18. karṇarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana karogapratiShedhAdhyAyaH||18|| vAtaje karNashUle vAtaghnasAdhitaM ghRutam vAtaje karNashUle ashvatthAdipatrarasaiH karNapUraNam (2-3) · Śloka 3

અથાતઃ કર્ણરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) કર્ણશૂલે પવનજે પિબેદ્રાત્રૌ રસાશિતઃ| વાતઘ્નસાધિતં સર્પિઃ, કર્ણં સ્વિન્નં ચ પૂરયેત્||૧|| પત્રાણાં પૃથગશ્વત્થબિલ્વાર્કૈરણ્ડજન્મનામ્| તૈલસિન્ધૂત્થદિગ્ધાનાં સ્વિન્નાનાં પુટપાકતઃ||૨|| રસૈઃ કવોષ્ણૈસ્તદ્વચ્ચ મૂલકસ્યારલોરપિ| |૩|

અસ્માદનન્તરમેતચ્ચિકિત્સોચ્યત ઇત્યાહ- સ૦-વાતોદ્ભવે કર્ણશૂલે માંસરસેન ભોજિતો વાતઘ્નદ્રવ્યસાધિતં ઘૃતં નિશિ પિબેત્| કર્ણં ચ સ્વિન્નં સન્તં પૃથગશ્વત્થાદિજાનાં પત્રાણાં તૈલસૈન્ધવદિગ્ધાનાં પુટપાકતઃ સ્વિન્નાનાં રસૈઃ કોષ્ણૈઃ પૂરયેત્| તથૈવ મૂલકસ્ય રસેન સ્યોનાકસ્ય ચ રસેન પૂરયેત્|

Adhikarana vAtaje karNashUle vAtaharAdisAdhito mahAsnehaH (3-4) · Śloka 4

| ગણે વાતહરેઽમ્લેષુ મૂત્રેષુ ચ વિપાચિતઃ||૩|| મહાસ્નેહો દ્રુતં હન્તિ સુતીવ્રામપિ વેદનામ્| |૪|

સ૦-વાતહરે ગણેઽમ્લેષુ મૂત્રેષુ ચ-ગોમૂત્રાદિષુ, વિપાચિતો મહાસ્નેહો દ્રાગેવ સુદારુણામપિ પીડાં જયતિ|

Adhikarana vAtaje karNashUle mahatpa~jcamUlAdijaH snehaH (4-5) · Śloka 5

| મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય કાષ્ઠાત્ક્ષૌમેણ વેષ્ટિતાત્||૪|| તૈલસિક્તાત્પ્રદીપ્તાગ્રાત્ સ્નેહઃ સદ્યો રુજાપહઃ| યોજ્યશ્ચૈવં ભદ્રકાષ્ઠાત્કુષ્ઠાત્કાષ્ઠાચ્ચ સારલાત્||૫||

સ૦-મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય એકતમાત્ કાષ્ઠાત્ ક્ષૌમેણ વેષ્ટિતાત્ તૈલસિક્તાત્ પ્રજ્વલિતાત્ ગ્રાહ્યઃ સ્નેહઃ| સ કર્ણે નિષિક્તઃ સદ્યો રુજાહૃત્| સ૦-એવં-અનેનૈવ વિધિના, દેવદારુકાષ્ઠાત્ કુષ્ઠાત્ સરલકાષ્ઠાચ્ચ ચ્યુતઃ સ્નેહો-રસો, યોજ્યઃ|

Adhikarana vAtaje karNashUle vAtavyAdhipratishyAyacikitsA vAtaje karNashUle shiraHsnAnAdivarjanam (6) · Śloka 6

વાતવ્યાધિપ્રતિશ્યાયવિહિતં હિતમત્ર ચ| વર્જયેચ્છિરસા સ્નાનં શીતામ્ભઃપાનમહ્ન્યપિ||૬||

સ૦-વાતવ્યાધૌ પ્રતિશ્યાયે ચ યદ્વિહિતં ભેષજં તચ્ચાત્ર હિતમ્| સ૦-શિરસા સહ સ્નાનં વર્જયેત્| શીતજલપાનં દિવાઽપિ ન કાર્યમ્, રાત્રૌ તુ સર્વથા વર્જ્યમેવેત્યર્થઃ|

Adhikarana pittaje karNashUle virekaH pittaje karNashUle drAkShAdisiddhaM stanyaM karNapUraNam (7) · Śloka 7

પિત્તશૂલે સિતાયુક્તઘૃતસ્નિગ્ધં વિરેચયેત્| દ્રાક્ષાયષ્ટિશૃતં સ્તન્યં શસ્યતે કર્ણપૂરણમ્||૭||

સ૦-પિત્તશૂલે સિતાન્વિતઘૃતેન સ્નિગ્ધં વિરેચયેત્| દ્રાક્ષામધુકસિદ્ધં સ્ત્રીક્ષીરં કર્ણપૂરણં હિતમ્|

Adhikarana pittaje karNashUle yaShTyAditailena nasyapUraNAbhya~jjanAni pittaje karNashUle kShaudreNa nasyAdIni (8-10) · Śloka 10

