18. karṇarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana karogapratiShedhAdhyAyaH||18|| vAtaje karNashUle vAtaghnasAdhitaM ghRutam vAtaje karNashUle ashvatthAdipatrarasaiH karNapUraNam (2-3) · Śloka 3

अथातः कर्णरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| ) कर्णशूले पवनजे पिबेद्रात्रौ रसाशितः| वातघ्नसाधितं सर्पिः, कर्णं स्विन्नं च पूरयेत्||१|| पत्राणां पृथगश्वत्थबिल्वार्कैरण्डजन्मनाम्| तैलसिन्धूत्थदिग्धानां स्विन्नानां पुटपाकतः||२|| रसैः कवोष्णैस्तद्वच्च मूलकस्यारलोरपि| |३|

अस्मादनन्तरमेतच्चिकित्सोच्यत इत्याह- स०-वातोद्भवे कर्णशूले मांसरसेन भोजितो वातघ्नद्रव्यसाधितं घृतं निशि पिबेत्| कर्णं च स्विन्नं सन्तं पृथगश्वत्थादिजानां पत्राणां तैलसैन्धवदिग्धानां पुटपाकतः स्विन्नानां रसैः कोष्णैः पूरयेत्| तथैव मूलकस्य रसेन स्योनाकस्य च रसेन पूरयेत्|

Adhikarana vAtaje karNashUle vAtaharAdisAdhito mahAsnehaH (3-4) · Śloka 4

| गणे वातहरेऽम्लेषु मूत्रेषु च विपाचितः||३|| महास्नेहो द्रुतं हन्ति सुतीव्रामपि वेदनाम्| |४|

स०-वातहरे गणेऽम्लेषु मूत्रेषु च-गोमूत्रादिषु, विपाचितो महास्नेहो द्रागेव सुदारुणामपि पीडां जयति|

Adhikarana vAtaje karNashUle mahatpa~jcamUlAdijaH snehaH (4-5) · Śloka 5

| महतः पञ्चमूलस्य काष्ठात्क्षौमेण वेष्टितात्||४|| तैलसिक्तात्प्रदीप्ताग्रात् स्नेहः सद्यो रुजापहः| योज्यश्चैवं भद्रकाष्ठात्कुष्ठात्काष्ठाच्च सारलात्||५||

स०-महतः पञ्चमूलस्य एकतमात् काष्ठात् क्षौमेण वेष्टितात् तैलसिक्तात् प्रज्वलितात् ग्राह्यः स्नेहः| स कर्णे निषिक्तः सद्यो रुजाहृत्| स०-एवं-अनेनैव विधिना, देवदारुकाष्ठात् कुष्ठात् सरलकाष्ठाच्च च्युतः स्नेहो-रसो, योज्यः|

Adhikarana vAtaje karNashUle vAtavyAdhipratishyAyacikitsA vAtaje karNashUle shiraHsnAnAdivarjanam (6) · Śloka 6

वातव्याधिप्रतिश्यायविहितं हितमत्र च| वर्जयेच्छिरसा स्नानं शीताम्भःपानमह्न्यपि||६||

स०-वातव्याधौ प्रतिश्याये च यद्विहितं भेषजं तच्चात्र हितम्| स०-शिरसा सह स्नानं वर्जयेत्| शीतजलपानं दिवाऽपि न कार्यम्, रात्रौ तु सर्वथा वर्ज्यमेवेत्यर्थः|

Adhikarana pittaje karNashUle virekaH pittaje karNashUle drAkShAdisiddhaM stanyaM karNapUraNam (7) · Śloka 7

पित्तशूले सितायुक्तघृतस्निग्धं विरेचयेत्| द्राक्षायष्टिशृतं स्तन्यं शस्यते कर्णपूरणम्||७||

स०-पित्तशूले सितान्वितघृतेन स्निग्धं विरेचयेत्| द्राक्षामधुकसिद्धं स्त्रीक्षीरं कर्णपूरणं हितम्|

Adhikarana pittaje karNashUle yaShTyAditailena nasyapUraNAbhya~jjanAni pittaje karNashUle kShaudreNa nasyAdIni (8-10) · Śloka 10

