32. kṣudrarōgapratiṣēdhādhyayaḥ

Adhikarana kShudrarogapratiShedhAdhyAyaH ----- ajagallikAyAmapakvAyAM jalaukobhirvisrAvaH (2-1) · Śloka 1

അഥൈഷാം ചികിത്സിതം വിവക്ഷുരാഹ അഥാതഃ ക്ഷുദ്രരോഗപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨| വിസ്രാവയേജ്ജലൌകാഭിരപക്വാമജഗല്ലികാമ്| |൧|

സ൦ - അജഗല്ലികാമപക്വാം ജലജന്മഭിര്വിസ്രാവയേത്|

Adhikarana yavaprakhyAyAM svedo dArvAdibhiH pralepashca (1-2) · Śloka 2

| സ്വേദയിത്വാ യവപ്രഖ്യാം വിലയായ പ്രലേപയേത്||൧|| ദാരുകുഷ്ഠമനോഹ്വാലൈര്| |൨|

സ൦-യവപ്രഖ്യാം സ്വേദയിത്വാ വിലായനാര്ഥം പ്രലേപയേദ്ദാര്വാദിഭിഃ|

Adhikarana alajIkacchapIpanasikApAShANagardabheShu eSha vidhiH, jagallikeShveteShu pakveShu vraNavat vidhiH (2) · Śloka 2

ഇത്യാപാഷാണഗര്ദഭാത്| വിധിസ്താംശ്ചാചരേത്പക്വാന് വ്രണവത്സാജഗല്ലികാന്||൨||

സ൦- പാഷാണഗര്ദഭം യാവദേഷ വിധിഃ| തേന ഗ്രന്ഥി(അലജീ)കച്ഛപശാലൂക(പനസികാ)പാഷാണഗര്ദഭാനാം പൂര്വോക്തം കാര്യമിത്യവതിഷ്ഠതേ| താംശ്ച പക്വാന് അജഗല്ലികാം ച വ്രണവദുപക്രമേത്|

Adhikarana mukhadUShike rodhrAdipralepaH, nArikelashuktipralepaH, ashAntau vamanaM nasyaM ca, ashAntau lalATe sirAvyadhaH (3-4) · Śloka 4

രോധ്രകുസ്തുമ്ബരുവചാഃ പ്രലേപോ മുഖദൂഷികേ| വടപല്ലവയുക്താ വാ നാരികേലോത്ഥശുക്തയഃ||൩|| അശാന്തൌ വമനം നസ്യം ലലാടേ ച സിരാവ്യധഃ| |൪|

സ൦- മുഖദൂഷികേ രോധ്രാദയഃ പ്രലേപഃ, വടപല്ലവയുക്താ നാരികേലശുക്തയോ വാ| ഏവമപ്യനുപശമേ വമനം നസ്യം ച ഹിതമ്| ലലാടേ ച സിരാമോക്ഷഃ|

Adhikarana padmakaNTake vamanaM nimbaghRutapAnaM, nimbAdilepashca (4-5) · Śloka 5

| നിമ്ബാമ്ബുവാന്തോ നിമ്ബാമ്ബുസാധിതം പദ്മകണ്ടകേ||൪|| പിബേത്ക്ഷൌദ്രാന്വിതം സര്പിര്നിമ്ബാരഗ്വധലേപനമ്| |൫|

സ൦- പദ്മകണ്ടകേ നിമ്ബാമ്ബുനാ കൃതവമനോ നിമ്ബക്വാഥപക്വം ഘൃതം സക്ഷൌദ്രം പിബേത്| നിമ്ബകര്ണികാരാഭ്യാം ലേപഃ|

Adhikarana vivRutAmasUrikAvisphoTaviddhAgardabhIkakShAgandhanAmArAjikAjAlagardabherivellikAsu pittavIsarpavat, agnirohiNyAM pratyAkhyAya pittavIsarpavat (5) · Śloka 5