યષ્ટ્યનન્તાહિમોશીરકાકોલીરોધ્રજીવકૈઃ| મૃણાલબિસમઞ્જિષ્ઠાસારિવાભિશ્ચ સાધયેત્||૮|| યષ્ટીમધુરસપ્રસ્થક્ષીરદ્વિપ્રસ્થસંયુતમ્| તૈલસ્ય કુડવં નસ્યપૂરણાભ્યઞ્જનૈરિદમ્||૯|| નિહન્તિ શૂલદાહોષાઃ કેવલં ક્ષૌદ્રમેવ વા| |૧૦|

સ૦-યષ્ટ્યાદિભિઃ કલ્કૈર્મધુકક્વાથપ્રસ્થેન ક્ષીરસ્ય દ્વિપ્રસ્થેન ચ સંયુતં તૈલકુડવં સાધયેત્| નસ્યકર્ણપૂરણાભ્યઞ્જનૈરિદં શૂલાદીન્ હન્તિ| કેવલં ક્ષૌદ્રં વા|

Adhikarana pittaje karNashUle yaShTyAdinA lepaH (10) · Śloka 10

| યષ્ટ્યાદિભિશ્ચ સઘૃતૈઃ કર્ણૌ દિહ્યાત્સમન્તતઃ||૧૦||

સ૦-યષ્ટ્યાદિભિઃ-પૂર્વોક્તૈઃ, સસર્પિકૈઃ કર્ણૌ ચ પરિતો લિમ્પેત્|

Adhikarana kaphaje karNashUle vamanam kaphaje karNashUle kaphApahAH dhUmanasya gaNDUShasvedAH (11) · Śloka 11

વામયેત્ પિપ્પલીસિદ્ધસર્પિઃસ્નિગ્ધં કફોદ્ભવે| ધૂમનાવનગણ્ડૂષસ્વેદાન્ કુર્યાત્કફાપહાન્||૧૧||

સ૦-કફોત્થે પિપ્પલીપક્વઘૃતસ્નિગ્ધં વામયેત્| ધૂમાદીંશ્ચ કફઘ્નાન્ વિદધ્યાત્|

Adhikarana kaphaje karNashUle lashunAdisvarasena karNapUraNam (12) · Śloka 12

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં મુરુઙ્ગ્યા મૂલકસ્ય ચ| કદલ્યાઃ સ્વરસઃ શ્રેષ્ઠઃ કદુષ્ણઃ કર્ણપૂરણે||૧૨||

સ૦-લશુનાદીનાં પૃથક્ પૃથક્ સ્વરસઃ કર્ણપૂરણે કોષ્ણઃ શ્રેષ્ઠઃ|

Adhikarana kaphaje karNashUle arkA~gkurapuTapAkarasena karNapUraNam kaphaje karNashUle bIjapUrAdisvarasena karNapUraNam (13-14) · Śloka 14

અર્કાઙ્કુરાનમ્લપિષ્ટાંસ્તૈલાક્તાંલ્લવણાન્વિતાન્| સન્નિધાય સ્નુહીકાણ્ડે કોરિતે તચ્છદાવૃતાન્||૧૩|| સ્વેદયેત્પુટપાકેન સ રસઃ શૂલજિત્પરમ્| |૧૪|

સ૦-અર્કાઙ્કુરાનમ્લેન-કાઞિકેન, પિષ્ટાંસ્તૈલેન રૂક્ષિ(ષિ)તાન્ લવણાન્વિતાન્ સ્નુહીકાણ્ડે કોરિતે સન્નિધાય તસ્યાઃ-સ્નુહ્યાઃ, પત્રૈરાવૃતાન્ પુટપાકેન સ્વેદયેત્| સ રસઃ પરં શૂલજિત્|

Adhikarana kaphaje karNashUle anu samudraphenenAvacUrNanam (14-15) · Śloka 15

| રસેન બીજપૂરસ્ય કપિત્થસ્ય ચ પૂરયેત્||૧૪|| સુક્તેન પૂરયિત્વા વા ફેનેનાન્વવચૂર્ણયેત્| |૧૫|

સ૦-તથા બીજપૂરસ્ય રસેન કપિત્થરસેન ચ પૂરયેત્| અથવા સુક્તેન પૂરયિત્વા સમુદ્રફેનચૂર્ણૈરવચૂર્ણયેત્|

Adhikarana kaphaje karNashUle ajAdimUtrasiddhatailena karNapUraNam kaphaje karNashUle hiMgvAdisiddhasArShapatailena karNapUraNam (15-16) · Śloka 16

| અજાવિમૂત્રવંશત્વક્ઽઽસિદ્ધં તૈલં ચ પૂરણમ્||૧૫|| સિદ્ધં વા સાર્ષપં તૈલં હિઙ્ગુતુમ્બુરુનાગરૈઃ| |૧૬|

સ૦-અજાવિમૂત્રાભ્યાં વંશત્વચા ચ સિદ્ધં તૈલં પૂરણં હિતમ્| સાર્ષપં તૈલં હિઙ્ગુતુમ્બુરુશુણ્ઠીભિઃ સિદ્ધં પૂરણં હિતમ્|

