18. karṇarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana karogapratiShedhAdhyAyaH||18|| vAtaje karNashUle vAtaghnasAdhitaM ghRutam vAtaje karNashUle ashvatthAdipatrarasaiH karNapUraNam (2-3) · Śloka 3

અથાતઃ કર્ણરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) કર્ણશૂલે પવનજે પિબેદ્રાત્રૌ રસાશિતઃ| વાતઘ્નસાધિતં સર્પિઃ, કર્ણં સ્વિન્નં ચ પૂરયેત્||૧|| પત્રાણાં પૃથગશ્વત્થબિલ્વાર્કૈરણ્ડજન્મનામ્| તૈલસિન્ધૂત્થદિગ્ધાનાં સ્વિન્નાનાં પુટપાકતઃ||૨|| રસૈઃ કવોષ્ણૈસ્તદ્વચ્ચ મૂલકસ્યારલોરપિ| |૩|

Adhikarana vAtaje karNashUle vAtaharAdisAdhito mahAsnehaH (3-4) · Śloka 4

| ગણે વાતહરેઽમ્લેષુ મૂત્રેષુ ચ વિપાચિતઃ||૩|| મહાસ્નેહો દ્રુતં હન્તિ સુતીવ્રામપિ વેદનામ્| |૪|

Adhikarana vAtaje karNashUle mahatpa~jcamUlAdijaH snehaH (4-5) · Śloka 5

| મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય કાષ્ઠાત્ક્ષૌમેણ વેષ્ટિતાત્||૪|| તૈલસિક્તાત્પ્રદીપ્તાગ્રાત્ સ્નેહઃ સદ્યો રુજાપહઃ| યોજ્યશ્ચૈવં ભદ્રકાષ્ઠાત્કુષ્ઠાત્કાષ્ઠાચ્ચ સારલાત્||૫||

Adhikarana vAtaje karNashUle vAtavyAdhipratishyAyacikitsA vAtaje karNashUle shiraHsnAnAdivarjanam (6) · Śloka 6

વાતવ્યાધિપ્રતિશ્યાયવિહિતં હિતમત્ર ચ| વર્જયેચ્છિરસા સ્નાનં શીતામ્ભઃપાનમહ્ન્યપિ||૬||

Adhikarana pittaje karNashUle virekaH pittaje karNashUle drAkShAdisiddhaM stanyaM karNapUraNam (7) · Śloka 7

પિત્તશૂલે સિતાયુક્તઘૃતસ્નિગ્ધં વિરેચયેત્| દ્રાક્ષાયષ્ટિશૃતં સ્તન્યં શસ્યતે કર્ણપૂરણમ્||૭||

Adhikarana pittaje karNashUle yaShTyAditailena nasyapUraNAbhya~jjanAni pittaje karNashUle kShaudreNa nasyAdIni (8-10) · Śloka 10

યષ્ટ્યનન્તાહિમોશીરકાકોલીરોધ્રજીવકૈઃ| મૃણાલબિસમઞ્જિષ્ઠાસારિવાભિશ્ચ સાધયેત્||૮|| યષ્ટીમધુરસપ્રસ્થક્ષીરદ્વિપ્રસ્થસંયુતમ્| તૈલસ્ય કુડવં નસ્યપૂરણાભ્યઞ્જનૈરિદમ્||૯|| નિહન્તિ શૂલદાહોષાઃ કેવલં ક્ષૌદ્રમેવ વા| |૧૦|

Adhikarana pittaje karNashUle yaShTyAdinA lepaH (10) · Śloka 10

| યષ્ટ્યાદિભિશ્ચ સઘૃતૈઃ કર્ણૌ દિહ્યાત્સમન્તતઃ||૧૦||

Adhikarana kaphaje karNashUle vamanam kaphaje karNashUle kaphApahAH dhUmanasya gaNDUShasvedAH (11) · Śloka 11

