઙ્ગસ્ય મધ્યે સિરાં મોક્ષયેત્| શિશિરાં ચ ચિકિત્સાં લેપસેકાદિભિઃ કુર્યાત્| વિશેષેણ વિરેચનેન શુદ્ધિં વિદધીત| પક્વે પાટિતે ચ તિલકલ્કાજ્યમધુભિર્લેપઃ|

Adhikarana upadaMshe jambvAdikvAthena kShAlanam, upadaMshe jambvAditailena ropaNam (2-4) · Śloka 4

| જમ્બ્વામ્રસુમનોનીપશ્વેતકામ્બોજિકાઙ્કુરાન્||૨|| શલ્લકીબદરીબિલ્વપલાશતિનિશોદ્ભવાઃ| ત્વચઃ ક્ષીરિદ્રુમાણાં ચ ત્રિફલાં ચ પચેજ્જલે||૩|| સ ક્વાથઃ ક્ષાલનં, તેન પક્વં તૈલં ચ રોપણમ્| |૪|

સ૦- જમ્બ્વાદ્યઙ્કુરાન્ શલ્લક્યાદીનાં ત્વચઃ ક્ષીરિવૃક્ષાણાં ચ ત્વચસ્ત્રિફલાં ચ જલે પચેત્| સ ક્વાથઃ ક્ષાલનં હિતમ્| તેન ચ ક્વાથેન તૈલં પક્વં રોપણં સ્યાત્|

Adhikarana upadaMshe tutthAdilepo vraNaharaH (4-5) · Śloka 5

| તુત્થગૈરિકલોધ્રૈલામનોહ્વાલરસાઞ્જનૈઃ||૪|| હરેણુપુષ્પકાસીસસૌરાષ્ટ્રીલવણોત્તમૈઃ| લેપઃ ક્ષૌદ્રયુતૈઃ સક્ષ્મૈરુપદંશવ્રણાપહઃ||૫||

સ૦- તુત્થાદિભિર્માક્ષિકદ્રુતૈઃ સૂક્ષ્મીકૃતૈર્લેપ ઉપદંશવ્રણહરઃ|

Adhikarana upadaMshe triphalAmaShIleporopaNam (6) · Śloka 6

કપાલે ત્રિફલા દગ્ધા સઘૃતા રોપણં પરમ્| |૬|

સ૦-કર્પરે ત્રિફલા દગ્ધા ઘૃતાન્વિતા પરં રોપણમ્|

Adhikarana upadaMshe pratidoShaM shoPavat cikitsitam (6) · Śloka 6

| સામાન્યં સાધનમિદં પ્રતિદોષં તુ શોફવત્||૬||

સ૦- સામાન્યમેતત્ સાધનમ્| સ૦- પ્રતિદોષં તુ શોફતુલ્યં ચિકિત્સિતં જ્ઞેયમ્|

Adhikarana upadaMshe pAkaM yathAna yAti tathA~atiyatnaH kAryaH (7) · Śloka 7

ન ચ યાતિ યથા પાકં પ્રયતેત તથા ભૃશમ્| પક્વૈઃ સ્નાયુસિરામાંસૈઃ પ્રાયો નશ્યતિ હિ ધ્વજઃ||૭||

સ૦-યથા ચ પાકં ન યાતિ તથાઽતિયત્નઃ કાર્યઃ| યતઃ પક્વૈઃ સ્નાય્વાદિભિઃ પ્રાયેણ મેઢ્રો નશ્યતિ|

Adhikarana arshaHsu CinnadagdheShu upadaMSavat kriyA (8) · Śloka 8

અર્શસાં છિન્નદગ્ધાનાં ક્રિયા કાર્યોપદંશવત્| |૮|

સ૦- અર્શસાં છિન્નાનાં દગ્ધાનાં ચોપદંશતુલ્યા ક્રિયા કાર્યા|

Adhikarana sarShapikAsu leKanaM kaShAyairavacUrNanAdi (8-9) · Śloka 9

| સર્ષપા લિખિતાઃ સૂક્ષ્મૈઃ કષાયૈરવચૂર્ણયેત્||૮|| તૈરેવાભ્યઞ્જનં તૈલં સાધયેત્ વ્રણરોપણમ્| |૯|

સ૦- સર્ષપિકાઃ શસ્ત્રેણ લિખિતાઃ કષાયદ્રવ્યૈર્જમ્બ્વાદિભિઃ પૂર્વોક્તૈઃ સૂક્ષ્મચૂર્ણૈરવચૂર્ણયેત્| તૈરેવ કષાયૈસ્તૈલં પચેત્| તદભ્યઞ્જનં વ્રણરોપણં સ્યાત્|

