17. karṇarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana karNarogavij~jAnIyAdhyAyaH||17|| 1 vAtajasya karNashUlasya lakShaNam (2-3) · Śloka 3

అథాతః కర్ణరోగవిజ్ఞానీయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| ) ప్రతిశ్యాయజలక్రీడాకర్ణకండూయనైర్మరుత్| మిథ్యాయోగేన శబ్దస్య కుపితోఽన్యైశ్చ కోపనైః||1|| ప్రాప్య శ్రోత్రసిరాః కుర్యాచ్ఛూలం స్రోతసి వేగవత్| అర్ధావభేదకం స్తంభం శిశిరానభినందనం||2|| చిరాచ్చ పాకం పక్వం తు లసీకామల్పశః స్రవేత్| శ్రోత్రం శూన్యమకస్మాచ్చ స్యాత్సంచారవిచారవత్||3||

నయనామయాదనంతరం దూరగ్రహణసాధర్మ్యేణ కర్ణరోగానాహ| యథా హి చక్షుర్దూరదేశస్థమపి పశ్యతి తథా శ్రోత్రం దూరస్థమపి శృణోతీత్యాహ- స0-ప్రతిశ్యాయేత్యాదిభిః శబ్దస్య చ మిథ్యాభియోగేన పవనః కుపితోఽపరైరపి సర్వనిదానైః కుపితః శ్రోత్రసిరాః ప్రాప్య స్రోతసి-కర్ణవివరే, శూలం వేగవత్ కుర్యాత్| తథాఽర్ధావభేదకం శిరోరోగం స్తంభం కర్ణస్యైవ, తథా శీతస్యానభినందనం చిరేణ చ పాకం కుర్యాత్| పక్వం తు శ్రోత్రమల్పశో లసీకాం స్రవేత్| అకస్మాచ్చ శూన్యం స్యాత్| సంచారవిచారవచ్చ-స్థగితాస్థగితం చ యథా, స్యాత్|

Adhikarana 2pittajasya karNashUlasya lakShaNam (4-5) · Śloka 5

శూలం పిత్తాత్ సదాహోషాశీతేచ్ఛాశ్వయథుజ్వరం| ఆశుపాకం ప్రపక్వం చ సపీతలసికాస్రుతి||4|| సా లసీకా స్పృశేద్యద్యత్తత్తత్పాకముపైతి చ| |5|

స0-పిత్తేన శూలం దాహాద్యన్వితం స్యాత్| తత్ర ఊషా-ప్రాదేశికః సంతాపః| దాహః-సర్వాంగీణస్తీవ్రోష్మా సదాఽరతిమాన్| తథాఽఽశు పాకో యస్మింస్తదేవం| తథా ప్రపక్వం చ సపీతలసికాస్రుతి స్యాత్| సా చ లసీకా యద్యదంగం స్పృశేత్ తత్ తత్ పాకం గచ్ఛతి|

Adhikarana 3 kaphajasya karNashUlasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| కఫాచ్ఛిరోహనుగ్రీవాగౌరవం మందతా రుజః||5|| కండూః శ్వయథురుష్ణేచ్ఛా పాకాచ్ఛ్వేతఘనస్రుతిః| |6|

స0-కఫాచ్ఛిరాదిగౌరవం జాయతే| రుజో మందత్వం కండ్వాది చ స్యాత్| పాకాచ్ఛ్వేతా ఘనా చ స్రుతిః స్యాత్|

Adhikarana 4 raktajasya karNashUlasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| కరోతి శ్రవణే శూలమభిఘాతాదిదూషితం||6|| రక్తం పిత్తసమానార్తి కించిద్వాఽధికలక్షణం| |7|

స0-రక్తమభిఘాతాదిదూషితం కర్ణే శూలం కరోతి| కింభూతం రక్తం ? పిత్తేన సమా పీడా యస్మింస్తదేవం| కించిచ్చాధికలక్షణం|