વામયેત્ પિપ્પલીસિદ્ધસર્પિઃસ્નિગ્ધં કફોદ્ભવે| ધૂમનાવનગણ્ડૂષસ્વેદાન્ કુર્યાત્કફાપહાન્||૧૧||

Adhikarana kaphaje karNashUle lashunAdisvarasena karNapUraNam (12) · Śloka 12

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં મુરુઙ્ગ્યા મૂલકસ્ય ચ| કદલ્યાઃ સ્વરસઃ શ્રેષ્ઠઃ કદુષ્ણઃ કર્ણપૂરણે||૧૨||

Adhikarana kaphaje karNashUle arkA~gkurapuTapAkarasena karNapUraNam kaphaje karNashUle bIjapUrAdisvarasena karNapUraNam (13-14) · Śloka 14

અર્કાઙ્કુરાનમ્લપિષ્ટાંસ્તૈલાક્તાંલ્લવણાન્વિતાન્| સન્નિધાય સ્નુહીકાણ્ડે કોરિતે તચ્છદાવૃતાન્||૧૩|| સ્વેદયેત્પુટપાકેન સ રસઃ શૂલજિત્પરમ્| |૧૪|

Adhikarana kaphaje karNashUle anu samudraphenenAvacUrNanam (14-15) · Śloka 15

| રસેન બીજપૂરસ્ય કપિત્થસ્ય ચ પૂરયેત્||૧૪|| સુક્તેન પૂરયિત્વા વા ફેનેનાન્વવચૂર્ણયેત્| |૧૫|

Adhikarana kaphaje karNashUle ajAdimUtrasiddhatailena karNapUraNam kaphaje karNashUle hiMgvAdisiddhasArShapatailena karNapUraNam (15-16) · Śloka 16

| અજાવિમૂત્રવંશત્વક્ઽઽસિદ્ધં તૈલં ચ પૂરણમ્||૧૫|| સિદ્ધં વા સાર્ષપં તૈલં હિઙ્ગુતુમ્બુરુનાગરૈઃ| |૧૬|

Adhikarana raktaje karNashUle pittajavaccikitsA raktaje karNashUle shirAmokShaNam (16) · Śloka 16

| રક્તજે પિત્તવત્કાર્યં સિરાં ચાશુ વિમોક્ષયેત્||૧૬||

Adhikarana pakve pUyavahe karNe (sannipAtaje) yathAsvaM dhUmagaNDUShanAvanaM nADIvidhAnaM duShTavraNaharaM ca (17) · Śloka 17

પક્વે પૂયવહે કર્ણે ધૂમગણ્ડૂષનાવનમ્| યુઞ્જ્યાન્નાડીવિધાનં ચ દુષ્ટવ્રણહરં ચ યત્||૧૭||

Adhikarana pakve pUyavahe karNe srotasi digdhe dhAvanadhUpanapUraNam pakve pUyavahe karNe srotasi surasAdyAktApicuvartiH pakve pUyavahe karNe srotasi taccUrNairavacUrNanam (18-19) · Śloka 19

સ્રોતઃ પ્રમુજ્ય દિગ્ધં તુ દ્વૌ કાલૌ પિચુવર્તિભિઃ| પુરેણ ધૂપયિત્વા તુ માક્ષિકેણ પ્રપૂરયેત્||૧૮|| સુરસાદિગણક્વાથફાણિતાક્તાં ચ યોજયેત્| પિચુવર્તિં સુસૂક્ષ્મૈશ્ચ તચ્ચૂર્ણૈરવચૂર્ણયેત્||૧૯||

Adhikarana pakve pUyavahe karNe eSha shUlAdinivartako vidhiH pakve pUyavahe karNe AsrAve priya~ggvAditailena pUraNam (20-21) · Śloka 21