Adhikarana avamanthe~apIyaM kriyA (9) · Śloka 9

| ક્રિયેયમવમન્થેઽપિ રક્તં સ્રાવ્યં તથોભયોઃ||૯||

સ૦-એતચ્ચિકિત્સિતમવમન્થેઽપિ કાર્યમ્| તથૈત(થોભ)-યોઃ-સર્ષપાવમન્થયોઃ, અસ્રં સ્રાવ્યમ્|

Adhikarana kumbhIkAyAM raktamokShaNaM tinukAdibhirlepastailaM ca (10) · Śloka 10

કુમ્ભીકાયાં હરેદ્રક્તં પક્વાયાં શોધિતે વ્રણે| તિન્દુકત્રિફલારોધ્રૈલેપસ્તૈલં ચ રોપણમ્||૧૦||

સ૦-કુમ્ભીકાયાં લોહિતં મોક્ષયેત્| પક્વાયાં તુ વ્રણે શોધિતે સતિ તિન્દુકાદિભિર્લેપઃ| તિન્દુકાદિભિરેવ સિદ્ધં તૈલં રોપણં સ્યાત્|

Adhikarana alajyAmayameva kriyAkramaH (11) · Śloka 11

અલજ્યાં સ્રુતરક્તાયામયમેવ ક્રિયાક્રમઃ| |૧૧|

સ૦-અલજ્યાં સ્રુતશોણિતાયામેષ એવોપક્રમઃ|

Adhikarana uttamAyAM chedanaM kaShAyakalkacUrNairUpakramashca (11-12) · Śloka 12

| ઉત્તમાખ્યાં તુ પિટિકાં સઞ્ચ્છિદ્ય બડિશોદ્ધૃતામ્||૧૧|| કલ્કૈશ્ચૂર્ણૈઃ કષાયાણાં ક્ષૌદ્રયુક્તૈરુપાચરેત્| |૧૨|

સ૦-ઉત્તમાખ્યાં પિટિકાં બડિશોદ્ધૃતાં સમ્યક્ છેદયિત્વા કષાયાણાં કલ્કૈશ્ચૂર્ણૈઃ ક્ષૌદ્રયુક્તૈરુપક્રમેત્|

Adhikarana puShkarikAsaMvyUDhayostvakpAke sparshahAnyAM ca pittavisarpoktaH kramaH (12-13) · Śloka 13

| ક્રમઃ પિત્તવિસર્પોક્તઃ પુષ્કરવ્યૂઢયોર્હિતઃ||૧૨|| ત્વક્પાકે સ્પર્શહાન્યાં ચ સેચયેદ્| |૧૩|

સ૦-પુષ્કરિકાયાં સંવ્યૂઢે ચ પિત્તવિસર્પવિહિતં ચિકિત્સિતં હિતમ્| સં-ત્વક્પાકસ્પર્શહાન્યોઃ સેચનમ્|

Adhikarana mRudite balAtailena secanaM madhurairupanAhanaM ca (13) · Śloka 13

મૃદિતં પુનઃ| બલાતૈલેન કોષ્ણેન મધુરશ્ચોપનાહયેત્||૧૩||

સ૦- મૃદિતં નામ લિઙ્ગરોગં વક્ષ્યમાણેન (શ્લો.૪૨) બલા તૈલેન સેચયેત્| તથા મધુરૈર્દ્રવ્યૈઃ કલ્કિતૈઃ સુખોષ્ણૈર્ઘૃતસ્નિગ્ધૈરુપનાહશ્ચ કાર્યઃ|

Adhikarana aShThIlikAyAM rakte hRute shleShmagranthivadupakramaH (14) · Śloka 14

અષ્ઠીલિકાં હૃતે રક્તે શ્લેષ્મગ્રન્થિવદાચરેત્| |૧૪|

સ૦- અષ્ઠીલિકાં રક્તે હૃતે કફગ્રન્થિમિવોપક્રમેત્|

Adhikarana nivRutte dhRutAbhya~jjanAdi (14-16) · Śloka 16

| નિવૃત્તં સર્પિષાઽભ્યજ્ય સ્વેદયિત્વોપનાહયેત્||૧૪|| ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા સુસ્નિગ્ધૈઃ શાલ્વલાદિભિઃ| સ્વેદયિત્વા તતો ભૂયઃ સ્નિગ્ધં ચર્મ સમાનયેત્||૧૫|| મણિં પ્રપીડ્ય શનકૈઃ પ્રવિષ્ટે ચોપનાહનમ્| મણૌ પુનઃપુનઃ સ્નિગ્ધં ભોજનં ચાત્ર શસ્યતે||૧૬||