വിവൃതാദീംസ്തു ജാലാന്താംശ്ചികിത്സേത്സേരിവേല്ലികാന്| പിത്തവീസര്പവത്തദ്വത് പ്രത്യാഖ്യായാഗ്നിരോഹിണീമ്||൫||

സ൦-വിവൃതാദീന് ജാലാന്താന്നിരിവേല്ലികാം ച പിത്തവിസര്പമിവ ചികിത്സേത്| അഗ്നിരോഹിണീം ച പ്രത്യാഖ്യായ ചികിത്സേത്|

Adhikarana jAlagardabhe la~gghanAdi sadAkuryAt (6) · Śloka 6

വിലങ്ഘനം രക്തവിമോക്ഷണം ച വിരൂക്ഷണം കായവിശോധനം ച| ധാത്രീപ്രയോഗാന് ശിശിരപ്രദേഹാന് കുര്യാത്സദാ ജാലകഗര്ദഭസ്യ||൬||

സ൦- ജാലകഗര്ദഭസ്യ ലങ്ഘനാദി യഥാവസ്ഥം സദാ കുര്യാത്|

Adhikarana vidArikAyAM rakte hRute shleShmagranthivat (7) · Śloka 7

വിദാരികാം ഹൃതേ രക്തേ ശ്ലേഷ്മഗ്രന്ഥിവദാചരേത്| |൭|

സ൦-വിദാരികാം രക്തേ സ്രുതേ കഫഗ്രന്ഥിമിവ ചികിത്സേത്|

Adhikarana sharkarArbude medorbudakriyA (7) · Śloka 7

| മേദോര്ബുദക്രിയാം കുര്യാത്സുതരാം ശര്കരാര്ബുദേ||൭||

സ൦- ശര്കരാബുദേ സുഷ്ഠു മേദോര്ബുദക്രിയാം കുര്യാത്|

Adhikarana valmIke pravRuddhatvAdiyukte varjanIyatvam (8) · Śloka 8

പ്രവൃദ്ധം സുബഹുച്ഛിദ്രം സശോഫം മര്മണി സ്ഥിതമ്| വല്മീകം ഹസ്തപാദേ ച വര്ജയേദ്|൮|

സ൦- വല്മീകം പ്രവൃദ്ധാദിഗുണം ഹസ്തപാദേ ജാതം ച വര്ജയേത്|

Adhikarana valmIke itarasmin raktastrAvaH shyAmAdibhirlepashca (8-9) · Śloka 9

| ഇതരത്പുനഃ||൮|| ശുദ്ധസ്യാസ്രേ ഹൃതേ ലിമ്പേത് സപട്വാരേവതാമൃതൈഃ| ശ്യാമാകുലത്ഥികാമൂലദന്തീപലലസക്തുഭിഃ||൯||

സ൦- ഇതരത് പുനര്വല്മീകം ശുദ്ധസ്യ രക്തേ ഹൃതേ ശ്യാമാദിഭിഃ സലവണകര്ണികാരഗുഡൂചീഭിര്ലിമ്പേത്|

Adhikarana valmIke pakve duShTamAMsashodhanAdi (10) · Śloka 10

പക്വേ തു ദുഷ്ടമാംസാനി ഗതീഃ സര്വാശ്ച ശോധയേത്| ശസ്ത്രേണ സമ്യഗനു ച ക്ഷാരേണ ജ്വലനേന വാ||൧൦||

സ൦- പക്വേ തു [വല്മീകേ] ദുഷ്ടമാംസാനി സര്വാശ്ച ഗതീഃ ശോധയേത്| കേന ? ശസ്ത്രേണ| കഥമ് ? സമ്യക്| പശ്ചാത് ക്ഷാരേണാഗ്നിനാ ച (വാ)|

