34. guhyarōgapratiṣēdhādhyayaḥ

Adhikarana guhyarogapratiShedhAdhyAyaH --------- upadaMshe nave meDhramadhye sirAvyadhAdi (2) · Śloka 2

અથૈતચ્ચિકિત્સાં બ્રૂતે અથાતો ગુહ્યરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨| મેઢ્રમધ્યે સિરાં વિધ્યેદુપંદશે નવોત્થિતે| શીતાં કુર્યાત્ ક્રિયાં શુદ્ધિં વિરેકેણ વિશેષતઃ||૧|| તિલકલ્કઘૃતક્ષૌદ્રૈર્લેપઃ પક્વે તુ પાટિતે| |૨|

Adhikarana upadaMshe jambvAdikvAthena kShAlanam, upadaMshe jambvAditailena ropaNam (2-4) · Śloka 4

| જમ્બ્વામ્રસુમનોનીપશ્વેતકામ્બોજિકાઙ્કુરાન્||૨|| શલ્લકીબદરીબિલ્વપલાશતિનિશોદ્ભવાઃ| ત્વચઃ ક્ષીરિદ્રુમાણાં ચ ત્રિફલાં ચ પચેજ્જલે||૩|| સ ક્વાથઃ ક્ષાલનં, તેન પક્વં તૈલં ચ રોપણમ્| |૪|

Adhikarana upadaMshe tutthAdilepo vraNaharaH (4-5) · Śloka 5

| તુત્થગૈરિકલોધ્રૈલામનોહ્વાલરસાઞ્જનૈઃ||૪|| હરેણુપુષ્પકાસીસસૌરાષ્ટ્રીલવણોત્તમૈઃ| લેપઃ ક્ષૌદ્રયુતૈઃ સક્ષ્મૈરુપદંશવ્રણાપહઃ||૫||

Adhikarana upadaMshe triphalAmaShIleporopaNam (6) · Śloka 6

કપાલે ત્રિફલા દગ્ધા સઘૃતા રોપણં પરમ્| |૬|

Adhikarana upadaMshe pratidoShaM shoPavat cikitsitam (6) · Śloka 6

| સામાન્યં સાધનમિદં પ્રતિદોષં તુ શોફવત્||૬||

Adhikarana upadaMshe pAkaM yathAna yAti tathA~atiyatnaH kAryaH (7) · Śloka 7

ન ચ યાતિ યથા પાકં પ્રયતેત તથા ભૃશમ્| પક્વૈઃ સ્નાયુસિરામાંસૈઃ પ્રાયો નશ્યતિ હિ ધ્વજઃ||૭||

Adhikarana arshaHsu CinnadagdheShu upadaMSavat kriyA (8) · Śloka 8

અર્શસાં છિન્નદગ્ધાનાં ક્રિયા કાર્યોપદંશવત્| |૮|

Adhikarana sarShapikAsu leKanaM kaShAyairavacUrNanAdi (8-9) · Śloka 9

| સર્ષપા લિખિતાઃ સૂક્ષ્મૈઃ કષાયૈરવચૂર્ણયેત્||૮|| તૈરેવાભ્યઞ્જનં તૈલં સાધયેત્ વ્રણરોપણમ્| |૯|

Adhikarana avamanthe~apIyaM kriyA (9) · Śloka 9

| ક્રિયેયમવમન્થેઽપિ રક્તં સ્રાવ્યં તથોભયોઃ||૯||

Adhikarana kumbhIkAyAM raktamokShaNaM tinukAdibhirlepastailaM ca (10) · Śloka 10

કુમ્ભીકાયાં હરેદ્રક્તં પક્વાયાં શોધિતે વ્રણે| તિન્દુકત્રિફલારોધ્રૈલેપસ્તૈલં ચ રોપણમ્||૧૦||

Adhikarana alajyAmayameva kriyAkramaH (11) · Śloka 11

અલજ્યાં સ્રુતરક્તાયામયમેવ ક્રિયાક્રમઃ| |૧૧|

Adhikarana uttamAyAM chedanaM kaShAyakalkacUrNairUpakramashca (11-12) · Śloka 12

| ઉત્તમાખ્યાં તુ પિટિકાં સઞ્ચ્છિદ્ય બડિશોદ્ધૃતામ્||૧૧|| કલ્કૈશ્ચૂર્ણૈઃ કષાયાણાં ક્ષૌદ્રયુક્તૈરુપાચરેત્| |૧૨|