સ૦-નિવૃત્તસંજ્ઞં લિઙ્ગરોગં ઘૃતેનાભ્યજ્ય સ્વેદયિત્વા ચોપનાહયેત્ ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા સુસ્નિગ્ધૈઃ શાલ્વલાદિભિઃ| તતો ભૂયઃ સ્વેદયિત્વા સ્નિગ્ધં ચર્મ મણિં સમાનયેત્| કિં કૃત્વા ? મણિં શનૈઃ પ્રપીડ્ય| પ્રવિષ્ટે મણૌ ચોપનાહં પુનઃપુનઃ કુર્યાત્| ભોજનં ચાત્ર સ્નિગ્ધં હિતમ્|

Adhikarana avapATyAmapyayameva kramaH (17) · Śloka 17

અયમેવ પ્રયોજ્યઃ સ્યાદવપાટ્યામપિ ક્રમઃ| |૧૭|

સ૦- અયમેવ ક્રમોઽવપાટિકાયાં યોજ્યઃ સ્યાત્|

Adhikarana niruddhamaNau nADyA snehasi~jcanAdi,niruddhamaNau evamasiddhau shastreNa pATanAdi (17-19) · Śloka 19

| નાડીમુભયતોદ્વારાં નિરુદ્ધે જતુના સૃતામ્||૧૭|| સ્નેહાક્તાં સ્રોતસિ ન્યસ્ય સિઞ્ચેત્સ્નેહૈશ્ચલાપહૈઃ| ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાત્સ્થૂલતરાં ન્યસ્ય નાડીં વિવર્ધયેત્||૧૮|| સ્રોતોદ્વારમસિદ્ધૌ તુ વિદ્વાન્ શસ્ત્રેણ પાટયેત્| સેવનીં વર્જયન્ યુઞ્જ્યાત્ સદ્યઃક્ષતવિધિં તતઃ||૧૯||

સ૦- નિરુદ્ધે-નિરુદ્ધાખ્યે નિરુદ્ધમણૌ, નાડીં દ્વિદ્વારાં જતુના સૃતાં લિપ્તાઃ સ્નેહાક્તાં લિઙ્ગે ન્યસ્ય લિઙ્ગં બલાતૈલાદિભિઃ સ્નેહૈઃ સિઞ્ચેત્| ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાત્ સ્થૂલતરાં નાડીં ક્ષિપ્ત્વા સ્રોતોદ્વારં વૃદ્ધિં નયેત્| એવમપ્યસિદ્ધૌ ધીમાન્ વૈદ્યઃ સેવનીં પરિહરન્ શસ્ત્રેણ પાટયેત્| તતઃ-પાટનાદનન્તરં, સદ્યઃક્ષતવિધાનં યુઞ્યાત્|

Adhikarana grathite svedanamupanAhashca (20) · Śloka 20

ગ્રન્થિતં સ્વેદિતં નાડ્યા સ્નિગ્ધોષ્ણૈરુપનાહયેત્| |૨૦|

સ૦-ગ્રન્થિતસંજ્ઞં નાડ્યા સ્વેદિતં સ્નિગ્ધોષ્ણૈરુપનાહયેત્|

Adhikarana Sataponake lekhanaM kaShAyairlepaSca (20) · Śloka 20

| લિમ્પેત્કષાયૈઃ સક્ષૌદ્રૈર્લિખિત્વા શતપોનકમ્||૨૦||

સ૦- શતપોનકં લિઙ્ગરોગં લિખિત્વા કષાયદ્રવ્યચૂર્ણૈઃ સમાક્ષિકૈર્લિમ્પેત્|

Adhikarana raktArbude raktavidradhivat (21) · Śloka 21

રક્તવિદ્રધિવત્કાર્યા ચિકિત્સા શોણિતાર્બુદે| |૨૧|

સ૦-શોણિતાર્બુદે રક્તવિદ્રધિવચ્ચિકિત્સા કર્તવ્યા|

Adhikarana sarveShu yathAvasthaM vraNopacAraH (21) · Śloka 21

| વ્રણોપચારં સર્વેષુ યથાવસ્થં પ્રયોજયેત્||૨૧||

સ૦-સર્વેષુ લિઙ્ગરોગેષુ યથાવસ્થં-અવસ્થાવશાત્, વ્રણોપચારાન્-અન્તઃશુદ્ધિકષાયલેપઘૃતતૈલરસક્રિયાચૂર્ણાંશ્છોધનરોપણાન્, પ્રયોજયેત્|

Adhikarana yonivyApaccikitsA ------- yonivyApatsu BUyiShThaM vAtajit karma, tatra hetuSca,vAtajAsu visheShataH snehanAdi (22-23) · Śloka 23

યોનિવ્યાપત્સુ ભૂયિષ્ઠં શસ્યતે કર્મ વાતજિત્| સ્નેહનસ્વેદબસ્ત્યાદિ વાતજાસુ વિશેષતઃ||૨૨|| ન હિ વાતાદૃતે યોનિર્વનિતાનાં પ્રદુષ્યતિ| અતો જિત્વા તમન્યસ્ય કુર્યાદ્દોષસ્ય ભેષજમ્||૨૩||