Adhikarana kadare utkRutya dahanam (11) · Śloka 11

ശസ്ത്രേണോത്കൃത്യ നിഃശേഷം സ്നേഹേന കദരം ദഹേത്| |൧൧|

സ൦-കദരം ശസ്ത്രേണ നിഃശേഷമുത്കൃത്യ സ്നേഹേന ദഹേത്|

Adhikarana ruddhagude niruddhamaNivat cikitsitam (11) · Śloka 11

| നിരുദ്ധമണിവത്കാര്യം രുദ്ധപായോശ്ചികിത്സിതമ്||൧൧||

സ൦-രുദ്ധഗുദേ ചികിത്സിതം നിരുദ്ധമണിസദൃശം കാര്യമ്|

Adhikarana cippe shuddhipUrvakaM shastrakarma (12) · Śloka 12

ചിപ്യം ശുദ്ധ്യാ ജിതോഷ്മാണം സാധയേച്ഛസ്ത്രകര്മണാ| |൧൨|

സ൦-ചിപ്യം ശുദ്ധ്യാ-വിരേകാദികയാ, ജിതോഷ്മാണം സന്തം ശസ്ത്രകര്മണാ സാധയേത്|

Adhikarana kunakhe~apyevameva (12) · Śloka 12

| ദുഷ്ടം കുനഖമപ്യേവം|൧൨|

സ൦-കുനഖം ദുഷ്ടമപ്യേവമേവ സാധയേത്|

Adhikarana alase caraNayoH kAsIsAdilepaH (12-13) · Śloka 13

| ചരണാവലസേ പുനഃ||൧൨|| ധാന്യാമ്ലസിക്തൌ കാസീസപടോലീരോചനാതിലൈഃ| സനിമ്ബപത്രൈരാലിമ്പേദ്|൧൩|

സ൦- അലസേ തു ചരണൌ കഞ്ജികസിക്തൌ കാസീസാദിഭിഃ സനിമ്ബപത്രൈരാലിമ്പേത്|

Adhikarana tilakAlakeShu maSheShu ca sUryaMkAntAdinA dahanam (13-14) · Śloka 14

| ദഹേത്തു തിലകാലകാന്||൧൩|| മഷാംശ്ച സൂര്യകാന്തേന ക്ഷാരേണ യദി വാऽഗ്നിനാ| |൧൪|

സ൦-തിലകാലകാന് മഷാംശ്ച സൂര്യകാന്തദിഭിര്ദഹേത്|

Adhikarana carmakIlajatUmaNyorutkRutya tadvaddahet (14) · Śloka 14

| തദ്വദുത്കൃത്യ ശസ്ത്രേണ ചര്മകീലജതൂമണീ||൧൪||

സ൦-ചര്മകീലജതൂമണീ ശസ്ത്രേണോദ്ധൃ(ത്കൃ)ത്യ തഥൈവ സൂര്യകാന്താദിഭിര്ദഹേത്|

Adhikarana lA~jchana vya~gganIlikAsu yathAsannaM sirAvyadho kShIrivRukShatvagAdilepashca (15) · Śloka 15

ലാഞ്ഛനാദിത്രയേ കുര്യാദ്യഥാസന്നം സിരാവ്യധമ്| ലേപയേത്ക്ഷീരപിഷ്ടൈശ്ച ക്ഷീരിവൃക്ഷത്വഗങ്കുരൈഃ||൧൫||

സ൦-ലാഞ്ഛനാദിഷു ത്രിഷു-ലാഞ്ഛനവ്യങ്ഗനീലികാസു, യഥാസന്നം സിരാം വിധ്യേത്| ക്ഷീരിവൃക്ഷാണാം ത്വഗ്ഭിരങ്കുരൈശ്ച ക്ഷീരപിഷ്ടൈര്ലേപയേത്|

Adhikarana vya~ggeShu arjunatvagAdilepAH (16) · Śloka 16

വ്യങ്ഗേഷു ചാര്ജുനത്വഗ്വാ മഞ്ജിഷ്ഠാ വാ സമാക്ഷികാ| ലേപഃ സനവനീതാ വാ ശ്വേതാശ്വഖുരജാ മഷീ||൧൬||