Adhikarana raktaje karNashUle pittajavaccikitsA raktaje karNashUle shirAmokShaNam (16) · Śloka 16

| રક્તજે પિત્તવત્કાર્યં સિરાં ચાશુ વિમોક્ષયેત્||૧૬||

સ૦-રક્તજે કર્ણશૂલે પિત્તવત્કાર્યમ્| શીઘ્રં ચ સિરાં વિમોક્ષયેત્|

Adhikarana pakve pUyavahe karNe (sannipAtaje) yathAsvaM dhUmagaNDUShanAvanaM nADIvidhAnaM duShTavraNaharaM ca (17) · Śloka 17

પક્વે પૂયવહે કર્ણે ધૂમગણ્ડૂષનાવનમ્| યુઞ્જ્યાન્નાડીવિધાનં ચ દુષ્ટવ્રણહરં ચ યત્||૧૭||

સ૦-પક્વે પૂયવહે કર્ણે ધૂમાદિકં યોજ્યમ્| નાડીવિધાનં ચ યોજ્યમ્| દુષ્ટવ્રણઘ્નં યચ્ચ તચ્ચ યોજ્યમ્|

Adhikarana pakve pUyavahe karNe srotasi digdhe dhAvanadhUpanapUraNam pakve pUyavahe karNe srotasi surasAdyAktApicuvartiH pakve pUyavahe karNe srotasi taccUrNairavacUrNanam (18-19) · Śloka 19

સ્રોતઃ પ્રમુજ્ય દિગ્ધં તુ દ્વૌ કાલૌ પિચુવર્તિભિઃ| પુરેણ ધૂપયિત્વા તુ માક્ષિકેણ પ્રપૂરયેત્||૧૮|| સુરસાદિગણક્વાથફાણિતાક્તાં ચ યોજયેત્| પિચુવર્તિં સુસૂક્ષ્મૈશ્ચ તચ્ચૂર્ણૈરવચૂર્ણયેત્||૧૯||

સ૦-પિચુવર્તિભિશ્ચ કર્ણસ્રોતો દિગ્ધં-પૂયેન, દ્વૌ કાલૌ પ્રમૃજ્ય ગુગ્ગુલુના ધૂપયિત્વા તતો માક્ષિકેણ પૂરયેત્| સુરસાદિગણક્વાથકૃતફાણિતાક્તાં પિચુવર્તિં ચ યોજયેત્| સુસૂક્ષ્મૈસ્તચ્ચૂર્ણૈઃ-સુરસાદિરજોભિઃ, અવચૂર્ણયેત્ કર્ણસ્રોતઃ|

Adhikarana pakve pUyavahe karNe eSha shUlAdinivartako vidhiH pakve pUyavahe karNe AsrAve priya~ggvAditailena pUraNam (20-21) · Śloka 21

શૂલક્લેદગુરુત્વાનાં વિધિરેષ નિવર્તકઃ| પ્રિયઙ્ગુમધુકામ્બષ્ઠાધાતક્યુત્પલપર્ણિભિઃ||૨૦|| મઞ્જિષ્ઠાલોધ્રલાક્ષાભિઃ કપિત્થસ્ય રસેન ચ| પચેત્તૈલં તદાસ્રાવં નિગૃહ્ણાત્યાશુ પૂરણાત્||૨૧||

સ૦-શૂલાદીનાં નિવર્તકો વિધિરેષઃ| સ૦-પ્રિયઙ્ગ્વાદિભિઃ કપિત્થરસેન તૈલં પચેત્| તત્પૂરણાદ્દ્રાગેવાસ્રાવં નિર્હરતિ|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayorvAtashUloktamauShadham karNanAdabAdhiryayoH shleShmAnubandhe vamanAdinA prAk shleShmajayaH (22) · Śloka 22

નાદબાધિર્યયોઃ કુર્યાદ્ વાતશૂલોક્તમૌષધમ્| શ્લેષ્માનુબન્ધે શ્લેષ્માણં પ્રાગ્જયેદ્વમનાદિભિઃ||૨૨||

સ૦-નાદે બધિરત્વે ચ વાતશૂલોક્તમૌષધં કુર્યાત્| શ્લેષ્માનુબન્ધે પ્રાક્ શ્લેષ્માણં વમનાદિભિર્જયેત્|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH eraNDAditailena nAvanAbhya~ggapUraNAni (23-24) · Śloka 24

એરણ્ડશિગ્રુવરુણમૂલકાત્પત્રજે રસે| ચતુર્ગુણે પચેત્તૈલં ક્ષીરે ચાષ્ટગુણોન્મિતે||૨૩|| યષ્ટ્યાહ્વાક્ષીરકાકોલીકલ્કયુક્તં નિહન્તિ તત્| નાદબાધિર્યશૂલાનિ નાવનાભ્યઙ્ગપૂરણૈઃ||૨૪||