સ૦- યોનિવ્યાપત્સુ વિષયે પ્રાયેણ પવનવિજયિ ચિકિત્સિતં યુક્તમ્| સ્નેહનાદિ વાતોત્થાસુ વ્યાપત્તિષુ વિશેષેણ શસ્યતે| સં-યતો વાતમન્તરેણ યોષિતો યોનિર્ન દુષ્યતિ| તસ્માત્તં મારુતં, જિત્વા પરસ્ય દોષસ્યૌષધં કુર્યાત્|

Adhikarana vAtajAsu balAtailAdipAnam, duHsthitAdiyoneH samatvAdikaraNam, tatra hetushca (24-26) · Śloka 26

પાયયેત(ત્તાં) બલાતૈલં મિશ્રકં સુકુમારકમ્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નાં તથા યોનિં દુઃસ્થિતાં સ્થાપયેત્સમામ્||૨૪|| પાણિના નમયેજ્જિહ્યાં સંવૃતાં વ્યધયેત્ પુનઃ| પ્રવેશયેન્નિઃસૃતાં ચ વિવૃતાં પરિવર્તયેત્||૨૫|| સ્થાનાપવૃત્તા યોનિર્હિ શલ્યભૂતા સ્ત્રિયો મતા| |૨૬|

સ૦- તાં-સ્ત્રિયં, બલાતૈલં (ચિ. અ.૨૧/૭૩), મિશ્રકાખ્યં(ચિ. અ.૧૪/૮૯), વા, સુકુમારકાહ્વયં (ચિ. અ.૧૩/૪૧), પાયયેત્| તથા યોનિં સ્નિગ્ધાં સ્વિન્નાં ચ દુઃસ્થિતાં સમાં સ્થાપયેત્| જિહ્યાં-કુટિલાં યોનિં, હસ્તેન નમયેત્| સંવૃતાં તુ વ્યધયેત્-પ્રસારયેદિત્યર્થઃ| નિઃસૃતાં ચ પ્રવેશયેત્| વિવૃતાં તુ સતીં પરિવર્તયેત્| યતઃ સ્થાનાદ્ ભ્રષ્ટા યોનિઃ સ્ત્રિયઃ શલ્યરૂપા ભવેત્|

Adhikarana vAtajAsu strIShu mRudUni vamanAdikarmANi, strIShu shuddhAsu bastyAdi karma (26-27) · Śloka 27

| કર્મભિર્વમનાદ્યૈશ્ચ મૃદુભિર્યોજયેત્સ્ત્રિયમ્||૨૬|| સર્વતઃ સુવિશુદ્ધાયાઃ શેષં કર્મ વિધીયતે| બસ્ત્યભ્યઙ્ગપરીષેકપ્રલેપપિચુધારણમ્||૨૭||

સ૦- વમનાદીનિ ચ કર્માણિ મૃદૂનિ-અખરાણિ, સ્ત્રી(સ્ત્રિયા) કારયિતવ્યા(નિ)| સર્વતઃ-અધ ઉપરિષ્ટાચ્ચ, વિશુદ્ધાયા નાર્યાઃ પરિશિષ્ટં કર્મ-બસ્ત્યાદિકં, ક્રિયતે|

Adhikarana vAtajAsu kAshmaryAdighRutaM paraM garbhadam (28-29) · Śloka 29

કાશ્મર્યત્રિફલાદ્રાક્ષાકાસમર્દનિશાદ્વયૈઃ| ગુડૂચીસૈર્યકાભીરુશુકનાસાપુનર્નવૈઃ||૨૮|| પરૂષકૈશ્ચ વિપચેત્પ્રસ્થમક્ષસમૈર્ઘૃતાત્| યોનિવાતવિકારઘ્નં તત્પીતં ગર્ભદં પરમ્||૨૯||

સ૦- કાશ્મર્યાદિભિઃ કલ્કિતૈઃ કાર્ષિકૈર્ઘૃતાત્પ્રસ્થં પચેત્| તત્-ઘૃતં, પીતં યોનિવાતવિકારહરં સુષ્ઠુ ગર્ભદં ચ|

Adhikarana vAtajAsu vacAdicUrNaM yonipArshvArtyAdinAshakam (30-31) · Śloka 31

વચોપકુઞ્ચિકાજાજીકૃષ્ણાવૃષકસૈન્ધવમ્| અજમોદાયવક્ષારશર્કરાચિત્રકાન્વિતમ્||૩૦|| પિષ્ટ્વા પ્રસન્નયાઽઽલોડ્ય ખાદેત્તદ્ઘૃતભર્જિતમ્| યોનિપાર્શ્વાર્તિહૃદ્રોગગુલ્માર્શોવિનિવૃત્તયે||૩૧||