സ൦-വ്യങ്ഗാദിഷു ചായം ലേപോऽര്ജുനവല്കം ക്ഷീരപിഷ്ടം വാ| മഞ്ജിഷ്ഠാ മാക്ഷികസഹിതാ വാ| ശ്വേതാശ്വഖുരജാ മഷീ സനവനീതാ വാ|

Adhikarana vya~ggeShu raktacandanAdilepAH (17) · Śloka 17

രക്തചന്ദനമഞ്ജിഷ്ഠാകുഷ്ഠരോധ്രപ്രിയങ്ഗവഃ വടാങ്കുരാ മസൂരാശ്ച വ്യങ്ഗഘ്നാ മുഖകാന്തിദാഃ||൧൭||

സ൦-രക്തചന്ദനാദയോ വ്യങ്ഗഹരാ മുഖകാന്തികരാഃ 'ലേപാഃ' ഇതി പ്രകൃതത്വാദ് ഗമ്യതേ|

Adhikarana vya~ggeShu dvijIrakAdilepaH, masUrAdilepaH, kolamajjAdilepaH, kuShThAdilepaH, maushalIjaTAlepaH, gavyAsthilepaH (18-21) · Śloka 21

ദ്വേ ജീരകേ കൃഷ്ണതിലാഃ സര്ഷപാഃ പയസാ സഹ| പിഷ്ടാഃ കുര്വന്തി വക്ത്രേന്ദുമപാസ്തവ്യങ്ഗലാഞ്ഛനമ്||൧൮|| ക്ഷീരപിഷ്ടാ ഘൃതക്ഷൌദ്രയുക്താ വാ ഭൃഷ്ടനിസ്തുഷാഃ| മസൂരാഃ ക്ഷീരപിഷ്ടാ വാ തീക്ഷ്ണാഃ ശാല്മലികണ്ടകാഃ||൧൯|| സഗുഡഃ കോലമജ്ജാ വാ ശശാസൃക്ഷൌദ്രകല്കിതഃ| സപ്താഹം മാതുലുങ്ഗസ്ഥം കുഷ്ഠം വാ മധുനാऽന്വിതമ്||൨൦|| പിഷ്ടാ വാ ഛാഗപയസാ സക്ഷൌദ്രാ മൌശലീ ജടാ| ഗോരസ്ഥി മുശലീമൂലയുക്തം വാ സാജ്യമാക്ഷികമ്||൨൧||

സ൦- ജീരകദ്വയാദയോ ലേപേ പ്രയുക്താഃ പയസാ പിഷ്ടാ വക്ത്രചന്ദ്രം നിരസ്തവ്യങ്ഗലാഞ്ഛനം വിദധതി| വക്ത്രമേവേന്ദുഃ, വ്യങ്ഗമേവ ലാഞ്ഛനമിതി രൂപകാലങ്കാരഃ| മസൂരാ ഭൃഷ്ടാ നിസ്തുഷാശ്ച ക്ഷീരപിഷ്ടാഃ സര്പിര്മാക്ഷികാന്വിതാ ലേപഃ| ശാല്മലീകണ്ടകാസ്തീക്ഷ്ണാഃ ക്ഷീരപിഷ്ടാ വാ ലേപഃ| കോലസ്യ-അമ്ലബദരസ്യ, മജ്ജാ ശശാസൃക്ക്ഷൌദ്രപിഷ്ടോ ഗുഡാന്വിതോ ലേപഃ| സപ്താഹം ബീജപൂരസ്യാന്തരസ്ഥിതം കുഷ്ഠം മാക്ഷികയുതം വാ ലേപഃ| മോഉശലീ ജടാ-ശാല്മലീമൂലം, ഛഗലീക്ഷീരപിഷ്ടം സക്ഷൌദ്രം വാ ലേപഃ| ഗവ്യമസ്ഥി താലപത്രീമൂലാന്വിതം സഘൃതമാക്ഷികം വാ ലേപഃ