Adhikarana 5 sannipAtajasya karNashUlasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| శూలం సముదితైర్దోషైః సశోఫజ్వరతీవ్రరుక్||7|| పర్యాయాదుష్ణశీతేచ్ఛం జాయతే శ్రుతిజాడ్యవత్| పక్వం సితాసితారక్తఘనపూయప్రవాహి చ||8||

స0-సముదితైః-సన్నిపతితైర్దోషైః, శూలం శోఫాదియుతం జాయతే| తథా పర్యాయేణోష్ణశీతేచ్ఛం శ్రుతిజాడ్యయుక్తం చ| పక్వం సితాసితారక్తఘనం పూయం ప్రవహతి|

Adhikarana 6 karNanAdasya lakShaNam (9) · Śloka 9

శబ్దవాహిసిరాసంస్థే శృణోతి పవనే ముహుః| నాదానకస్మాద్వివిధాన్ కర్ణనాదం వదంతి తం||9||

స0-శబ్దవాహినీషు సిరాసు గతే వాతే ముహుః శబ్దాన్ వివిధానకస్మాచ్ఛృణోతి| తం కర్ణనాదం వదంతి|

Adhikarana 7 badhiratvasya lakShaNam (10) · Śloka 10

శ్లేష్మణాఽనుగతో వాయుర్నాదో వా సముపేక్షితః| ఉచ్చైః కృచ్ఛ్రాచ్ఛ్రుతిం కుర్యాద్బధిరత్వం క్రమేణ చ||10||

స0-వాయుః శ్లేష్మణాఽనుగతః కర్ణనాదో వా సముపేక్షితః-అచికిత్సితః, కర్ణే-శ్రోత్రే, ఉచ్చైః కృచ్ఛ్రాచ్ఛ్రుతిం-శ్రవణం, కుర్యాత్| క్రమేణ బధిరత్వం-బాధిర్యం చ, కుర్యాత్|

Adhikarana 8pratInAhasya lakShaNam (11) · Śloka 11

వాతేన శోషితః శ్లేష్మా శ్రోతో లింపేత్తతో భవేత్| రుగ్గౌరవం పిధానం చ స ప్రతీనాహసంజ్ఞితః||11||

స0-వాతేన శ్లేష్మా శోషితః శ్రోతో లింపేత్| తతో రుగ్గౌరవం తస్య స్రోతసో గురుత్వం స్యాత్, స్థగనం చ| స ప్రతీనాహసంజ్ఞకో గదః|

Adhikarana 9 kaNDUkarNasya lakShaNam 10shophakarNasya lakShaNam (12) · Śloka 12

కండూశోఫౌ కఫాచ్ఛ్రోత్రే స్థిరౌ తత్సంజ్ఞయా స్మృతౌ| |12|

స0-కఫాత్ కండూశోఫౌ కర్ణే స్థిరౌ తత్సంజ్ఞౌ కండూశోఫాఖ్యౌ భవతః|

Adhikarana 11pUtikarNakasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| కఫో విదగ్ధః పిత్తేన సరుజం నీరుజం త్వపి||12|| ఘనపూతిబహుక్లేదం కురుతే పూతికర్ణకం| |13|

స0-కఫః పిత్తేన విదగ్ధః సరుజం నీరుజం వా ఘనపూతిబహుక్లేదం పూతికర్ణకమనుగతార్థం కురుతే|

Adhikarana 12 kRumikarNakasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| వాతాదిదూషితం శ్రోత్రం మాంసాసృక్క్లేదజా రుజం||13|| ఖాదంతో జంతవః కుర్యుస్తీవ్రాం స కృమికర్ణకః| |14|

స0-వాతాదిభిః దూషితం శ్రోత్రం జంతవో భక్షయంతో మాంసాదిక్లేదజాం తీవ్రాం రుజం కుర్యుః| స కృమికర్ణకాఖ్యః|

Adhikarana 13 karNavidradheH lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| శ్రోత్రకండూయనాజ్జాతే క్షతే స్యాత్పూర్వలక్షణః||14|| విద్రధిః, పూర్వవచ్చాన్యః| |15|