સ૦- વચાદિકં પિષ્ટ્વા પ્રસન્નયાઽઽલોડ્ય ઘૃતભર્જિતં ખાદેત્ યોનિપાર્શ્વાર્ત્યાદિશાન્તયે|

Adhikarana vAtajAsu vRuShakAdicUrNaM tathaiva (32) · Śloka 32

વૃષકં માતુલુઙ્ગસ્ય મૂલાનિ મદયન્તિકામ્| પિબેન્મદ્યૈઃ સલવણૈસ્તથા કૃષ્ણોપકુઞ્ચિકે||૩૨||

સ૦- વૃષકાદીનિ મદ્યૈઃ સલવણૈઃ પિબેત્| તથા પિપ્પલી સ્થૂલજીરકે વા મદ્યૈઃ સલવણૈઃ પિબેત્|

Adhikarana vAtajAsu rAsnAdishRutaM payaH shUlaharam (33) · Śloka 33

રાસ્નાશ્વદંષ્ટ્રાવૃષકૈઃ શૃતં શૂલહરં પયઃ| |૩૩|

સ૦- રાસ્નાદિભિઃ શૃતં પયઃ શૂલઘ્નમ્|

Adhikarana vAtajAsu guDUcyAdikvAthaiH secanam (33) · Śloka 33

| ગુડૂચીત્રિફલાદન્તીક્વાથૈશ્ચ પરિષેચનમ્||૩૩||

સ૦- ગુડૂચ્યાદિભિઃ ક્વાથૈઃ પરિષેચનં સુખોષ્ણં હિતમ્, પ્રકૃતત્વાદ્યોનેઃ|

Adhikarana vAtajAsu natAdisAdhitatailapicuH shUlaghnaH (34) · Śloka 34

નતવાર્તાકિનીકુષ્ઠસૈન્ધવામરદારુભિઃ| તૈલાત્પ્રસાધિતાદ્ધાર્યઃ પિચુર્યોનૌ રુજાપહઃ||૩૪||

સ૦- નતાદિભિસ્તૈલાત્ પક્વાત્ પિચુર્યોનૌ ધૃતો રુજાઘ્નઃ|

Adhikarana pittalAsu shItAH yonisekAdayaH (35) · Śloka 35

પિત્તલાનાં તુ યોનીનાં સેકાભ્યઙ્ગપિચુક્રિયાઃ| શીતાઃ પિત્તજિતઃ કાર્યાઃ સ્નેહનાર્થં ઘૃતાનિ ચ||૩૫||

સ૦- પિત્તલાનાં ચ યોનીનાં શીતાદિકાઃ ક્રિયાઃ સેકાદ્યાઃ કાર્યાઃ| સ્નેહનાર્થં ઘૃતાનિ ચ દેયાનિ|

Adhikarana pittalAsu shatAvaryAdilehaH (36-40) · Śloka 40

શતાવરીમૂલતુલાચતુષ્કાત્ ક્ષુણ્ણપીડિતાત્| રસેન ક્ષીરતુલ્યેન પાચયેત ઘૃતાઢકમ્||૩૬|| જીવનીયૈઃ શતાવર્યા મૃદ્વીકાભિઃ પરૂષકૈઃ| પિષ્ટૈઃ પ્રિયાલૈશ્ચાક્ષાંશૌર્દ્વિબલામધુકાન્વિતૈઃ||૩૭|| સિદ્ધશીતે તુ મધુનઃ પિપ્પલ્યાશ્ચ પલાષ્ટકમ્| શર્કરાયા દશપલં ક્ષિપેલ્લિહ્યાત્પિચું તતઃ||૩૮|| યોન્યસૃક્શુક્રદોષઘ્નં વૃષ્યં પુંસવનં પરમ્| ક્ષતં ક્ષયમસૃક્પિત્તં કાસં શ્વાસં હલીમકમ્||૩૯|| કામલાં વાતરુધિરં વિસર્પં હૃચ્છિરોગ્રહમ્| અપસ્મારાર્દિતાયામમદોન્માદાંશ્ચ નાશયેત્||૪૦||

સ૦- શતાવરીમૂલતુલાચતુષ્ટયાત્ ક્ષુણ્ણપીડિતાદ્ રસેન દુગ્ધસમેન સર્પિષ આઢકં પચેજ્જીવનીયાદિભિઃ કર્ષાંશૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ| પક્વે શીતે ચ માક્ષિકપલાષ્ટકં, કણાષ્ટપલં, સિતાપલાનિ ચ દશ, ક્ષિપેત્| તસ્માચ્ચ કર્ષમાત્રં લિહ્યાત્ યોન્યાદિદોષઘ્નં વૃષ્યાદિગુણં ચ|