Adhikarana vya~ggeShu savarNakRut jambvAmrapallavAdiko lepaH (22) · Śloka 22

ജമ്ബ്വാമ്രപല്ലവാ മസ്തു ഹരിദ്രേ ദ്വേ നവോ ഗുഡഃ| ലേപഃ സവര്ണകൃത് പിഷ്ടം സ്വരസേന ച തിന്ദുകമ്||൨൨||

സ൦-ജമ്ബ്വാമ്രപല്ലവാദികോ ലേപഃ സവര്ണകരഃ| തിന്ദുകം ച സ്വരസേന പിഷ്ടം ലേപഃ സവര്ണകരഃ|

Adhikarana vya~ggeShu utpalAdikamudvartanam (23) · Śloka 23

ഉത്പലമുത്പലകുഷ്ഠം പ്രിയങ്ഗുകാലീയകം ബദരമജ്ജാ| ഇദമുദ്വര്തനമാസ്യം കരോതി ശതപത്രസംകാശമ്||൨൩||

സ൦-ഉത്പലാദികമേതദുദ്വര്തനം പദ്മസദൃശം മുഖം വിധത്തേ| ആര്യാ|

Adhikarana vya~ggeShu ebhirevauShadhaiH siddhaH sneho mukhAbhya~ggAya (24) · Śloka 24

ഏഭിരേവൌഷധൈഃ പിഷ്ടൈര്മുഖാഭ്യങ്ഗായ സാധയേത്| യഥാദോഷര്തുകാന് സ്നേഹാന് മധുകക്വാഥസംയുതൈഃ||൨൪||

സ൦- ഏഭിരേവ-പൂര്വോദിതൈഃ, പിഷ്ടൈര്മധുകക്വാഥാന്വിതൈര്മുഖാഭ്യങ്ഗാര്ഥം യഥാദോഷം യഥര്തു സ്നേഹാന് പാചയേത്|

Adhikarana vya~ggeShu yavAdyabhya~ggaH (25-26) · Śloka 26

യവാന് സര്ജരസം രോധ്രമുശീരം മദനം മധു| ഘൃതം ഗുഡം ച ഗോമൂത്രേ പചേദാദര്വിലേപനാത്||൨൫|| തദഭ്യങ്ഗാന്നിഹന്ത്യാശു നീലികാവ്യങ്ഗദൂഷികാന്| മുഖം കരോതി പദ്മാഭം പാദൌ പദ്മദലോപമൌ||൨൬||

സ൦- യവാദീന് ദര്വീലേപം യാവദ് ഗോമൂത്രേ പാചയേത്| ഏതദഭ്യങ്ഗാദ് ദ്രാഗേവ നീലികാദീന് ഹന്തി| വക്ത്രം ശതപത്രസദൃശം കരോതി| ചരണൌ പങ്കജപത്രതുല്യൌ വിദധാതി|

Adhikarana vya~ggeShu ku~gkumAditailanasyaM nIlikAdighnam (27-30) · Śloka 30

കുങ്കുമോശീരകാലീയലാക്ഷായഷ്ട്യാഹ്വചന്ദനമ്| ന്യഗ്രോധപാദാംസ്തരുണാന് പദ്മകം പദ്മകേസരമ്||൨൭|| സനീലോത്പലമഞ്ജിഷ്ഠം പാലികം സസിലാഢകേ| പക്ത്വാ പാദാവശേഷേണ തേന പിഷ്ടൈശ്ച കാര്ഷികൈഃ||൨൮|| ലാക്ഷാപത്തങ്ഗമഞ്ജിഷ്ഠായഷ്ടീമധുകകുങ്കുമൈഃ| അജാക്ഷീരം ദ്വിഗുണിതം തൈലസ്യ കുഡവം പചേത്||൨൯|| നീലികാപലിതവ്യങ്ഗവലീതിലകദൂഷികാന്| ഹന്തി തന്നസ്യമഭ്യസ്തം മുഖോപചയവര്ണകൃത്||൩൦||