यष्ट्यनन्ताहिमोशीरकाकोलीरोध्रजीवकैः| मृणालबिसमञ्जिष्ठासारिवाभिश्च साधयेत्||८|| यष्टीमधुरसप्रस्थक्षीरद्विप्रस्थसंयुतम्| तैलस्य कुडवं नस्यपूरणाभ्यञ्जनैरिदम्||९|| निहन्ति शूलदाहोषाः केवलं क्षौद्रमेव वा| |१०|

स०-यष्ट्यादिभिः कल्कैर्मधुकक्वाथप्रस्थेन क्षीरस्य द्विप्रस्थेन च संयुतं तैलकुडवं साधयेत्| नस्यकर्णपूरणाभ्यञ्जनैरिदं शूलादीन् हन्ति| केवलं क्षौद्रं वा|

Adhikarana pittaje karNashUle yaShTyAdinA lepaH (10) · Śloka 10

| यष्ट्यादिभिश्च सघृतैः कर्णौ दिह्यात्समन्ततः||१०||

स०-यष्ट्यादिभिः-पूर्वोक्तैः, ससर्पिकैः कर्णौ च परितो लिम्पेत्|

Adhikarana kaphaje karNashUle vamanam kaphaje karNashUle kaphApahAH dhUmanasya gaNDUShasvedAH (11) · Śloka 11

वामयेत् पिप्पलीसिद्धसर्पिःस्निग्धं कफोद्भवे| धूमनावनगण्डूषस्वेदान् कुर्यात्कफापहान्||११||

स०-कफोत्थे पिप्पलीपक्वघृतस्निग्धं वामयेत्| धूमादींश्च कफघ्नान् विदध्यात्|

Adhikarana kaphaje karNashUle lashunAdisvarasena karNapUraNam (12) · Śloka 12

लशुनार्द्रकशिग्रूणां मुरुङ्ग्या मूलकस्य च| कदल्याः स्वरसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे||१२||

स०-लशुनादीनां पृथक् पृथक् स्वरसः कर्णपूरणे कोष्णः श्रेष्ठः|

Adhikarana kaphaje karNashUle arkA~gkurapuTapAkarasena karNapUraNam kaphaje karNashUle bIjapUrAdisvarasena karNapUraNam (13-14) · Śloka 14

अर्काङ्कुरानम्लपिष्टांस्तैलाक्तांल्लवणान्वितान्| सन्निधाय स्नुहीकाण्डे कोरिते तच्छदावृतान्||१३|| स्वेदयेत्पुटपाकेन स रसः शूलजित्परम्| |१४|

स०-अर्काङ्कुरानम्लेन-काञिकेन, पिष्टांस्तैलेन रूक्षि(षि)तान् लवणान्वितान् स्नुहीकाण्डे कोरिते सन्निधाय तस्याः-स्नुह्याः, पत्रैरावृतान् पुटपाकेन स्वेदयेत्| स रसः परं शूलजित्|

Adhikarana kaphaje karNashUle anu samudraphenenAvacUrNanam (14-15) · Śloka 15

| रसेन बीजपूरस्य कपित्थस्य च पूरयेत्||१४|| सुक्तेन पूरयित्वा वा फेनेनान्ववचूर्णयेत्| |१५|

स०-तथा बीजपूरस्य रसेन कपित्थरसेन च पूरयेत्| अथवा सुक्तेन पूरयित्वा समुद्रफेनचूर्णैरवचूर्णयेत्|

Adhikarana kaphaje karNashUle ajAdimUtrasiddhatailena karNapUraNam kaphaje karNashUle hiMgvAdisiddhasArShapatailena karNapUraNam (15-16) · Śloka 16

| अजाविमूत्रवंशत्वक्ऽऽसिद्धं तैलं च पूरणम्||१५|| सिद्धं वा सार्षपं तैलं हिङ्गुतुम्बुरुनागरैः| |१६|

स०-अजाविमूत्राभ्यां वंशत्वचा च सिद्धं तैलं पूरणं हितम्| सार्षपं तैलं हिङ्गुतुम्बुरुशुण्ठीभिः सिद्धं पूरणं हितम्|