Adhikarana pittalAsu evameva payaH sarpiH (41) · Śloka 41

એવમેવ પયઃ સર્પિર્જીવનીયોપસાધિતમ્| ગર્ભદં પિત્તજાનાં ચ રોગાણાં પરમં હિતમ્||૪૧||

સ૦- અનેનૈવ ક્રમેણ ક્ષીરં સર્પિર્વા જીવનીયૈઃ પક્વં ગર્ભપ્રદં પિત્તજાનાં ચ રોગાણાં પરં હિતમ્|

Adhikarana pitta balAdighRutatailaM garbhadam (42-44) · Śloka 44

બલાદ્રોણદ્વયક્વાથે ઘૃતતૈલાઢકં પચેત્| ક્ષીરે ચતુર્ગુણે કૃષ્ણાકાકનાસાસિતાન્વિતૈઃ||૪૨|| જીવન્તીક્ષીરકાકોલીસ્થિરાવીરર્ધિજીવકૈઃ| પયસ્યાશ્રાવણીમુદ્ગપીલુમાષાખ્યપર્ણિભિઃ||૪૩|| વાતપિત્તામયાન્ હત્વા પાનાદ્ ગર્ભં દધાતિ તત્| |૪૪|

સ૦-બલાયા દ્રોણદ્વયસ્ય કષાયે ઘૃતતૈલયોરાઢકં પચેત્| ક્ષીરે ચતુરાઢકે કૃષ્ણાદિભિઃ કલ્કિતૈઃ સામાન્યપરિભાષયોક્તપ્રમાણૈઃ| તત્-ઘૃતં, પાનેન વાતપિત્તરોગાન્ હત્વા ગર્ભં ધત્તે| મુદ્ગાદીનાં પર્ણ્યા પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ,- મુદ્ગપર્ણી પીલુપર્ણી માષપર્ણીતિ|

Adhikarana raktayonyAM yathAdoShaM raktasthApanamauShadham (44-45) · Śloka 45

| રક્તયોન્યામસૃગ્વર્ણૈરનુબન્ધમવેક્ષ્ય ચ||૪૪|| યથાદોષોદયં યુઞ્જ્યાદ્ રક્તસ્થાપનમૌષધમ્| |૪૫|

સ૦- રક્તયોન્યાં લોહિતં વર્ણૈર્લક્ષયિત્વાઽનુબન્ધં ચ યથાદોષોદયં, રક્તસ્થાપનં ભેષજં પ્રયુઞ્જીત|

Adhikarana raktayonyAM puShyAnugaM cUrNam, shlaiShmikyAM sarvaM rukShoShNamauShadham (45-50) · Śloka 50

| પાઠાં જમ્બ્વામ્રયોરસ્થિ શિલોદ્ભેદં રસાઞ્જનમ્||૪૫|| અમ્બષ્ઠાં શાલ્મલીપિચ્છાં સમઙ્ગાં વત્સકત્વચમ્| બાહ્લીકબિલ્વાતિવિષારોધ્રતોયદગૈરિકમ્||૪૬|| શુણ્ઠીમધૂકમાચીકરક્તચન્દનકટૂફલમ્| કટ્વઙ્ગવત્સકાનન્તાધાતકીમધુકાર્જુનમ્||૪૭|| પુષ્યે ગૃહીત્વા સઞ્ચૂર્ણ્ય સક્ષૌદ્રં તન્દુલામ્ભસા| પિબેદર્શઃસ્વતીસારે રક્તં યશ્ચોપવેશ્યતે||૪૮|| દોષા જન્તુકૃતા યે ચ બાલાનાં તાંશ્ચ નાશયેત્| યોનિદોષં રજોદોષં શ્યાવશ્વેતારુણાસિતમ્||૪૯|| ચૂર્ણં પુષ્યાનુગં નામ હિતમાત્રેયપૂજિતમ્| યોન્યાં બલાસદુષ્ટાયાં સર્વં રૂક્ષોષ્ણમૌષધમ્||૫૦||

સ૦- પાઠાદિકં પુષ્યે ગૃહીત્વા સઞ્ચૂર્ણ્ય ક્ષૌદ્રાન્વિતં તન્દુલામ્ભસા પિબેત્ અર્શોવિષયાદિષુ| યે ચ દોષા જન્તુકૃતા બાલાનાં, તાંશ્ચ યોનિદોષાદીન્ હન્તિ| પુષ્યાનુગસંજ્ઞમેતચ્ચૂર્ણં હિતમાત્રેયપૂજિતં ચ| સ૦- યોન્યાં બલાસેના દુષ્ટાયાં સર્વમેવ રૂક્ષોષ્ણં હિતમ્|

Adhikarana shUnonnatAstabdhApicchilAsrAviNIviplutopaplutAdyAsu yoniShu dhAtakyAditailenAbhya~ggAdikam (51-54) · Śloka 54