Adhikarana puShkarikAsaMvyUDhayostvakpAke sparshahAnyAM ca pittavisarpoktaH kramaH (12-13) · Śloka 13

| ક્રમઃ પિત્તવિસર્પોક્તઃ પુષ્કરવ્યૂઢયોર્હિતઃ||૧૨|| ત્વક્પાકે સ્પર્શહાન્યાં ચ સેચયેદ્| |૧૩|

Adhikarana mRudite balAtailena secanaM madhurairupanAhanaM ca (13) · Śloka 13

મૃદિતં પુનઃ| બલાતૈલેન કોષ્ણેન મધુરશ્ચોપનાહયેત્||૧૩||

Adhikarana aShThIlikAyAM rakte hRute shleShmagranthivadupakramaH (14) · Śloka 14

અષ્ઠીલિકાં હૃતે રક્તે શ્લેષ્મગ્રન્થિવદાચરેત્| |૧૪|

Adhikarana nivRutte dhRutAbhya~jjanAdi (14-16) · Śloka 16

| નિવૃત્તં સર્પિષાઽભ્યજ્ય સ્વેદયિત્વોપનાહયેત્||૧૪|| ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા સુસ્નિગ્ધૈઃ શાલ્વલાદિભિઃ| સ્વેદયિત્વા તતો ભૂયઃ સ્નિગ્ધં ચર્મ સમાનયેત્||૧૫|| મણિં પ્રપીડ્ય શનકૈઃ પ્રવિષ્ટે ચોપનાહનમ્| મણૌ પુનઃપુનઃ સ્નિગ્ધં ભોજનં ચાત્ર શસ્યતે||૧૬||

Adhikarana avapATyAmapyayameva kramaH (17) · Śloka 17

અયમેવ પ્રયોજ્યઃ સ્યાદવપાટ્યામપિ ક્રમઃ| |૧૭|

Adhikarana niruddhamaNau nADyA snehasi~jcanAdi,niruddhamaNau evamasiddhau shastreNa pATanAdi (17-19) · Śloka 19

| નાડીમુભયતોદ્વારાં નિરુદ્ધે જતુના સૃતામ્||૧૭|| સ્નેહાક્તાં સ્રોતસિ ન્યસ્ય સિઞ્ચેત્સ્નેહૈશ્ચલાપહૈઃ| ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાત્સ્થૂલતરાં ન્યસ્ય નાડીં વિવર્ધયેત્||૧૮|| સ્રોતોદ્વારમસિદ્ધૌ તુ વિદ્વાન્ શસ્ત્રેણ પાટયેત્| સેવનીં વર્જયન્ યુઞ્જ્યાત્ સદ્યઃક્ષતવિધિં તતઃ||૧૯||

Adhikarana grathite svedanamupanAhashca (20) · Śloka 20

ગ્રન્થિતં સ્વેદિતં નાડ્યા સ્નિગ્ધોષ્ણૈરુપનાહયેત્| |૨૦|

Adhikarana Sataponake lekhanaM kaShAyairlepaSca (20) · Śloka 20

| લિમ્પેત્કષાયૈઃ સક્ષૌદ્રૈર્લિખિત્વા શતપોનકમ્||૨૦||

Adhikarana raktArbude raktavidradhivat (21) · Śloka 21

રક્તવિદ્રધિવત્કાર્યા ચિકિત્સા શોણિતાર્બુદે| |૨૧|

Adhikarana sarveShu yathAvasthaM vraNopacAraH (21) · Śloka 21

| વ્રણોપચારં સર્વેષુ યથાવસ્થં પ્રયોજયેત્||૨૧||

Adhikarana yonivyApaccikitsA ------- yonivyApatsu BUyiShThaM vAtajit karma, tatra hetuSca,vAtajAsu visheShataH snehanAdi (22-23) · Śloka 23

યોનિવ્યાપત્સુ ભૂયિષ્ઠં શસ્યતે કર્મ વાતજિત્| સ્નેહનસ્વેદબસ્ત્યાદિ વાતજાસુ વિશેષતઃ||૨૨|| ન હિ વાતાદૃતે યોનિર્વનિતાનાં પ્રદુષ્યતિ| અતો જિત્વા તમન્યસ્ય કુર્યાદ્દોષસ્ય ભેષજમ્||૨૩||

Adhikarana vAtajAsu balAtailAdipAnam, duHsthitAdiyoneH samatvAdikaraNam, tatra hetushca (24-26) · Śloka 26