സ൦-കുങ്കുമാദികം സനീലോത്പലമഞ്ജിഷ്ഠം പലപ്രമാണം ജലാഢകേ പക്ത്വാ തേന പാദാവശേഷേണ ലാക്ഷാദിഭിശ്ച പിഷ്ടൈഃ കാര്ഷികൈസ്തൈലസ്യ കുഡവം ഛാഗീക്ഷീരം ദ്വികുഡവം പചേത്| തത്-തൈലം, നസ്യം ശീലിതം നീലികാദീന് ഹന്തി| മുഖോപചയകരം വര്ണകരം ച|

Adhikarana vya~ggeShu ma~jjiShThAdikam (31-32) · Śloka 32

മഞ്ജിഷ്ഠാ ശബരോദ്ഭവസ്തുവരികാ ലാക്ഷാ ഹരിദ്രാദ്വയം നേപാലീ ഹരിതാലകുങ്കുമഗദാ ഗോരോചനാ ഗൈരികമ്| പത്രം പാണ്ഡു വടസ്യ ചന്ദനയുഗം കാലീയകം പാരദം പതങ്ഗം കനകത്വചം കമലജം ബീജം തഥാ കേസരമ്||൩൧|| സിക്ഥം തുത്ഥം പദ്മകാദ്യോ വസാऽऽജ്യം മജ്ജാ ക്ഷീരം ക്ഷീരിവൃക്ഷാമ്ബു ചാഗ്നൌ| സിദ്ധം സിദ്ധം വ്യങ്ഗനീല്യാദിനാശേ വക്ത്രേ ഛായാമൈന്ദവീം ചാശു ധത്തേ||൩൨||

സ൦- കനകസ്യ ത്വക്-കനകത്വക്, താം കനകത്വചമ്| മഞ്ജിഷ്ഠാദീനി വസാ ഘൃതം മജ്ജാ ഗോക്ഷീരം ക്ഷീരിവൃക്ഷക്വാഥ ഏതദഗ്നൌ പക്വം വ്യങ്ഗാദിനാശേ സിദ്ധം-അവ്യാഹതശക്തി| മുഖസ്യ കാന്തിം ചാന്ദ്രമസീം ശീഘ്രം കരോതി| ശാര്ദൂലവിക്രീഡിതശാലിന്യൌ വൃത്തേ|

Adhikarana vya~ggeShu mArkavasvarasAdinAvanam (33) · Śloka 33

മാര്കവസ്വരസക്ഷീരതോയാനീഷ്ടാനി നാവനേ| |൩൩|

സ൦- നാവനേ-നസ്യേ, മാര്കവസ്വരസാദീനി|

Adhikarana prasuptau vAtakuShThoktaM vahnidAhashca (33) · Śloka 33

| പ്രസുപ്തൌ വാതകുഷ്ഠോക്തം കുര്യാദ്ദാഹം ച വഹ്നിനാ||൩൩||

സ൦- പ്രസുപ്തൌ വാതകുഷ്ഠവിഹിതം കുര്യാത്| വഹ്നിനാ ച ദഹേത്|

Adhikarana utkoThe kaphapittoktam (34) · Śloka 34

ഉത്കോഠേ കഫപിത്തോക്തം| ||൩൪||

സ൦- ഉത്കോഠേ കഫപിത്തവിഹിതം കാര്യമ്|

Adhikarana koThe sarvaM kuShThoktam (32) · Śloka 32

കോഠേ സര്വം ച കൌഷ്ഠികമ്| ൩൩ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ക്ഷുദ്രരോഗപ്രതിഷേധോ നാമ ദ്വാത്രിംശോऽധ്യായഃ||൩൨||

സ൦- കോഠേ ച സര്വം കുഷ്ഠോക്തമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ക്ഷുദ്രരോഗപ്രതിഷേധോ നാമ ദ്വാത്രിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ||൩൨||