Adhikarana raktaje karNashUle pittajavaccikitsA raktaje karNashUle shirAmokShaNam (16) · Śloka 16

| रक्तजे पित्तवत्कार्यं सिरां चाशु विमोक्षयेत्||१६||

स०-रक्तजे कर्णशूले पित्तवत्कार्यम्| शीघ्रं च सिरां विमोक्षयेत्|

Adhikarana pakve pUyavahe karNe (sannipAtaje) yathAsvaM dhUmagaNDUShanAvanaM nADIvidhAnaM duShTavraNaharaM ca (17) · Śloka 17

पक्वे पूयवहे कर्णे धूमगण्डूषनावनम्| युञ्ज्यान्नाडीविधानं च दुष्टव्रणहरं च यत्||१७||

स०-पक्वे पूयवहे कर्णे धूमादिकं योज्यम्| नाडीविधानं च योज्यम्| दुष्टव्रणघ्नं यच्च तच्च योज्यम्|

Adhikarana pakve pUyavahe karNe srotasi digdhe dhAvanadhUpanapUraNam pakve pUyavahe karNe srotasi surasAdyAktApicuvartiH pakve pUyavahe karNe srotasi taccUrNairavacUrNanam (18-19) · Śloka 19

स्रोतः प्रमुज्य दिग्धं तु द्वौ कालौ पिचुवर्तिभिः| पुरेण धूपयित्वा तु माक्षिकेण प्रपूरयेत्||१८|| सुरसादिगणक्वाथफाणिताक्तां च योजयेत्| पिचुवर्तिं सुसूक्ष्मैश्च तच्चूर्णैरवचूर्णयेत्||१९||

स०-पिचुवर्तिभिश्च कर्णस्रोतो दिग्धं-पूयेन, द्वौ कालौ प्रमृज्य गुग्गुलुना धूपयित्वा ततो माक्षिकेण पूरयेत्| सुरसादिगणक्वाथकृतफाणिताक्तां पिचुवर्तिं च योजयेत्| सुसूक्ष्मैस्तच्चूर्णैः-सुरसादिरजोभिः, अवचूर्णयेत् कर्णस्रोतः|

Adhikarana pakve pUyavahe karNe eSha shUlAdinivartako vidhiH pakve pUyavahe karNe AsrAve priya~ggvAditailena pUraNam (20-21) · Śloka 21

शूलक्लेदगुरुत्वानां विधिरेष निवर्तकः| प्रियङ्गुमधुकाम्बष्ठाधातक्युत्पलपर्णिभिः||२०|| मञ्जिष्ठालोध्रलाक्षाभिः कपित्थस्य रसेन च| पचेत्तैलं तदास्रावं निगृह्णात्याशु पूरणात्||२१||

स०-शूलादीनां निवर्तको विधिरेषः| स०-प्रियङ्ग्वादिभिः कपित्थरसेन तैलं पचेत्| तत्पूरणाद्द्रागेवास्रावं निर्हरति|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayorvAtashUloktamauShadham karNanAdabAdhiryayoH shleShmAnubandhe vamanAdinA prAk shleShmajayaH (22) · Śloka 22

नादबाधिर्ययोः कुर्याद् वातशूलोक्तमौषधम्| श्लेष्मानुबन्धे श्लेष्माणं प्राग्जयेद्वमनादिभिः||२२||

स०-नादे बधिरत्वे च वातशूलोक्तमौषधं कुर्यात्| श्लेष्मानुबन्धे प्राक् श्लेष्माणं वमनादिभिर्जयेत्|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH eraNDAditailena nAvanAbhya~ggapUraNAni (23-24) · Śloka 24

एरण्डशिग्रुवरुणमूलकात्पत्रजे रसे| चतुर्गुणे पचेत्तैलं क्षीरे चाष्टगुणोन्मिते||२३|| यष्ट्याह्वाक्षीरकाकोलीकल्कयुक्तं निहन्ति तत्| नादबाधिर्यशूलानि नावनाभ्यङ्गपूरणैः||२४||

स०-एरण्डादिपत्रजे रसे चतुर्गुणे क्षीरे चाष्टगुणे यष्टिकादिकल्कयुतं तैलं पचेत्| तच्च नावनादिभिर्नादादीन् हन्ति|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH prativiShAditailena pUraNam (25) · Śloka 25