પાયયેત(ત્તાં) બલાતૈલં મિશ્રકં સુકુમારકમ્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નાં તથા યોનિં દુઃસ્થિતાં સ્થાપયેત્સમામ્||૨૪|| પાણિના નમયેજ્જિહ્યાં સંવૃતાં વ્યધયેત્ પુનઃ| પ્રવેશયેન્નિઃસૃતાં ચ વિવૃતાં પરિવર્તયેત્||૨૫|| સ્થાનાપવૃત્તા યોનિર્હિ શલ્યભૂતા સ્ત્રિયો મતા| |૨૬|

Adhikarana vAtajAsu strIShu mRudUni vamanAdikarmANi, strIShu shuddhAsu bastyAdi karma (26-27) · Śloka 27

| કર્મભિર્વમનાદ્યૈશ્ચ મૃદુભિર્યોજયેત્સ્ત્રિયમ્||૨૬|| સર્વતઃ સુવિશુદ્ધાયાઃ શેષં કર્મ વિધીયતે| બસ્ત્યભ્યઙ્ગપરીષેકપ્રલેપપિચુધારણમ્||૨૭||

Adhikarana vAtajAsu kAshmaryAdighRutaM paraM garbhadam (28-29) · Śloka 29

કાશ્મર્યત્રિફલાદ્રાક્ષાકાસમર્દનિશાદ્વયૈઃ| ગુડૂચીસૈર્યકાભીરુશુકનાસાપુનર્નવૈઃ||૨૮|| પરૂષકૈશ્ચ વિપચેત્પ્રસ્થમક્ષસમૈર્ઘૃતાત્| યોનિવાતવિકારઘ્નં તત્પીતં ગર્ભદં પરમ્||૨૯||

Adhikarana vAtajAsu vacAdicUrNaM yonipArshvArtyAdinAshakam (30-31) · Śloka 31

વચોપકુઞ્ચિકાજાજીકૃષ્ણાવૃષકસૈન્ધવમ્| અજમોદાયવક્ષારશર્કરાચિત્રકાન્વિતમ્||૩૦|| પિષ્ટ્વા પ્રસન્નયાઽઽલોડ્ય ખાદેત્તદ્ઘૃતભર્જિતમ્| યોનિપાર્શ્વાર્તિહૃદ્રોગગુલ્માર્શોવિનિવૃત્તયે||૩૧||

Adhikarana vAtajAsu vRuShakAdicUrNaM tathaiva (32) · Śloka 32

વૃષકં માતુલુઙ્ગસ્ય મૂલાનિ મદયન્તિકામ્| પિબેન્મદ્યૈઃ સલવણૈસ્તથા કૃષ્ણોપકુઞ્ચિકે||૩૨||

Adhikarana vAtajAsu rAsnAdishRutaM payaH shUlaharam (33) · Śloka 33

રાસ્નાશ્વદંષ્ટ્રાવૃષકૈઃ શૃતં શૂલહરં પયઃ| |૩૩|

Adhikarana vAtajAsu guDUcyAdikvAthaiH secanam (33) · Śloka 33

| ગુડૂચીત્રિફલાદન્તીક્વાથૈશ્ચ પરિષેચનમ્||૩૩||

Adhikarana vAtajAsu natAdisAdhitatailapicuH shUlaghnaH (34) · Śloka 34

નતવાર્તાકિનીકુષ્ઠસૈન્ધવામરદારુભિઃ| તૈલાત્પ્રસાધિતાદ્ધાર્યઃ પિચુર્યોનૌ રુજાપહઃ||૩૪||

Adhikarana pittalAsu shItAH yonisekAdayaH (35) · Śloka 35

પિત્તલાનાં તુ યોનીનાં સેકાભ્યઙ્ગપિચુક્રિયાઃ| શીતાઃ પિત્તજિતઃ કાર્યાઃ સ્નેહનાર્થં ઘૃતાનિ ચ||૩૫||

Adhikarana pittalAsu shatAvaryAdilehaH (36-40) · Śloka 40

શતાવરીમૂલતુલાચતુષ્કાત્ ક્ષુણ્ણપીડિતાત્| રસેન ક્ષીરતુલ્યેન પાચયેત ઘૃતાઢકમ્||૩૬|| જીવનીયૈઃ શતાવર્યા મૃદ્વીકાભિઃ પરૂષકૈઃ| પિષ્ટૈઃ પ્રિયાલૈશ્ચાક્ષાંશૌર્દ્વિબલામધુકાન્વિતૈઃ||૩૭|| સિદ્ધશીતે તુ મધુનઃ પિપ્પલ્યાશ્ચ પલાષ્ટકમ્| શર્કરાયા દશપલં ક્ષિપેલ્લિહ્યાત્પિચું તતઃ||૩૮|| યોન્યસૃક્શુક્રદોષઘ્નં વૃષ્યં પુંસવનં પરમ્| ક્ષતં ક્ષયમસૃક્પિત્તં કાસં શ્વાસં હલીમકમ્||૩૯|| કામલાં વાતરુધિરં વિસર્પં હૃચ્છિરોગ્રહમ્| અપસ્મારાર્દિતાયામમદોન્માદાંશ્ચ નાશયેત્||૪૦||