સ૦-એરણ્ડાદિપત્રજે રસે ચતુર્ગુણે ક્ષીરે ચાષ્ટગુણે યષ્ટિકાદિકલ્કયુતં તૈલં પચેત્| તચ્ચ નાવનાદિભિર્નાદાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH prativiShAditailena pUraNam (25) · Śloka 25

પક્વં પ્રતિવિષાહિઙ્ગુમિશિત્વક્ઽઽસ્વર્જિકોષણૈઃ| સસુક્તૈઃ પૂરણાત્તૈલં રુક્ઽઽસ્રાવાશ્રુતિનાદનુત્||૨૫||

સ૦-પ્રતિવિષાદિભિઃ સંયુક્તં તૈલં પક્વં પૂરણાદ્રુજાદિજિત્|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH sArShapatailena pUraNam (26) · Śloka 26

કર્ણનાદે હિતં તૈલં સર્ષપોત્થં ચ પૂરણે| |૨૬|

સ૦-સર્ષપોદ્ભવં ચ તૈલં કર્ણનાદે હિતમ્|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH mukhadantAmaye ca kShAratailam (26-30) · Śloka 30

| શુષ્કમૂલકખણ્ડાનાં ક્ષારો હિઙ્ગુ મહૌષધમ્||૨૬|| શતપુષ્પાવચાકુષ્ઠદારુશિગ્રુરસાઞ્જનમ્| સૌવર્ચલયવક્ષારસ્વર્જિકૌદ્ભિદસૈન્ધવમ્||૨૭|| ભૂર્જગ્રન્થિબિડં મુસ્તા મધુસુક્તં ચતુર્ગુણમ્| માતુલુઙ્ગરસસ્તદ્વત્ કદલીસ્વરસશ્ચ તૈઃ||૨૮|| પક્વં તૈલં જયત્યાશુ સુકૃચ્છ્રાનપિ પૂરણાત્| કણ્ડૂં ક્લેદં ચ બાધિર્યપૂતિકર્ણત્વરુક્ઽઽકૃમીન્||૨૯|| ક્ષારતૈલમિદં શ્રેષ્ઠં મુખદન્તામયેષુ ચ| |૩૦|

સ૦-શુષ્કમૂલકખણ્ડાનાં ક્ષારાદીનિ સામાન્યપરિભાષોક્તપ્રમાણાનિ તથા તૈલાન્મધુયુતં સુક્તં ચતુર્ગુણં તથા બીજપૂરરસઃ કદલીસ્વરસશ્ચ ચતુર્ગુણઃ| તૈરેતૈસ્તૈલં પક્વં પૂરણાત્ સુકૃચ્છ્રાનપિ કણ્ડ્વાદીનાશુ જયેત્| ઇદં ક્ષારતૈલં મુખદન્તરોગેષુ ચ શ્રેષ્ઠમ્|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH suptayoH karNayoH raktaharaNam (30) · Śloka 30

| અથ સુપ્તાવિવ સ્યાતાં કર્ણૌ રક્તં હરેત્તતઃ||૩૦||

સ૦-યદિ કર્ણૌ સુપ્તાવિવ સ્યાતાં તદાઽસ્રં હરેત્|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH sashophakledayorvamanam bAdhiryasya sAdhyAsAdhyatvam (31) · Śloka 31

સશોફક્લેદયોર્મન્દશ્રુતેર્વમનમાચરેત્| બાધિર્યં વર્જયેદ્બાલવૃદ્ધયોશ્ચિરજં ચ યત્||૩૧||

સ૦-કર્ણયોઃ સશોફક્લેદયોર્મન્દશ્રુતેરાતુરસ્ય વમનં પ્રયુઞ્જ્યાત્| સ૦-બાધિર્યં બાલવૃદ્ધયોશ્ચિરજાતં ચ યત્તદ્વર્જયેત્|

Adhikarana pratInAhe karNashodhanam pratInAhe tailena pUraNam pratInAhe mAtulu~ggarasAdinA pUraNam pratInAhe rUkShatve ghRutamaNDena pUraNam (32-33) · Śloka 33

પ્રતીનાહે પરિક્લેદ્ય સ્નેહસ્વેદૈર્વિશોધયેત્| કર્ણશોધનકેનાનુ કર્ણં તૈલસ્ય પૂરયેત્||૩૨|| સસુક્તસૈન્ધવમધોર્માતુલુઙ્ગરસસ્ય વા| શોધનાદ્રૂક્ષતોત્પત્તૌ ઘૃતમણ્ડસ્ય પૂરણમ્||૩૩||

સ૦-પ્રતીનાહે સ્નેહસ્વેદૈઃ પરિક્લેદ્ય કર્ણં કર્ણશોધનકેન વિશોધયેત્| પશ્ચાત્તૈલસ્ય સુક્તાદિના યુક્તસ્ય કર્ણૌ(ર્ણં) પૂરયેત્| તૈલસ્યેતિ સમ્બન્ધમાત્રે ષષ્ઠી| માતુલુઙ્ગરસસ્ય વા સુક્તાદિયુક્તસ્ય પૂરયેત્| શોધનેન રૂક્ષતોત્પત્તૌ સત્યાં ઘૃતમણ્ડસ્ય પૂરણં હિતમ્|