શૂલક્લેદગુરુત્વાનાં વિધિરેષ નિવર્તકઃ| પ્રિયઙ્ગુમધુકામ્બષ્ઠાધાતક્યુત્પલપર્ણિભિઃ||૨૦|| મઞ્જિષ્ઠાલોધ્રલાક્ષાભિઃ કપિત્થસ્ય રસેન ચ| પચેત્તૈલં તદાસ્રાવં નિગૃહ્ણાત્યાશુ પૂરણાત્||૨૧||

Adhikarana karNanAdabAdhiryayorvAtashUloktamauShadham karNanAdabAdhiryayoH shleShmAnubandhe vamanAdinA prAk shleShmajayaH (22) · Śloka 22

નાદબાધિર્યયોઃ કુર્યાદ્ વાતશૂલોક્તમૌષધમ્| શ્લેષ્માનુબન્ધે શ્લેષ્માણં પ્રાગ્જયેદ્વમનાદિભિઃ||૨૨||

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH eraNDAditailena nAvanAbhya~ggapUraNAni (23-24) · Śloka 24

એરણ્ડશિગ્રુવરુણમૂલકાત્પત્રજે રસે| ચતુર્ગુણે પચેત્તૈલં ક્ષીરે ચાષ્ટગુણોન્મિતે||૨૩|| યષ્ટ્યાહ્વાક્ષીરકાકોલીકલ્કયુક્તં નિહન્તિ તત્| નાદબાધિર્યશૂલાનિ નાવનાભ્યઙ્ગપૂરણૈઃ||૨૪||

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH prativiShAditailena pUraNam (25) · Śloka 25

પક્વં પ્રતિવિષાહિઙ્ગુમિશિત્વક્ઽઽસ્વર્જિકોષણૈઃ| સસુક્તૈઃ પૂરણાત્તૈલં રુક્ઽઽસ્રાવાશ્રુતિનાદનુત્||૨૫||

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH sArShapatailena pUraNam (26) · Śloka 26

કર્ણનાદે હિતં તૈલં સર્ષપોત્થં ચ પૂરણે| |૨૬|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH mukhadantAmaye ca kShAratailam (26-30) · Śloka 30

| શુષ્કમૂલકખણ્ડાનાં ક્ષારો હિઙ્ગુ મહૌષધમ્||૨૬|| શતપુષ્પાવચાકુષ્ઠદારુશિગ્રુરસાઞ્જનમ્| સૌવર્ચલયવક્ષારસ્વર્જિકૌદ્ભિદસૈન્ધવમ્||૨૭|| ભૂર્જગ્રન્થિબિડં મુસ્તા મધુસુક્તં ચતુર્ગુણમ્| માતુલુઙ્ગરસસ્તદ્વત્ કદલીસ્વરસશ્ચ તૈઃ||૨૮|| પક્વં તૈલં જયત્યાશુ સુકૃચ્છ્રાનપિ પૂરણાત્| કણ્ડૂં ક્લેદં ચ બાધિર્યપૂતિકર્ણત્વરુક્ઽઽકૃમીન્||૨૯|| ક્ષારતૈલમિદં શ્રેષ્ઠં મુખદન્તામયેષુ ચ| |૩૦|

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH suptayoH karNayoH raktaharaNam (30) · Śloka 30

| અથ સુપ્તાવિવ સ્યાતાં કર્ણૌ રક્તં હરેત્તતઃ||૩૦||

Adhikarana karNanAdabAdhiryayoH sashophakledayorvamanam bAdhiryasya sAdhyAsAdhyatvam (31) · Śloka 31

સશોફક્લેદયોર્મન્દશ્રુતેર્વમનમાચરેત્| બાધિર્યં વર્જયેદ્બાલવૃદ્ધયોશ્ચિરજં ચ યત્||૩૧||

Adhikarana pratInAhe karNashodhanam pratInAhe tailena pUraNam pratInAhe mAtulu~ggarasAdinA pUraNam pratInAhe rUkShatve ghRutamaNDena pUraNam (32-33) · Śloka 33