స0-శ్రోత్రకండూయనాజ్జాతే క్షతే పూర్వోక్తలక్షణో విద్రధిః స్యాత్| నిదానే హ్యేవముక్తం (హృ. ని. అ. 11| 2)- "యః శోఫో బహిరంతర్వా మహామూలో మహారుజః| వృత్తః స్యాదాయతో యో వా స్మృతః షోఢా స విద్రధిః||" ఇతి| తద్వదిహ విద్రధిసామాన్యాత్ కర్ణవిద్రధిరేక ఏవోక్తః|

Adhikarana 14 karNArshasaH lakShaNam 15karNArbudasya lakShaNam (15) · Śloka 15

శోఫోఽర్శోఽర్బుదమీరితం| తేషు రుక్ పూతికర్ణత్వం బధిరత్వం చ బాధతే||15||

స0-అర్శోఽర్బుదం చ తదీరితమితి కర్ణార్శః కర్ణార్బుదమితి| తత్ర హ్యుక్తం (హృ. ఉ. అ. 8|13)- "అర్శోఽధిమాంసం వర్త్మాంతః స్తబ్ధం స్నిగ్ధం సదాహరుక్| రక్తం రక్తేన తత్స్రావి ఛిన్నం ఛిన్నం వివర్ధతే||" ఇతి| అర్బుదస్య తు లక్షణం (హృ. ఉ. అ. 8|24)- "వర్త్మాంతర్మాంసపిండాభః శ్వయథుర్గ్రథితోఽరుజః| సాస్రైః స్యాదర్బుదో దోషైర్విషమో బాహ్యతశ్చలః||" ఇతి| తేషు-అర్శోఽర్బుదేషు, రుగ్ బాధతే పూతికర్ణత్వం బధిరత్వం చ|

Adhikarana 16 kucikarNakasya lakShaNam (16) · Śloka 16

గర్భేఽనిలాత్సంకుచితా శష్కులీ కుచికర్ణకః| |16|

స0-వాతాద్గర్భే-అభ్యంతరే, సంకుచితా శష్కులీ కుచికర్ణసంజ్ఞః|

Adhikarana 17 pippalIkarNasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| ఏకో నీరుగనేకో వా గర్భే మాంసాంకురః స్థిరః||16|| పిప్పలీ పిప్పలీమానః| |17|

స0-మాంసాంంకురో గర్భే స్థిర ఏకోఽనేకో వా నీరుజః పిప్పలీత్యుచ్యతే, కర్ణపిప్పలీత్యర్థః| స చ మాంసాంంకురః పిప్పలీమానః|

Adhikarana 18 vidArikAyAH lakShaNam (17-18) · Śloka 18

సన్నిపాతాద్విదారికా| సవర్ణః సరుజః స్తబ్ధః శ్వయథుః, స ఉపేక్షితః||17|| కటుతైలనిభం పక్వః స్రవేత్ కృచ్ఛ్రేణ రోహతి| సంకోచయతి రూఢా చ సా ధ్రువం కర్ణశష్కులీం||18||

స0-సన్నిపాతేన విదారికాఖ్యః శ్వయథుః స్తబ్ధస్తథా సవర్ణః సరుజః| స ఉపేక్షితః సన్ కటుతైలనిభం స్రవేత్| కృచ్ఛ్రేణ రోహతి| సా చ విదారికా రూఢా సతీ నిశ్చితం కర్ణశష్కులీం సంకోచయతి|

Adhikarana 19 pAlIshoShasya lakShaNam (19) · Śloka 19

సిరాస్థః కురుతే వాయుః పాలీశోషం తదాహ్వయం| |19|

స0-సిరాస్థో వాయుః పాలీశోషం తదాహ్వయం-పాలీశోషసంజ్ఞం, కురుతే|

Adhikarana 20 tantrikAyAH lakShaNam 21paripoTasya lakShaNam (19-21) · Śloka 21

| కృశా దృఢా చ తంత్రీవత్ పాలీ వాతేన తంత్రికా||19|| సుకుమారే చిరోత్సర్గాత్సహసైవ ప్రవర్ధితే| కర్ణే శోఫః సరుక్ పాల్యామరుణః పరిపోటవాన్||20|| పరిపోటః స పవనాత్| |21|