Adhikarana pratInAhe malapUrNe~api karNe~ayaM kramaH kaNDUkarNe kaphaghnaM nasyAdi shophakarNe~api tadvat kaTUShNaishca lepaH (34) · Śloka 34

ક્રમોઽયં મલપૂર્ણેઽપિ કર્ણેકણ્ડ્વાં કફાપહમ્| નસ્યાદિ, તદ્વચ્છોફેઽપિ કટૂષ્ણૈશ્ચાત્ર લેપનમ્||૩૪||

સ૦-કર્ણે મલેન પૂર્ણેઽપ્યયં-પ્રતીનાહોક્તઃ, ક્રમઃ કાર્યઃ| સ૦-કણ્ડ્વાં તથા કફઘ્નં નસ્યાદિ| શોફેઽપિ તથૈવાયં ક્રમઃ| કટૂષ્ણૈશ્ચ લેપનં હિતમ્|

Adhikarana pUtikRumikarNayoH karNasrAvoktaM karma kRumikarNe kaTutailena pUraNam (35) · Śloka 35

કર્ણસ્રાવોદિતં કુર્યાત્પૂતિકૃમિણકર્ણયોઃ| પૂરણં કટુતૈલેન વિશેષાત્ કૃમિકર્ણકે||૩૫||

સ૦-પૂતિકર્ણે કૃમિ[ણ]કર્ણે ચ કર્ણસ્રાવોક્તં ચિકિત્સિતં કુર્યાત્| કૃમિણકર્ણકે વિશેષાત્કટુતૈલેન પૂરણં હિતમ્|

Adhikarana karNavidradhau vamipUrvA vidradhi kriyA kShatavidradhau pittajakarNashUloktaM karma arshorbudeShu nAsAvaccikitsA karNavidArikAyAM karNavidradhivat (36-37) · Śloka 37

વમિપૂર્વા હિતા કર્ણવિદ્રધૌ વિદ્રધિક્રિયા| પિત્તોત્થકર્ણશૂલોક્તં કર્તવ્યં ક્ષતવિદ્રધૌ||૩૬|| અર્શોર્બુદેષુ નાસાવદ્ આમા કર્ણવિદારિકા| કર્ણવિદ્રધિવત્સાધ્યા યથાદોષોદયેન ચ||૩૭||

સ૦-કર્ણવિદ્રધૌ વમનપૂર્વા વિદ્રધિક્રિયા શસ્તા| સ૦-ક્ષતવિદ્રધૌ પિત્તોત્થકર્ણશૂલોક્તં સર્વં કર્તવ્યમ્| સ૦-અર્શોર્બુદેષુ નાસાવત્ ચિકિત્સા| સ૦-કર્ણવિદારિકાઽપક્વા કર્ણવિદ્રધિવત્ ચિકિત્સ્યા, યથાદોષોદયેન ચ|

Adhikarana pAlIshoShe vAtajakarNashUlavannasyAdi pAlIshoShe priyAlabIjAdibhiruddhartanam (38-39) · Śloka 39

પાલીશોષેઽનિલશ્રોત્રશૂલવન્નસ્યલેપનમ્| સ્વેદં ચ કુર્યાત્ સ્વિન્નાં ચ પાલીમુદ્વર્તયેત્તિલૈઃ||૩૮|| પ્રિયાલબીજયષ્ટ્યાહ્વહયગન્ધાયવાન્વિતૈઃ| |૩૯|

સ૦-પાલીશોષે વાતશ્રોત્રશૂલ ઇવ નસ્યાદિ સ્વેદં ચ કુર્યાત્| પાલીં ચ સ્વિન્નાં તિલૈઃ પ્રિયાલબીજાદિયુક્તૈરુદ્વર્તયેત્|

Adhikarana pAlIshoShe puShTikaraiH snehairnityamabhya~ggaH (39) · Śloka 39

| તતઃ પુષ્ટિકરૈઃ સ્નેહૈરભ્યઙ્ગં નિત્યમાચરેત્||૩૯||

સ૦-તતઃ સ્નેહૈઃ પુષ્ટિકૃદ્ભિર્નિત્યં સાઽભ્યક્તવ્યા|

Adhikarana pAlIshoShe pAlIpuShTikaraM shatAvaryAditailam (40) · Śloka 40

શતાવરીવાજિગન્ધાપયસ્યૈરણ્ડજીવકૈઃ| તૈલં વિપક્વં સક્ષીરં પાલીનાં પુષ્ટિકૃત્પરમ્||૪૦||

સ૦-શતાવર્યાદિભિસ્તૈલં સક્ષીરં પક્વં પાલીનાં પરં પુષ્ટિકૃત્|

Adhikarana pAlIshoShe pAlIpuShTikaraM jIvanIyAditailam (41) · Śloka 41

કલ્કેન જીવનીયેન તૈલં પયસિ પાચિતમ્| આનૂપમાંસક્વાથે ચ પાલીપોષણવર્ધનમ્||૪૧||

સ૦-જીવન્ત્યાદિગણજેન કલ્કેન ક્ષીરે આનૂપમાંસક્વાથે ચ તૈલં પાચિતં પાલિપોષણં પાલીવૃદ્ધિકૃચ્ચ|