પ્રતીનાહે પરિક્લેદ્ય સ્નેહસ્વેદૈર્વિશોધયેત્| કર્ણશોધનકેનાનુ કર્ણં તૈલસ્ય પૂરયેત્||૩૨|| સસુક્તસૈન્ધવમધોર્માતુલુઙ્ગરસસ્ય વા| શોધનાદ્રૂક્ષતોત્પત્તૌ ઘૃતમણ્ડસ્ય પૂરણમ્||૩૩||

Adhikarana pratInAhe malapUrNe~api karNe~ayaM kramaH kaNDUkarNe kaphaghnaM nasyAdi shophakarNe~api tadvat kaTUShNaishca lepaH (34) · Śloka 34

ક્રમોઽયં મલપૂર્ણેઽપિ કર્ણેકણ્ડ્વાં કફાપહમ્| નસ્યાદિ, તદ્વચ્છોફેઽપિ કટૂષ્ણૈશ્ચાત્ર લેપનમ્||૩૪||

Adhikarana pUtikRumikarNayoH karNasrAvoktaM karma kRumikarNe kaTutailena pUraNam (35) · Śloka 35

કર્ણસ્રાવોદિતં કુર્યાત્પૂતિકૃમિણકર્ણયોઃ| પૂરણં કટુતૈલેન વિશેષાત્ કૃમિકર્ણકે||૩૫||

Adhikarana karNavidradhau vamipUrvA vidradhi kriyA kShatavidradhau pittajakarNashUloktaM karma arshorbudeShu nAsAvaccikitsA karNavidArikAyAM karNavidradhivat (36-37) · Śloka 37

વમિપૂર્વા હિતા કર્ણવિદ્રધૌ વિદ્રધિક્રિયા| પિત્તોત્થકર્ણશૂલોક્તં કર્તવ્યં ક્ષતવિદ્રધૌ||૩૬|| અર્શોર્બુદેષુ નાસાવદ્ આમા કર્ણવિદારિકા| કર્ણવિદ્રધિવત્સાધ્યા યથાદોષોદયેન ચ||૩૭||

Adhikarana pAlIshoShe vAtajakarNashUlavannasyAdi pAlIshoShe priyAlabIjAdibhiruddhartanam (38-39) · Śloka 39

પાલીશોષેઽનિલશ્રોત્રશૂલવન્નસ્યલેપનમ્| સ્વેદં ચ કુર્યાત્ સ્વિન્નાં ચ પાલીમુદ્વર્તયેત્તિલૈઃ||૩૮|| પ્રિયાલબીજયષ્ટ્યાહ્વહયગન્ધાયવાન્વિતૈઃ| |૩૯|

Adhikarana pAlIshoShe puShTikaraiH snehairnityamabhya~ggaH (39) · Śloka 39

| તતઃ પુષ્ટિકરૈઃ સ્નેહૈરભ્યઙ્ગં નિત્યમાચરેત્||૩૯||

Adhikarana pAlIshoShe pAlIpuShTikaraM shatAvaryAditailam (40) · Śloka 40

શતાવરીવાજિગન્ધાપયસ્યૈરણ્ડજીવકૈઃ| તૈલં વિપક્વં સક્ષીરં પાલીનાં પુષ્ટિકૃત્પરમ્||૪૦||

Adhikarana pAlIshoShe pAlIpuShTikaraM jIvanIyAditailam (41) · Śloka 41

કલ્કેન જીવનીયેન તૈલં પયસિ પાચિતમ્| આનૂપમાંસક્વાથે ચ પાલીપોષણવર્ધનમ્||૪૧||

Adhikarana pAlIshoShe atisaMkShINAyAH pAlyAshchedanaM sheShAyAH sandhAnaM poShaNaM ca (42) · Śloka 42