पक्वं प्रतिविषाहिङ्गुमिशित्वक्ऽऽस्वर्जिकोषणैः| ससुक्तैः पूरणात्तैलं रुक्ऽऽस्रावाश्रुतिनादनुत्||२५||

स०-प्रतिविषादिभिः संयुक्तं तैलं पक्वं पूरणाद्रुजादिजित्|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH sArShapatailena pUraNam (26) · Śloka 26

कर्णनादे हितं तैलं सर्षपोत्थं च पूरणे| |२६|

स०-सर्षपोद्भवं च तैलं कर्णनादे हितम्|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH mukhadantAmaye ca kShAratailam (26-30) · Śloka 30

| शुष्कमूलकखण्डानां क्षारो हिङ्गु महौषधम्||२६|| शतपुष्पावचाकुष्ठदारुशिग्रुरसाञ्जनम्| सौवर्चलयवक्षारस्वर्जिकौद्भिदसैन्धवम्||२७|| भूर्जग्रन्थिबिडं मुस्ता मधुसुक्तं चतुर्गुणम्| मातुलुङ्गरसस्तद्वत् कदलीस्वरसश्च तैः||२८|| पक्वं तैलं जयत्याशु सुकृच्छ्रानपि पूरणात्| कण्डूं क्लेदं च बाधिर्यपूतिकर्णत्वरुक्ऽऽकृमीन्||२९|| क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं मुखदन्तामयेषु च| |३०|

स०-शुष्कमूलकखण्डानां क्षारादीनि सामान्यपरिभाषोक्तप्रमाणानि तथा तैलान्मधुयुतं सुक्तं चतुर्गुणं तथा बीजपूररसः कदलीस्वरसश्च चतुर्गुणः| तैरेतैस्तैलं पक्वं पूरणात् सुकृच्छ्रानपि कण्ड्वादीनाशु जयेत्| इदं क्षारतैलं मुखदन्तरोगेषु च श्रेष्ठम्|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH suptayoH karNayoH raktaharaNam (30) · Śloka 30

| अथ सुप्ताविव स्यातां कर्णौ रक्तं हरेत्ततः||३०||

स०-यदि कर्णौ सुप्ताविव स्यातां तदाऽस्रं हरेत्|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH sashophakledayorvamanam bAdhiryasya sAdhyAsAdhyatvam (31) · Śloka 31

सशोफक्लेदयोर्मन्दश्रुतेर्वमनमाचरेत्| बाधिर्यं वर्जयेद्बालवृद्धयोश्चिरजं च यत्||३१||

स०-कर्णयोः सशोफक्लेदयोर्मन्दश्रुतेरातुरस्य वमनं प्रयुञ्ज्यात्| स०-बाधिर्यं बालवृद्धयोश्चिरजातं च यत्तद्वर्जयेत्|

Adhikarana pratInAhe karNashodhanam pratInAhe tailena pUraNam pratInAhe mAtulu~ggarasAdinA pUraNam pratInAhe rUkShatve ghRutamaNDena pUraNam (32-33) · Śloka 33

प्रतीनाहे परिक्लेद्य स्नेहस्वेदैर्विशोधयेत्| कर्णशोधनकेनानु कर्णं तैलस्य पूरयेत्||३२|| ससुक्तसैन्धवमधोर्मातुलुङ्गरसस्य वा| शोधनाद्रूक्षतोत्पत्तौ घृतमण्डस्य पूरणम्||३३||

स०-प्रतीनाहे स्नेहस्वेदैः परिक्लेद्य कर्णं कर्णशोधनकेन विशोधयेत्| पश्चात्तैलस्य सुक्तादिना युक्तस्य कर्णौ(र्णं) पूरयेत्| तैलस्येति सम्बन्धमात्रे षष्ठी| मातुलुङ्गरसस्य वा सुक्तादियुक्तस्य पूरयेत्| शोधनेन रूक्षतोत्पत्तौ सत्यां घृतमण्डस्य पूरणं हितम्|