Adhikarana pAlIshoShe atisaMkShINAyAH pAlyAshchedanaM sheShAyAH sandhAnaM poShaNaM ca (42) · Śloka 42

પાલીં છિત્ત્વાઽતિસઙ્ક્ષીણાં શેષાં સન્ધાય પોષયેત્| |૪૨|

સ૦-પાલીમતિસઙ્ક્ષીણાં છિત્ત્વા શેષાં સન્ધાય વર્ધયેત્|

Adhikarana tantrikAyAmapyevaM cikitsA paripoTe~apyayaM vidhiH utpAte jalaukohRutarakte shItalepaH (42-43) · Śloka 43

| યાપ્યૈવં તન્ત્રિકાખ્યાઽપિ પરિપોટેઽપ્યયં વિધિઃ||૪૨|| ઉત્પાતે શીતલૈર્લેપો જલૌકોહૃતશોણિતે| |૪૩|

સ૦-યાપ્યૈવં તન્ત્રિકાસંજ્ઞા| સ૦-પરિપોટેઽપ્યેષ એવ વિધિર્યાપ્યાખ્યઃ| સ૦-ઉત્પાતે જલૌકોભિરપનીતરક્તે શીતલૈર્લેપઃ|

Adhikarana utpAte jalaukohRutarakte jambvAditailenAbhya~jjanam utpAte jalaukohRutarakte visarpoktaghRutAni (43-44) · Śloka 44

| જમ્બ્વામ્રપલ્લવબલાયષ્ટીરોધ્રતિલોત્પલૈઃ||૪૩|| સધાન્યામ્લૈઃ સમઞ્જિષ્ઠૈઃ સકદમ્બૈઃ સસારિવૈઃ| સિદ્ધમભ્યઞ્જને તૈલં વિસર્પોક્તઘૃતાનિ ચ||૪૪||

સ૦-જમ્બ્વાદિભિઃ સિદ્ધં તૈલમભ્યઙ્ગે હિતમ્| વિસર્પોક્તઘૃતાનિ ચ હિતાનિ|

Adhikarana unmanthe tIkShNaM nAvanam (45-46) · Śloka 46

ઉન્મન્થેઽભ્યઞ્જનં તૈલં ગોધાકર્કવસાન્વિતમ્| તાલપત્ર્યશ્વગન્ધાર્કબાકુચીફલસૈન્ધવૈઃ||૪૫|| સુરસાલાઙ્ગલીભ્યાં ચ સિદ્ધં, તીક્ષ્ણં ચ નાવનમ્| |૪૬|

સ૦-ઉન્મન્થે તૈલં ગોધાકર્કટવસાયુક્તં તાલપર્ણ્યાદિભિઃ સિદ્ધમભ્યઞ્જનં હિતમ્| તથા સુરસાલાઙ્ગલીભ્યાં ચ તૈલં સિદ્ધં તીક્ષ્ણં નાવનં હિતમ્|

Adhikarana duHkhavardhane~ashmantakAdikvAthena sekaH duHkhavardhane madhukAdicUrNenAvacUrNanam duHkhavardhane lAkShAditailenAbhya~jjanam (46-48) · Śloka 48

| દુર્વિદ્ધેઽશ્મન્તજમ્બ્વામ્રપત્રક્વાથેન સેચિતામ્||૪૬|| તૈલેન પાલીં સ્વભ્યક્તાં સુશ્લક્ષ્ણૈરવચૂર્ણયેત્| ચૂર્ણૈર્મધુકમઞ્જિષ્ઠાપ્રપુણ્ડ્રાહ્વનિશોદ્ભવૈઃ||૪૭|| લાક્ષાવિડઙ્ગસિદ્ધં ચ તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્| |૪૮|

સ૦-દુર્વિદ્ધેઽશ્મન્તકાદિક્વાથેન સેચિતાં પાલીં તૈલેન સ્વભ્યક્તાં મધુકાદિભિઃ સૂક્ષ્મરજીકૃતૈરવચૂર્ણયેત્| લાક્ષાવિડઙ્ગસિદ્ધં તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્|

Adhikarana lehikAyAM gomayapiNDaiH svedaH lehikAyAM kauTajAdibhirAlepanam lehikAyAM kauTajAdisiddhakaTutailenAbhya~jjanam (48-50) · Śloka 50

| સ્વિન્નાં ગોમયજૈઃ પિણ્ડૈર્બહુશઃ પરિલેહિકામ્||૪૮|| વિડઙ્ગસારૈરાલિમ્પેદુરભ્રીમૂત્રકલ્કિતૈઃ| કૌટજેઙ્ગુદકારઞ્જબીજશમ્યાકવલ્કલૈઃ||૪૯|| અથવાઽભ્યઞ્જનં તૈર્વા કટુતૈલં વિપાચયેત્| સનિમ્બપત્રમરિચમદનૈર્લેહિકાવ્રણે||૫૦||