પાલીં છિત્ત્વાઽતિસઙ્ક્ષીણાં શેષાં સન્ધાય પોષયેત્| |૪૨|

Adhikarana tantrikAyAmapyevaM cikitsA paripoTe~apyayaM vidhiH utpAte jalaukohRutarakte shItalepaH (42-43) · Śloka 43

| યાપ્યૈવં તન્ત્રિકાખ્યાઽપિ પરિપોટેઽપ્યયં વિધિઃ||૪૨|| ઉત્પાતે શીતલૈર્લેપો જલૌકોહૃતશોણિતે| |૪૩|

Adhikarana utpAte jalaukohRutarakte jambvAditailenAbhya~jjanam utpAte jalaukohRutarakte visarpoktaghRutAni (43-44) · Śloka 44

| જમ્બ્વામ્રપલ્લવબલાયષ્ટીરોધ્રતિલોત્પલૈઃ||૪૩|| સધાન્યામ્લૈઃ સમઞ્જિષ્ઠૈઃ સકદમ્બૈઃ સસારિવૈઃ| સિદ્ધમભ્યઞ્જને તૈલં વિસર્પોક્તઘૃતાનિ ચ||૪૪||

Adhikarana unmanthe tIkShNaM nAvanam (45-46) · Śloka 46

ઉન્મન્થેઽભ્યઞ્જનં તૈલં ગોધાકર્કવસાન્વિતમ્| તાલપત્ર્યશ્વગન્ધાર્કબાકુચીફલસૈન્ધવૈઃ||૪૫|| સુરસાલાઙ્ગલીભ્યાં ચ સિદ્ધં, તીક્ષ્ણં ચ નાવનમ્| |૪૬|

Adhikarana duHkhavardhane~ashmantakAdikvAthena sekaH duHkhavardhane madhukAdicUrNenAvacUrNanam duHkhavardhane lAkShAditailenAbhya~jjanam (46-48) · Śloka 48

| દુર્વિદ્ધેઽશ્મન્તજમ્બ્વામ્રપત્રક્વાથેન સેચિતામ્||૪૬|| તૈલેન પાલીં સ્વભ્યક્તાં સુશ્લક્ષ્ણૈરવચૂર્ણયેત્| ચૂર્ણૈર્મધુકમઞ્જિષ્ઠાપ્રપુણ્ડ્રાહ્વનિશોદ્ભવૈઃ||૪૭|| લાક્ષાવિડઙ્ગસિદ્ધં ચ તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્| |૪૮|

Adhikarana lehikAyAM gomayapiNDaiH svedaH lehikAyAM kauTajAdibhirAlepanam lehikAyAM kauTajAdisiddhakaTutailenAbhya~jjanam (48-50) · Śloka 50

| સ્વિન્નાં ગોમયજૈઃ પિણ્ડૈર્બહુશઃ પરિલેહિકામ્||૪૮|| વિડઙ્ગસારૈરાલિમ્પેદુરભ્રીમૂત્રકલ્કિતૈઃ| કૌટજેઙ્ગુદકારઞ્જબીજશમ્યાકવલ્કલૈઃ||૪૯|| અથવાઽભ્યઞ્જનં તૈર્વા કટુતૈલં વિપાચયેત્| સનિમ્બપત્રમરિચમદનૈર્લેહિકાવ્રણે||૫૦||

Adhikarana chinne karNe bandhAdi (51) · Śloka 51

છિન્નં તુ કર્ણં શુદ્ધસ્ય બન્ધમાલોચ્ય યૌગિકમ્| શુદ્ધાસ્રં લાગયેલ્લગ્ને સદ્યશ્છિન્ને વિશોધનમ્||૫૧||

Adhikarana karNasandhAnavidhiH (52-54) · Śloka 54

અથ કર્ણરોગવિધાનમાહ અથ ગ્રથિત્વા કેશાન્તં કૃત્વા છેદનલેખનમ્| નિવેશ્ય સન્ધિં સુષમં ન નિમ્નં ન સમુન્નતમ્||૫૨|| અભ્યજ્ય મધુસર્પિર્ભ્યાં પિચુપ્લોતાવગુણ્ઠિતમ્| સૂત્રેણાગાઢશિથિલં બદ્ધ્વા ચૂર્ણૈરવાકિરેત્||૫૩|| શોણિતસ્થાપનૈર્વ્રણ્યમાચારં ચાદિશેત્તતઃ| સપ્તાહાદામતૈલાક્તં શનૈરપનયેત્ પિચુમ્||૫૪||