ધાતક્યામલકીપત્રસ્રોતોજમધુકોત્પલૈઃ| જમ્બ્વામ્રસારકાસીસરોધ્રકટ્ફલતિન્દુકૈઃ||૫૧|| સૌરાષ્ટ્રિકાદાડિમત્વગુદુમ્બરશલાટુભિઃ| અક્ષમાત્રૈરજામૂત્રે ક્ષીરે ચ દ્વિગુણે પચેત્||૫૨|| તૈલપ્રસ્થં તદભ્યઙ્ગપિચુબસ્તિષુ યોજયેત્| તેન શૂનોન્નતા સ્તબ્ધા પિચ્છિલા સ્રાવિણી તથા||૫૩|| વિપ્લુતોપપ્લુતા યોનિઃ સિદ્ધ્યેતત્સ્ફોટશૂલિની| |૫૪|

સ૦- ધાતક્યાદિભિઃ કાર્ષિકૈશ્છાગમૂત્રે દ્વિગુણે, ક્ષીરે ચ દ્વિગુણે, તૈલપ્રસ્થં પચેત્| તત્તૈલમભ્યઙ્ગાદિષુ યોજ્યમ્| અનેન તૈલેન શૂનાદિગુણા યોનિઃ સિધ્યતિ|

Adhikarana shUnonnatAstabdhApicchilAsrAviNIviplutopaplutAdyAsu yoniShu yavAnnAdishIlanam (54-55) · Śloka 55

| યવાન્નમભયારિષ્ટં સીધુ તૈલં ચ શીલયેત્||૫૪|| પિપ્પલ્યયોરજઃ પથ્યાપ્રયોગાંશ્ચ સમાક્ષિકાન્| |૫૫|

સ૦- તથા યવાન્નાદિકં શીલયેત્| પિપ્પલ્યાદિપ્રયોગાંશ્ચ ક્ષૌદ્રાન્વિતાનભ્યસેત્|

Adhikarana paicchilye kAsIsAdicUrNo vaishadyakArakaH (55-56) · Śloka 56

| કાસીસં ત્રિફલા કાઙ્ક્ષી સામ્રજમ્બ્વસ્થિ ધાતુકી||૫૫|| પૈચ્છિલ્યે ક્ષૌદ્રસંયુક્તશ્ચૂર્ણો વૈશદ્યકારકઃ| |૫૬|

સ૦- કાસીસાદિકશ્ચૂર્ણો માક્ષિકાન્વિતઃ પૈચ્છિલ્યે વિશદત્વકૃત્|

Adhikarana paicchilye durgandhe palAshAdicUrNaH, AragvadhAdikvAthena secanam (56-57) · Śloka 57

| પલાશધાતકીજમ્બૂસમઙ્ગામોચસર્જજઃ||૫૬|| દુર્ગન્ધે પિચ્છિલે ક્લેદે સ્તમ્ભનશ્ચૂર્ણ ઇષ્યતે| આરગ્વધાદિવર્ગસ્ય કષાયઃ પરિષેચનમ્||૫૭||

સ૦- પલાશાદિજશ્ચૂર્ણો દુર્ગન્ધાદિષુ સ્તમ્ભનમિષ્યતે| આરગ્વધાદિવર્ગક્વાથો (હૃ.સૂ. અ. ૧૫/૧૭) દુર્ગન્ધાદૌ પરિષેકઃ|

Adhikarana stabdhAsu karkashAsu mArdavakaraM vesavArAdi dhAraNam (58) · Śloka 58

સ્તમ્બ્ધાનાં કર્કશાનાં ચ કાર્યં માર્દવકારકમ્| ધારણં વેસવારસ્ય કૃસરાપાયસસ્ય ચ||૫૮||

સં-સ્તમ્બ્ધાનાં ખરસ્પર્શાનાં ચ યોનીનાં મૃદુત્વકરં વેસવારાદિધારણં વિધેયમ્| વેસવારઃ-કુટ્ટિતસ્વિન્નસંસ્કૃતમાંસવિશેષઃ| કૃસરા ચ પાયસં ચ કૃસરાપાયસમ્|

Adhikarana durgandhAsu yoniShu sarvagandhAnAM kaShAyAdi (59) · Śloka 59

દુર્ગન્ધાનાં કષાયઃ સ્યાત્તૈલં વા કલ્ક એવ વા| ચૂર્ણે વા સર્વગન્ધાનાં પૂતિગન્ધા(ન્ધ્ય)પકર્ષણઃ||૫૯||

સં-દુર્ગન્ધાનાં યોનીનાં સર્વગન્ધદ્રવ્યાણાં કષાયઃ-ક્વાથો, હિતઃ| તત્પક્વં તૈલં તત્કલ્ક એવ વા| અથવા સર્વગન્ધાનાં ચૂર્ણઃ પૂતિગન્ધા(ન્ધ્ય) પહઃ|