સ૦-પરિલેહિકાં ગોમયજૈઃ પિણ્ડૈર્બહુશઃ સ્વિન્નાં વિડઙ્ગસારૈરુરભ્રીમૂત્રકલ્કિતૈરાલિમ્પેત્| કૌટજાદિબીજાદિભિર્વાઽવિમૂત્રેણ કલ્કિતૈરાલિમ્પેત્| અથવા તૈરેવ-કૌટજાદિભિઃ, કટુતૈલં નિમ્બાદિભિઃ સહ વિપાચયેત્ લેહિકાવ્રણે|

Adhikarana chinne karNe bandhAdi (51) · Śloka 51

છિન્નં તુ કર્ણં શુદ્ધસ્ય બન્ધમાલોચ્ય યૌગિકમ્| શુદ્ધાસ્રં લાગયેલ્લગ્ને સદ્યશ્છિન્ને વિશોધનમ્||૫૧||

સ૦-કર્ણં તુ છિન્નં શુદ્ધરક્તં શુદ્ધસ્ય યૌગિકં બન્ધમાલોચ્ય લાગયેત્| લગ્ને કર્ણે સદ્યશ્છિન્ને વિશોધનં-વિરેકાદિ|

Adhikarana karNasandhAnavidhiH (52-54) · Śloka 54

અથ કર્ણરોગવિધાનમાહ અથ ગ્રથિત્વા કેશાન્તં કૃત્વા છેદનલેખનમ્| નિવેશ્ય સન્ધિં સુષમં ન નિમ્નં ન સમુન્નતમ્||૫૨|| અભ્યજ્ય મધુસર્પિર્ભ્યાં પિચુપ્લોતાવગુણ્ઠિતમ્| સૂત્રેણાગાઢશિથિલં બદ્ધ્વા ચૂર્ણૈરવાકિરેત્||૫૩|| શોણિતસ્થાપનૈર્વ્રણ્યમાચારં ચાદિશેત્તતઃ| સપ્તાહાદામતૈલાક્તં શનૈરપનયેત્ પિચુમ્||૫૪||

સ૦-કેશાન્તં ગ્રથિત્વા છેદનં લેખનં ચ કૃત્વા સન્ધિં સુષમં નિવેશ્ય ન નિમ્નં ન ચોન્નતમ્, સુષમમિતિ "સુષામાદિષુ ચ" ઇતિ ષત્વમ્, અભ્યજ્ય મધુસર્પિર્ભ્યાં પિચુપ્લોતાવગુણ્ઠિતં સૂત્રેણ ન ગાઢં ન ચ શિથિલં બધ્વા શોણિતસ્થાપનૈઃ-મધુકગૈરિકાદિભિઃ, અવચૂર્ણયેત્| તતો વ્રણહિતમાચારમાચરેત્| સપ્તાહાદૂર્ધ્વમામતૈલેનાક્તં શનૈઃ પિચુમપનયેત્| સુશ્રુતે(?) (સઙ્ગ્રહે) તૂક્તમ્ (સં. ઉ. અ. ૨૨)- "ન કર્ણે શોફરાગાદિયુક્તે સન્ધાનમિષ્યતે| ન ઘસ્મરસ્ય નાત્યુષ્ણે નાવિશુદ્ધતનોરપિ||" ઇતિ|

Adhikarana surUDhAdeH karNasya vivardhanam (55) · Śloka 55

સુરૂઢં જાતરોમાણં શ્લિષ્ટસન્ધિં સમં સ્થિરમ્| સુવર્ષ્માણમરોગં ચ શનૈઃ કર્ણં વિવર્ધયેત્||૫૫||

સ૦-સુરૂઢાદિગુણં ચ કર્ણં શનૈર્વિવર્ધયેત્|

Adhikarana karNavardhanaM jalashUkAdighRutam (56-59) · Śloka 59

વર્ષ્મરૂપમુચ્યતે(?) જલશૂકઃ સ્વયઙ્ગુપ્તા રજન્યૌ બૃહતીફલમ્| અશ્વગન્ધાબલાહસ્તિપિપ્પલીગૌરસર્ષપાઃ||૫૬|| મૂલં કોશાતકાશ્વઘ્નરૂપિકાસપ્તપર્ણજમ્| છુચ્છુન્દરી કાલમૃતા ગૃહં મધુકરીકૃતમ્||૫૭|| જતૂકા જલજન્મા ચ તથા શબરકન્દકમ્| એભિઃ કલ્કૈઃ ખરં પક્વં સતૈલં માહિષં ઘૃતમ્||૫૮|| હસ્ત્યશ્વમૂત્રેણ પરમભ્યઙ્ગાત્કર્ણવર્ધનમ્| |૫૯|

સ૦-જલશૂકાદિભિર્ગજાશ્વયોર્મૂત્રૈઃ પિષ્ટૈઃ સતૈલં માહિષં ઘૃતં ખરપાકં પક્વમભ્યઙ્ગાત્ કર્ણવર્ધનમ્| જલશૂકઃ-શેવાલમ્| રૂપિકા-અર્કઃ| છુચ્છુન્દરી-મૂષિકાભેદઃ| સા ચ કાલેન મૃતા, ન તુ વ્યાપાદિતા| જતૂકા-ચર્મચટિકા| જલજન્મા-જલૌકા| શબરકન્દકો-લશુનઃ|