Adhikarana pittalAsu evameva payaH sarpiH (41) · Śloka 41

એવમેવ પયઃ સર્પિર્જીવનીયોપસાધિતમ્| ગર્ભદં પિત્તજાનાં ચ રોગાણાં પરમં હિતમ્||૪૧||

Adhikarana pitta balAdighRutatailaM garbhadam (42-44) · Śloka 44

બલાદ્રોણદ્વયક્વાથે ઘૃતતૈલાઢકં પચેત્| ક્ષીરે ચતુર્ગુણે કૃષ્ણાકાકનાસાસિતાન્વિતૈઃ||૪૨|| જીવન્તીક્ષીરકાકોલીસ્થિરાવીરર્ધિજીવકૈઃ| પયસ્યાશ્રાવણીમુદ્ગપીલુમાષાખ્યપર્ણિભિઃ||૪૩|| વાતપિત્તામયાન્ હત્વા પાનાદ્ ગર્ભં દધાતિ તત્| |૪૪|

Adhikarana raktayonyAM yathAdoShaM raktasthApanamauShadham (44-45) · Śloka 45

| રક્તયોન્યામસૃગ્વર્ણૈરનુબન્ધમવેક્ષ્ય ચ||૪૪|| યથાદોષોદયં યુઞ્જ્યાદ્ રક્તસ્થાપનમૌષધમ્| |૪૫|

Adhikarana raktayonyAM puShyAnugaM cUrNam, shlaiShmikyAM sarvaM rukShoShNamauShadham (45-50) · Śloka 50

| પાઠાં જમ્બ્વામ્રયોરસ્થિ શિલોદ્ભેદં રસાઞ્જનમ્||૪૫|| અમ્બષ્ઠાં શાલ્મલીપિચ્છાં સમઙ્ગાં વત્સકત્વચમ્| બાહ્લીકબિલ્વાતિવિષારોધ્રતોયદગૈરિકમ્||૪૬|| શુણ્ઠીમધૂકમાચીકરક્તચન્દનકટૂફલમ્| કટ્વઙ્ગવત્સકાનન્તાધાતકીમધુકાર્જુનમ્||૪૭|| પુષ્યે ગૃહીત્વા સઞ્ચૂર્ણ્ય સક્ષૌદ્રં તન્દુલામ્ભસા| પિબેદર્શઃસ્વતીસારે રક્તં યશ્ચોપવેશ્યતે||૪૮|| દોષા જન્તુકૃતા યે ચ બાલાનાં તાંશ્ચ નાશયેત્| યોનિદોષં રજોદોષં શ્યાવશ્વેતારુણાસિતમ્||૪૯|| ચૂર્ણં પુષ્યાનુગં નામ હિતમાત્રેયપૂજિતમ્| યોન્યાં બલાસદુષ્ટાયાં સર્વં રૂક્ષોષ્ણમૌષધમ્||૫૦||

Adhikarana shUnonnatAstabdhApicchilAsrAviNIviplutopaplutAdyAsu yoniShu dhAtakyAditailenAbhya~ggAdikam (51-54) · Śloka 54

ધાતક્યામલકીપત્રસ્રોતોજમધુકોત્પલૈઃ| જમ્બ્વામ્રસારકાસીસરોધ્રકટ્ફલતિન્દુકૈઃ||૫૧|| સૌરાષ્ટ્રિકાદાડિમત્વગુદુમ્બરશલાટુભિઃ| અક્ષમાત્રૈરજામૂત્રે ક્ષીરે ચ દ્વિગુણે પચેત્||૫૨|| તૈલપ્રસ્થં તદભ્યઙ્ગપિચુબસ્તિષુ યોજયેત્| તેન શૂનોન્નતા સ્તબ્ધા પિચ્છિલા સ્રાવિણી તથા||૫૩|| વિપ્લુતોપપ્લુતા યોનિઃ સિદ્ધ્યેતત્સ્ફોટશૂલિની| |૫૪|