స0-వాతేన పాలీ కృశా దృఢా చ తంత్రీవ స్యాత్| సా తంత్రీకేత్యుచ్యతే| స0-సుకుమారే కర్ణే చిరోత్సర్గాత్ సహసైవ-న తు శనైః, ప్రవర్ధితే శ్వయథుః పాల్యాం సరుక్ తథా లోహితః పరిపోటవాంశ్చ| పరిపోటః-స్ఫుటనం| స వాతాత్ పరిపోటసంజ్ఞః స్యాత్|

Adhikarana 22 utpAtasya lakShaNam (21-22) · Śloka 22

ఉత్పాతః పిత్తశోణితాత్| గుర్వాభరణభారాద్యైః శ్యావో రుగ్దాహపాకవాన్||21|| శ్వయథుః స్ఫోటపిటికారాగోషాక్లేదసంయుతః| |22|

స0-పిత్తశోణితాత్ స ఏవోత్పాతసంజ్ఞః| గుర్వాభరణభారాదిభిర్హేతుభూతైః ప్రకుపితాత్ పిత్తశోణితాత్ శోఫో రుగాదిమాన్ స్ఫోటాదిసంయుతః| శ్యావోఽనుగతార్థః|

Adhikarana 23 unmanthasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| పాల్యాం శోఫోఽనిలకఫాత్సర్వతో నిర్వ్యథః స్థిరః||22|| స్తబ్ధః సవర్ణః కండూమానున్మంథో గల్లిరశ్చ సః| |23|

స0-వాతకఫాత్ పాల్యాం శోఫః సర్వతో నిర్వ్యథః స్థిరః స్తబ్ధః సమానవర్ణః కండూయుత ఉన్మంథ ఉచ్యతే| స ఏవ గల్లిరాఖ్యః|

Adhikarana 24 duHkhavardhanasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| దుర్విద్ధే వర్ధితే కర్ణే సకండూదాహపాకరుక్||23|| శ్వయథ్ ఉః సన్నిపాతోత్థః స నామ్నా దుఃఖవర్ధనః| |24|

స0-కర్ణే దుర్విద్ధే సతి కండ్వాదిసంయుతః శోఫః సన్ని ప్పాతాత్మకో దుఃఖవర్ధనసంజ్ఞః|

Adhikarana 25 lehyAkhyAyAH lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| కఫాసృక్ఽఽకృమిజాః సూక్ష్మాః సకండూక్లేదవేదనాః||24|| లేహ్యాఖ్యాః పిటికాస్తా హి లిహ్యుః పాలీముపేక్షితాః| |25|

స0-కఫరక్తజకృమిజాః సూక్ష్మాః కండ్వాదియుతా లేహ్యాఖ్యాః పిటికాః| యస్మాత్తా ఉపేక్షితాః పాలీం లిహ్యుః|

Adhikarana eteShAM pa~jcaviMshatirogANAM sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17

| పిప్పలీ సర్వజం శూలం విదారీ కుచికర్ణకః||25|| ఏషామసాధ్యాః, యాప్యైకా తంత్రికాఽన్యాంస్తు సాధయేత్| పంచవింశతిరిత్యుక్తాః కర్ణరోగా విభాగతః||26|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే కర్ణరోగవిజ్ఞానీయో నామ సప్తదశోఽధ్యాయః||17||

స0-పిప్పల్యాదయశ్చత్వారో రోగా ఏషాం మధ్యేఽసాధ్యాః| తంత్రికా యాప్యా| అన్యాంస్తు వింశతిరోగాన్ సాధయేత్| ఇతి-ఏవం ప్రాగుక్తేన ప్రకారేణ, పంచవింశతిరామయా విభాగేనోక్తాః| అనేనాన్యతంత్రకృతాం సంకీర్ణకర్ణరోగకథనం సూచయతి| సంఖ్యానం చ సుఖస్మరణార్థమత్ర కృతమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే కర్ణరోగవిజ్ఞానీయో నామ సప్తదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 17||