Adhikarana nAsAsandhAnavidhiH (59-65) · Śloka 65

| અથ કુર્યાદ્વયસ્થસ્ય છિન્નાં શુદ્ધસ્ય નાસિકામ્||૫૯|| છિન્દ્યાન્નાસાસમં પત્રં તત્તુલ્યં ચ કપોલતઃ| ત્વઙ્માંસં નાસિકાસન્ને રક્ષંસ્તત્તનુતાં નયેત્||૬૦|| સીવ્યેદ્ ગણ્ડં તતઃ સૂચ્યા સેવિન્યા પિચુયુક્તયા| નાસાચ્છેદેઽથ લિખિતે પરીવર્ત્યોપરિ ત્વચમ્||૬૧|| કપોલવધ્રં સન્દધ્યાત્સીવ્યેન્નાસાં ચ યત્નતઃ| નાડીભ્યામુત્ક્ષિપેદન્તઃ સુખોચ્છ્વાસપ્રવૃત્તયે||૬૨|| આમતૈલેન સિક્ત્વાν પત્તઙ્ગમધુકાઞ્જનૈઃ| શોણિતસ્થાપનૈશ્ચાન્યૈઃ સુશ્લક્ષ્ણૈરવચૂર્ણયેત્||૬૩|| તતો મધુઘૃતાભ્યક્તં બધ્વાઽઽચારિકમાદિશેત્| જ્ઞાત્વાઽવસ્થાન્તરં કુર્યાત્ સદ્યોવ્રણવિધિં તતઃ||૬૪|| છિન્દ્યાદ્રૂઢેઽધિકં માંસં નાસોપાન્તાચ્ચ ચર્મ તત્| સીવ્યેત્તતશ્ચ સુશ્લક્ષ્ણં હીનં સંવર્ધયેત્પુનઃ||૬૫||

સ૦-અથેતિ મઙ્ગલે| કૃતમઙ્ગલસ્ય વયસ્થસ્ય-તરુણસ્ય, શુદ્ધસ્ય નાસિકાં છિન્નાં કુર્યાત્| કથમ્ ? ઇત્યાહ-નાસાતુલ્યં પત્રં છિન્દ્યાત્| તેન-પત્રેણ, તુલ્યં કપોલાચ્છિન્દ્યાત્| નાસિકાતુલ્યે દેશે ત્વચં માંસં ચ રક્ષન્ તત્-પત્રં, તનુતાં નયેત્| અનન્તરં સૂચ્યા સેવિન્યા પિચુયુક્તયા ગણ્ડં સીવ્યેત્| અથ નાસાછેદે લિખિતે તત્ત્વચમુપરિવર્ત્ય કપોલવધ્રં સન્દધ્યાત્| નાસાં ચ યત્નેન સીવ્યેત્| અન્તઃ-મધ્યે, નાસિકાં નાડીભ્યામુત્ક્ષિપેત્ સુખોચ્છ્વાસપ્રવર્તનાય| તત આમતૈલેન સિક્ત્વા પત્તઙ્ગમધુકાઞ્જનૈરવચૂર્ણયેત્| અન્યૈરપિ-સિરાવ્યધવિધ્યુક્તૈઃ શોણિતસ્થાપનૈઃ (હૃ. સૂ. અ. ૨૭|૪૮) , સુશ્લક્ષ્ણૈશ્ચૂર્ણૈરવચૂર્ણયેત્| અનન્તરં માક્ષિકઘૃતાભ્યામભ્યક્તં બધ્વા, આચારિકં-સ્નેહવિધ્યુક્તં, આદિશેત્| અવસ્થાન્તરં ચ જ્ઞાત્વા સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધવિધિં કુર્યાત્| તતો રૂઢે સત્યધિકં માંસં તચ્ચ નાસાસમીપાદધિકં ચર્મ છિન્દ્યાત્| અનન્તરં સીવ્યેત્| તતઃ સુશ્લક્ષ્ણં ચ કૃત્વા પુનઃ સીવ્યેત્| હીનં ચ વર્ધયેત્|

Adhikarana oShThasandhAnavidhiH (18) · Śloka 18

નિવેશિતે યથાન્યાસં સદ્યશ્ચ્છિન્નેઽપ્યયં વિધિઃ| નાડીયોગાદ્વિનૌષ્ઠસ્ય નાસાસન્ધાનવદ્વિધિઃ||૬૬|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને કર્ણરોગપ્રતિષેધો નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||

સ૦-સદ્યશ્છિન્નેઽપિ ઘ્રાણે યથાન્યાસં નિવેશિતે સત્યયમેવ વિધિઃ| સ૦-નાડીયોગમન્તરેણૌષ્ઠસ્યાપિ છિન્નસ્ય નાસાસન્ધાનતુલ્યો વિધિરિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને કર્ણરોગપ્રતિષેધો નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૮||