Adhikarana shUnonnatAstabdhApicchilAsrAviNIviplutopaplutAdyAsu yoniShu yavAnnAdishIlanam (54-55) · Śloka 55

| યવાન્નમભયારિષ્ટં સીધુ તૈલં ચ શીલયેત્||૫૪|| પિપ્પલ્યયોરજઃ પથ્યાપ્રયોગાંશ્ચ સમાક્ષિકાન્| |૫૫|

Adhikarana paicchilye kAsIsAdicUrNo vaishadyakArakaH (55-56) · Śloka 56

| કાસીસં ત્રિફલા કાઙ્ક્ષી સામ્રજમ્બ્વસ્થિ ધાતુકી||૫૫|| પૈચ્છિલ્યે ક્ષૌદ્રસંયુક્તશ્ચૂર્ણો વૈશદ્યકારકઃ| |૫૬|

Adhikarana paicchilye durgandhe palAshAdicUrNaH, AragvadhAdikvAthena secanam (56-57) · Śloka 57

| પલાશધાતકીજમ્બૂસમઙ્ગામોચસર્જજઃ||૫૬|| દુર્ગન્ધે પિચ્છિલે ક્લેદે સ્તમ્ભનશ્ચૂર્ણ ઇષ્યતે| આરગ્વધાદિવર્ગસ્ય કષાયઃ પરિષેચનમ્||૫૭||

Adhikarana stabdhAsu karkashAsu mArdavakaraM vesavArAdi dhAraNam (58) · Śloka 58

સ્તમ્બ્ધાનાં કર્કશાનાં ચ કાર્યં માર્દવકારકમ્| ધારણં વેસવારસ્ય કૃસરાપાયસસ્ય ચ||૫૮||

Adhikarana durgandhAsu yoniShu sarvagandhAnAM kaShAyAdi (59) · Śloka 59

દુર્ગન્ધાનાં કષાયઃ સ્યાત્તૈલં વા કલ્ક એવ વા| ચૂર્ણે વા સર્વગન્ધાનાં પૂતિગન્ધા(ન્ધ્ય)પકર્ષણઃ||૫૯||

Adhikarana shleShmalAsu kaTuprAyA bastayaH, pitte samadhukakShIrAH bastayaH, vAte tailAmlayutAH bastayaH (60) · Śloka 60

શ્લેષ્મલાનાં કટુપ્રાયાઃ સમૂત્રા બસ્તયો હિતાઃ| પિત્તે સમધુકક્ષીરા વાતે તૈલામ્લસંયુતાઃ||૬૦||

Adhikarana sannipAtajAyAM sAdhAraNaM karma (61) · Śloka 61

સન્નિપાતસમુત્થાયાઃ કર્મ સાધારણં હિતમ્| |૬૧|

Adhikarana evaM yoniShu shuddhAsu garbhadhAraNam (61-62) · Śloka 62

| એવં યોનિષુ શુદ્ધાસુ ગર્ભં વિન્દન્તિ યોષિતઃ||૬૧|| અદુષ્ટે પ્રાકૃતે બીજે જીવોપક્રમણે સતિ| |૬૨|

Adhikarana puruShasyApi duShTaM shukraM parIkShyopakramaH (62-63) · Śloka 63

| પઞ્ચકર્મવિશુદ્ધસ્ય પુરુષસ્યાપિ ચેન્દ્રિયમ્||૬૨|| પરીક્ષ્ય વર્ણૈર્દોષાણાં દુષ્ટં તદ્ઘ્નૈરુપાચરેત્| |૬૩|

Adhikarana phalasarpiH yonishukradoSheShu shastamAyuShyAdikaraM ca (63-34) · Śloka 34

| મઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠતગરત્રિફલાશર્કરાવચાઃ||૬૩|| દ્વે નિશે મધુકં મેદાં દીપ્યકં કટુરોહિણીમ્| પયસ્યાહિઙ્ગુકાકોલીવાજિગન્ધાશતાવરીઃ||૬૪|| પિષ્ટ્વાઽક્ષાંશા ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્ક્ષીરચતુર્ગુણમ્| યોનિશુક્રપ્રદોષેષુ તત્સર્વેષુ પ્રશસ્યતે||૬૫|| આયુષ્યં પૌષ્ટિકં મેધ્યં ધન્યં પુંસવનં પરમ્| ફલસર્પિરિતિ ખ્યાતં પુષ્પે પીતં ફલાય યત્||૬૬|| મ્રિયમાણપ્રજાનાં ચ ગર્ભિણીનાં ચ પૂજિતમ્| એતત્પરં ચ બાલાનાં ગ્રહઘ્નં દેહવર્ધનમ્||૬૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ગુહ્યરોગપ્રતિષેધો નામ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૪||