Adhikarana pratInAhe malapUrNe~api karNe~ayaM kramaH kaNDUkarNe kaphaghnaM nasyAdi shophakarNe~api tadvat kaTUShNaishca lepaH (34) · Śloka 34

क्रमोऽयं मलपूर्णेऽपि कर्णेकण्ड्वां कफापहम्| नस्यादि, तद्वच्छोफेऽपि कटूष्णैश्चात्र लेपनम्||३४||

स०-कर्णे मलेन पूर्णेऽप्ययं-प्रतीनाहोक्तः, क्रमः कार्यः| स०-कण्ड्वां तथा कफघ्नं नस्यादि| शोफेऽपि तथैवायं क्रमः| कटूष्णैश्च लेपनं हितम्|

Adhikarana pUtikRumikarNayoH karNasrAvoktaM karma kRumikarNe kaTutailena pUraNam (35) · Śloka 35

कर्णस्रावोदितं कुर्यात्पूतिकृमिणकर्णयोः| पूरणं कटुतैलेन विशेषात् कृमिकर्णके||३५||

स०-पूतिकर्णे कृमि[ण]कर्णे च कर्णस्रावोक्तं चिकित्सितं कुर्यात्| कृमिणकर्णके विशेषात्कटुतैलेन पूरणं हितम्|

Adhikarana karNavidradhau vamipUrvA vidradhi kriyA kShatavidradhau pittajakarNashUloktaM karma arshorbudeShu nAsAvaccikitsA karNavidArikAyAM karNavidradhivat (36-37) · Śloka 37

वमिपूर्वा हिता कर्णविद्रधौ विद्रधिक्रिया| पित्तोत्थकर्णशूलोक्तं कर्तव्यं क्षतविद्रधौ||३६|| अर्शोर्बुदेषु नासावद् आमा कर्णविदारिका| कर्णविद्रधिवत्साध्या यथादोषोदयेन च||३७||

स०-कर्णविद्रधौ वमनपूर्वा विद्रधिक्रिया शस्ता| स०-क्षतविद्रधौ पित्तोत्थकर्णशूलोक्तं सर्वं कर्तव्यम्| स०-अर्शोर्बुदेषु नासावत् चिकित्सा| स०-कर्णविदारिकाऽपक्वा कर्णविद्रधिवत् चिकित्स्या, यथादोषोदयेन च|

Adhikarana pAlIshoShe vAtajakarNashUlavannasyAdi pAlIshoShe priyAlabIjAdibhiruddhartanam (38-39) · Śloka 39

पालीशोषेऽनिलश्रोत्रशूलवन्नस्यलेपनम्| स्वेदं च कुर्यात् स्विन्नां च पालीमुद्वर्तयेत्तिलैः||३८|| प्रियालबीजयष्ट्याह्वहयगन्धायवान्वितैः| |३९|

स०-पालीशोषे वातश्रोत्रशूल इव नस्यादि स्वेदं च कुर्यात्| पालीं च स्विन्नां तिलैः प्रियालबीजादियुक्तैरुद्वर्तयेत्|

Adhikarana pAlIshoShe puShTikaraiH snehairnityamabhya~ggaH (39) · Śloka 39

| ततः पुष्टिकरैः स्नेहैरभ्यङ्गं नित्यमाचरेत्||३९||

स०-ततः स्नेहैः पुष्टिकृद्भिर्नित्यं साऽभ्यक्तव्या|

Adhikarana pAlIshoShe pAlIpuShTikaraM shatAvaryAditailam (40) · Śloka 40

शतावरीवाजिगन्धापयस्यैरण्डजीवकैः| तैलं विपक्वं सक्षीरं पालीनां पुष्टिकृत्परम्||४०||

स०-शतावर्यादिभिस्तैलं सक्षीरं पक्वं पालीनां परं पुष्टिकृत्|

Adhikarana pAlIshoShe pAlIpuShTikaraM jIvanIyAditailam (41) · Śloka 41

कल्केन जीवनीयेन तैलं पयसि पाचितम्| आनूपमांसक्वाथे च पालीपोषणवर्धनम्||४१||

स०-जीवन्त्यादिगणजेन कल्केन क्षीरे आनूपमांसक्वाथे च तैलं पाचितं पालिपोषणं पालीवृद्धिकृच्च|