Adhikarana shleShmalAsu kaTuprAyA bastayaH, pitte samadhukakShIrAH bastayaH, vAte tailAmlayutAH bastayaH (60) · Śloka 60

શ્લેષ્મલાનાં કટુપ્રાયાઃ સમૂત્રા બસ્તયો હિતાઃ| પિત્તે સમધુકક્ષીરા વાતે તૈલામ્લસંયુતાઃ||૬૦||

સ૦- શ્લેષ્મલાનાં યોનીનાં કટુપ્રાયા ગોમૂત્રયુતાશ્ચ બસ્તયો હિતાઃ| પિત્તે મધુયષ્ટીક્ષીરયુક્તા બસ્તયઃ| વાતે તૈલામ્લયુતા બસ્તયો હિતાઃ|

Adhikarana sannipAtajAyAM sAdhAraNaM karma (61) · Śloka 61

સન્નિપાતસમુત્થાયાઃ કર્મ સાધારણં હિતમ્| |૬૧|

સ૦-સન્નિપાતોત્થાયાઃ સાધારણં કર્મ હિતમ્|

Adhikarana evaM yoniShu shuddhAsu garbhadhAraNam (61-62) · Śloka 62

| એવં યોનિષુ શુદ્ધાસુ ગર્ભં વિન્દન્તિ યોષિતઃ||૬૧|| અદુષ્ટે પ્રાકૃતે બીજે જીવોપક્રમણે સતિ| |૬૨|

સ૦- એવં-અનેન પ્રકારેણ, યોનિષુ વિશુદ્ધાસુ સતીષુ સ્ત્રિયો ગર્ભં લભન્તે| પ્રાકૃતે બીજેઽદુષ્ટે સતિ તથા જીવસ્યોપક્રમણે ક્ષેપે સતિ|

Adhikarana puruShasyApi duShTaM shukraM parIkShyopakramaH (62-63) · Śloka 63

| પઞ્ચકર્મવિશુદ્ધસ્ય પુરુષસ્યાપિ ચેન્દ્રિયમ્||૬૨|| પરીક્ષ્ય વર્ણૈર્દોષાણાં દુષ્ટં તદ્ઘ્નૈરુપાચરેત્| |૬૩|

સ૦- નરસ્ય પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ શુદ્ધસ્ય, ઇન્દ્રિયં,શુક્રં, દોષાણાં વર્ણૈર્દુષ્ટં પરીક્ષ્ય તદ્ઘ્નૈઃ-દોષઘ્નૈઃ, ઉપક્રમેત્|

Adhikarana phalasarpiH yonishukradoSheShu shastamAyuShyAdikaraM ca (63-34) · Śloka 34

| મઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠતગરત્રિફલાશર્કરાવચાઃ||૬૩|| દ્વે નિશે મધુકં મેદાં દીપ્યકં કટુરોહિણીમ્| પયસ્યાહિઙ્ગુકાકોલીવાજિગન્ધાશતાવરીઃ||૬૪|| પિષ્ટ્વાઽક્ષાંશા ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્ક્ષીરચતુર્ગુણમ્| યોનિશુક્રપ્રદોષેષુ તત્સર્વેષુ પ્રશસ્યતે||૬૫|| આયુષ્યં પૌષ્ટિકં મેધ્યં ધન્યં પુંસવનં પરમ્| ફલસર્પિરિતિ ખ્યાતં પુષ્પે પીતં ફલાય યત્||૬૬|| મ્રિયમાણપ્રજાનાં ચ ગર્ભિણીનાં ચ પૂજિતમ્| એતત્પરં ચ બાલાનાં ગ્રહઘ્નં દેહવર્ધનમ્||૬૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ગુહ્યરોગપ્રતિષેધો નામ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૪||

સં-મઞ્જિષ્ટાદિભિઃ કાર્ષિકૈઃ પિષ્ટૈર્ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરચતુર્ગુણં પચેત્| તદ્ધૃતં સર્વેષુ યોનિશુક્રપ્રદોષેષુ શસ્યતે| આયુષ્યાદિ ગુણં પરં પુંસવનં મ્રિયમાણગર્ભાણાં ગર્ભિણીનાં ચ હિતમ્| ફલસર્પિરિતિ નામ્ના પ્રસિદ્ધમ્| કુતઃ ? યસ્માત્ પુષ્પે-આર્તવસમયે, પીતં ફલાય જાયતે| તથા પરં બાલાનાં ગ્રહઘ્નં શરીરવૃદ્ધિકરં ચેતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠ ઉત્તરસ્થાને ગુહ્યરોગ પ્રતિષેધો નામ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩૪|| ઇતિ શલ્યતન્ત્રં નામ પઞ્ચમમઙ્ગં સમાપ્તમ્|