Adhikarana surUDhAdeH karNasya vivardhanam (55) · Śloka 55

સુરૂઢં જાતરોમાણં શ્લિષ્ટસન્ધિં સમં સ્થિરમ્| સુવર્ષ્માણમરોગં ચ શનૈઃ કર્ણં વિવર્ધયેત્||૫૫||

Adhikarana karNavardhanaM jalashUkAdighRutam (56-59) · Śloka 59

વર્ષ્મરૂપમુચ્યતે(?) જલશૂકઃ સ્વયઙ્ગુપ્તા રજન્યૌ બૃહતીફલમ્| અશ્વગન્ધાબલાહસ્તિપિપ્પલીગૌરસર્ષપાઃ||૫૬|| મૂલં કોશાતકાશ્વઘ્નરૂપિકાસપ્તપર્ણજમ્| છુચ્છુન્દરી કાલમૃતા ગૃહં મધુકરીકૃતમ્||૫૭|| જતૂકા જલજન્મા ચ તથા શબરકન્દકમ્| એભિઃ કલ્કૈઃ ખરં પક્વં સતૈલં માહિષં ઘૃતમ્||૫૮|| હસ્ત્યશ્વમૂત્રેણ પરમભ્યઙ્ગાત્કર્ણવર્ધનમ્| |૫૯|

Adhikarana nAsAsandhAnavidhiH (59-65) · Śloka 65

| અથ કુર્યાદ્વયસ્થસ્ય છિન્નાં શુદ્ધસ્ય નાસિકામ્||૫૯|| છિન્દ્યાન્નાસાસમં પત્રં તત્તુલ્યં ચ કપોલતઃ| ત્વઙ્માંસં નાસિકાસન્ને રક્ષંસ્તત્તનુતાં નયેત્||૬૦|| સીવ્યેદ્ ગણ્ડં તતઃ સૂચ્યા સેવિન્યા પિચુયુક્તયા| નાસાચ્છેદેઽથ લિખિતે પરીવર્ત્યોપરિ ત્વચમ્||૬૧|| કપોલવધ્રં સન્દધ્યાત્સીવ્યેન્નાસાં ચ યત્નતઃ| નાડીભ્યામુત્ક્ષિપેદન્તઃ સુખોચ્છ્વાસપ્રવૃત્તયે||૬૨|| આમતૈલેન સિક્ત્વાν પત્તઙ્ગમધુકાઞ્જનૈઃ| શોણિતસ્થાપનૈશ્ચાન્યૈઃ સુશ્લક્ષ્ણૈરવચૂર્ણયેત્||૬૩|| તતો મધુઘૃતાભ્યક્તં બધ્વાઽઽચારિકમાદિશેત્| જ્ઞાત્વાઽવસ્થાન્તરં કુર્યાત્ સદ્યોવ્રણવિધિં તતઃ||૬૪|| છિન્દ્યાદ્રૂઢેઽધિકં માંસં નાસોપાન્તાચ્ચ ચર્મ તત્| સીવ્યેત્તતશ્ચ સુશ્લક્ષ્ણં હીનં સંવર્ધયેત્પુનઃ||૬૫||

Adhikarana oShThasandhAnavidhiH (18) · Śloka 18

નિવેશિતે યથાન્યાસં સદ્યશ્ચ્છિન્નેઽપ્યયં વિધિઃ| નાડીયોગાદ્વિનૌષ્ઠસ્ય નાસાસન્ધાનવદ્વિધિઃ||૬૬|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને કર્ણરોગપ્રતિષેધો નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||