Adhikarana pAlIshoShe atisaMkShINAyAH pAlyAshchedanaM sheShAyAH sandhAnaM poShaNaM ca (42) · Śloka 42

पालीं छित्त्वाऽतिसङ्क्षीणां शेषां सन्धाय पोषयेत्| |४२|

स०-पालीमतिसङ्क्षीणां छित्त्वा शेषां सन्धाय वर्धयेत्|

Adhikarana tantrikAyAmapyevaM cikitsA paripoTe~apyayaM vidhiH utpAte jalaukohRutarakte shItalepaH (42-43) · Śloka 43

| याप्यैवं तन्त्रिकाख्याऽपि परिपोटेऽप्ययं विधिः||४२|| उत्पाते शीतलैर्लेपो जलौकोहृतशोणिते| |४३|

स०-याप्यैवं तन्त्रिकासंज्ञा| स०-परिपोटेऽप्येष एव विधिर्याप्याख्यः| स०-उत्पाते जलौकोभिरपनीतरक्ते शीतलैर्लेपः|

Adhikarana utpAte jalaukohRutarakte jambvAditailenAbhya~jjanam utpAte jalaukohRutarakte visarpoktaghRutAni (43-44) · Śloka 44

| जम्ब्वाम्रपल्लवबलायष्टीरोध्रतिलोत्पलैः||४३|| सधान्याम्लैः समञ्जिष्ठैः सकदम्बैः ससारिवैः| सिद्धमभ्यञ्जने तैलं विसर्पोक्तघृतानि च||४४||

स०-जम्ब्वादिभिः सिद्धं तैलमभ्यङ्गे हितम्| विसर्पोक्तघृतानि च हितानि|

Adhikarana unmanthe tIkShNaM nAvanam (45-46) · Śloka 46

उन्मन्थेऽभ्यञ्जनं तैलं गोधाकर्कवसान्वितम्| तालपत्र्यश्वगन्धार्कबाकुचीफलसैन्धवैः||४५|| सुरसालाङ्गलीभ्यां च सिद्धं, तीक्ष्णं च नावनम्| |४६|

स०-उन्मन्थे तैलं गोधाकर्कटवसायुक्तं तालपर्ण्यादिभिः सिद्धमभ्यञ्जनं हितम्| तथा सुरसालाङ्गलीभ्यां च तैलं सिद्धं तीक्ष्णं नावनं हितम्|

Adhikarana duHkhavardhane~ashmantakAdikvAthena sekaH duHkhavardhane madhukAdicUrNenAvacUrNanam duHkhavardhane lAkShAditailenAbhya~jjanam (46-48) · Śloka 48

| दुर्विद्धेऽश्मन्तजम्ब्वाम्रपत्रक्वाथेन सेचिताम्||४६|| तैलेन पालीं स्वभ्यक्तां सुश्लक्ष्णैरवचूर्णयेत्| चूर्णैर्मधुकमञ्जिष्ठाप्रपुण्ड्राह्वनिशोद्भवैः||४७|| लाक्षाविडङ्गसिद्धं च तैलमभ्यञ्जने हितम्| |४८|

स०-दुर्विद्धेऽश्मन्तकादिक्वाथेन सेचितां पालीं तैलेन स्वभ्यक्तां मधुकादिभिः सूक्ष्मरजीकृतैरवचूर्णयेत्| लाक्षाविडङ्गसिद्धं तैलमभ्यञ्जने हितम्|

Adhikarana lehikAyAM gomayapiNDaiH svedaH lehikAyAM kauTajAdibhirAlepanam lehikAyAM kauTajAdisiddhakaTutailenAbhya~jjanam (48-50) · Śloka 50

| स्विन्नां गोमयजैः पिण्डैर्बहुशः परिलेहिकाम्||४८|| विडङ्गसारैरालिम्पेदुरभ्रीमूत्रकल्कितैः| कौटजेङ्गुदकारञ्जबीजशम्याकवल्कलैः||४९|| अथवाऽभ्यञ्जनं तैर्वा कटुतैलं विपाचयेत्| सनिम्बपत्रमरिचमदनैर्लेहिकाव्रणे||५०||

स०-परिलेहिकां गोमयजैः पिण्डैर्बहुशः स्विन्नां विडङ्गसारैरुरभ्रीमूत्रकल्कितैरालिम्पेत्| कौटजादिबीजादिभिर्वाऽविमूत्रेण कल्कितैरालिम्पेत्| अथवा तैरेव-कौटजादिभिः, कटुतैलं निम्बादिभिः सह विपाचयेत् लेहिकाव्रणे|

Adhikarana chinne karNe bandhAdi (51) · Śloka 51

छिन्नं तु कर्णं शुद्धस्य बन्धमालोच्य यौगिकम्| शुद्धास्रं लागयेल्लग्ने सद्यश्छिन्ने विशोधनम्||५१||

स०-कर्णं तु छिन्नं शुद्धरक्तं शुद्धस्य यौगिकं बन्धमालोच्य लागयेत्| लग्ने कर्णे सद्यश्छिन्ने विशोधनं-विरेकादि|

Adhikarana karNasandhAnavidhiH (52-54) · Śloka 54

अथ कर्णरोगविधानमाह अथ ग्रथित्वा केशान्तं कृत्वा छेदनलेखनम्| निवेश्य सन्धिं सुषमं न निम्नं न समुन्नतम्||५२|| अभ्यज्य मधुसर्पिर्भ्यां पिचुप्लोतावगुण्ठितम्| सूत्रेणागाढशिथिलं बद्ध्वा चूर्णैरवाकिरेत्||५३|| शोणितस्थापनैर्व्रण्यमाचारं चादिशेत्ततः| सप्ताहादामतैलाक्तं शनैरपनयेत् पिचुम्||५४||

स०-केशान्तं ग्रथित्वा छेदनं लेखनं च कृत्वा सन्धिं सुषमं निवेश्य न निम्नं न चोन्नतम्, सुषममिति "सुषामादिषु च" इति षत्वम्, अभ्यज्य मधुसर्पिर्भ्यां पिचुप्लोतावगुण्ठितं सूत्रेण न गाढं न च शिथिलं बध्वा शोणितस्थापनैः-मधुकगैरिकादिभिः, अवचूर्णयेत्| ततो व्रणहितमाचारमाचरेत्| सप्ताहादूर्ध्वमामतैलेनाक्तं शनैः पिचुमपनयेत्| सुश्रुते(?) (सङ्ग्रहे) तूक्तम् (सं. उ. अ. २२)- "न कर्णे शोफरागादियुक्ते सन्धानमिष्यते| न घस्मरस्य नात्युष्णे नाविशुद्धतनोरपि||" इति|

Adhikarana surUDhAdeH karNasya vivardhanam (55) · Śloka 55

सुरूढं जातरोमाणं श्लिष्टसन्धिं समं स्थिरम्| सुवर्ष्माणमरोगं च शनैः कर्णं विवर्धयेत्||५५||

स०-सुरूढादिगुणं च कर्णं शनैर्विवर्धयेत्|

Adhikarana karNavardhanaM jalashUkAdighRutam (56-59) · Śloka 59

वर्ष्मरूपमुच्यते(?) जलशूकः स्वयङ्गुप्ता रजन्यौ बृहतीफलम्| अश्वगन्धाबलाहस्तिपिप्पलीगौरसर्षपाः||५६|| मूलं कोशातकाश्वघ्नरूपिकासप्तपर्णजम्| छुच्छुन्दरी कालमृता गृहं मधुकरीकृतम्||५७|| जतूका जलजन्मा च तथा शबरकन्दकम्| एभिः कल्कैः खरं पक्वं सतैलं माहिषं घृतम्||५८|| हस्त्यश्वमूत्रेण परमभ्यङ्गात्कर्णवर्धनम्| |५९|

स०-जलशूकादिभिर्गजाश्वयोर्मूत्रैः पिष्टैः सतैलं माहिषं घृतं खरपाकं पक्वमभ्यङ्गात् कर्णवर्धनम्| जलशूकः-शेवालम्| रूपिका-अर्कः| छुच्छुन्दरी-मूषिकाभेदः| सा च कालेन मृता, न तु व्यापादिता| जतूका-चर्मचटिका| जलजन्मा-जलौका| शबरकन्दको-लशुनः|

Adhikarana nAsAsandhAnavidhiH (59-65) · Śloka 65

| अथ कुर्याद्वयस्थस्य छिन्नां शुद्धस्य नासिकाम्||५९|| छिन्द्यान्नासासमं पत्रं तत्तुल्यं च कपोलतः| त्वङ्मांसं नासिकासन्ने रक्षंस्तत्तनुतां नयेत्||६०|| सीव्येद् गण्डं ततः सूच्या सेविन्या पिचुयुक्तया| नासाच्छेदेऽथ लिखिते परीवर्त्योपरि त्वचम्||६१|| कपोलवध्रं सन्दध्यात्सीव्येन्नासां च यत्नतः| नाडीभ्यामुत्क्षिपेदन्तः सुखोच्छ्वासप्रवृत्तये||६२|| आमतैलेन सिक्त्वाν पत्तङ्गमधुकाञ्जनैः| शोणितस्थापनैश्चान्यैः सुश्लक्ष्णैरवचूर्णयेत्||६३|| ततो मधुघृताभ्यक्तं बध्वाऽऽचारिकमादिशेत्| ज्ञात्वाऽवस्थान्तरं कुर्यात् सद्योव्रणविधिं ततः||६४|| छिन्द्याद्रूढेऽधिकं मांसं नासोपान्ताच्च चर्म तत्| सीव्येत्ततश्च सुश्लक्ष्णं हीनं संवर्धयेत्पुनः||६५||

स०-अथेति मङ्गले| कृतमङ्गलस्य वयस्थस्य-तरुणस्य, शुद्धस्य नासिकां छिन्नां कुर्यात्| कथम् ? इत्याह-नासातुल्यं पत्रं छिन्द्यात्| तेन-पत्रेण, तुल्यं कपोलाच्छिन्द्यात्| नासिकातुल्ये देशे त्वचं मांसं च रक्षन् तत्-पत्रं, तनुतां नयेत्| अनन्तरं सूच्या सेविन्या पिचुयुक्तया गण्डं सीव्येत्| अथ नासाछेदे लिखिते तत्त्वचमुपरिवर्त्य कपोलवध्रं सन्दध्यात्| नासां च यत्नेन सीव्येत्| अन्तः-मध्ये, नासिकां नाडीभ्यामुत्क्षिपेत् सुखोच्छ्वासप्रवर्तनाय| तत आमतैलेन सिक्त्वा पत्तङ्गमधुकाञ्जनैरवचूर्णयेत्| अन्यैरपि-सिराव्यधविध्युक्तैः शोणितस्थापनैः (हृ. सू. अ. २७|४८) , सुश्लक्ष्णैश्चूर्णैरवचूर्णयेत्| अनन्तरं माक्षिकघृताभ्यामभ्यक्तं बध्वा, आचारिकं-स्नेहविध्युक्तं, आदिशेत्| अवस्थान्तरं च ज्ञात्वा सद्योव्रणप्रतिषेधविधिं कुर्यात्| ततो रूढे सत्यधिकं मांसं तच्च नासासमीपादधिकं चर्म छिन्द्यात्| अनन्तरं सीव्येत्| ततः सुश्लक्ष्णं च कृत्वा पुनः सीव्येत्| हीनं च वर्धयेत्|

Adhikarana oShThasandhAnavidhiH (18) · Śloka 18

निवेशिते यथान्यासं सद्यश्च्छिन्नेऽप्ययं विधिः| नाडीयोगाद्विनौष्ठस्य नासासन्धानवद्विधिः||६६|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने कर्णरोगप्रतिषेधो नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||

स०-सद्यश्छिन्नेऽपि घ्राणे यथान्यासं निवेशिते सत्ययमेव विधिः| स०-नाडीयोगमन्तरेणौष्ठस्यापि छिन्नस्य नासासन्धानतुल्यो विधिरिति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां षष्ठे उत्तरस्थाने कर्णरोगप्रतिषेधो नामाष्टादशोऽध्यायः समाप्तः|| १८||