14. liṅganāśapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana li~gganAshapratiShedhAdhyAyaH||14|| kaphaje li~gganAshe sujAte vyadhaH (2-1) · Śloka 1

అథాతో లింగనాశప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) విధ్యేత్సుజాతం నిఃప్రేక్ష్యం లింగనాశం కఫోద్భవం| ఆవర్తక్యాదిభిః షడ్భిర్వివర్జితముపద్రవైః||1||

లింగనాశస్తిమిరప్రతిషేధాత్పృథగుచ్యతే, బహువక్తవ్యత్వాత్| స0-సుజాతం-సుష్ఠు ఘనీభూతం, లింగనాశం నిఃప్రేక్ష్యం కఫోద్భవం విధ్యేత్| శేషాస్తు లింగనాశా అసాధ్యా ఇతి న తాన్ విధ్యేత్| తథాఽఽవర్తక్యాదిభిర్వక్ష్యమాణైః షడ్భిరుపద్రవైర్వివర్జితం|

Adhikarana kaphaje li~gganAshe vyadhahetuH (2-3) · Śloka 3

సుజాతం కస్మాద్విధ్యేత్ ? ఇత్యాహ సోఽసంజాతో హి విషమో దధిమస్తునిభస్తనుః| శలాకయాఽవకృష్టోఽపి పునరూర్ధ్వం ప్రపద్యతే||2|| కరోతి వేదనాం తీవ్రాం దృష్టిం చ స్థగయేత్పునః| శ్లేష్మలైః పూర్యతే చాశు సోఽన్యైః సోపద్రవశ్చిరాత్||3||

స0-స లింగనాశో యస్మాదసంజాతో విషమో-న సమసంస్థానః, తథా దధిమస్తుసదృశస్తథా తనుః-న ఘనః, శలాకయాఽవకృష్టోఽపి సన్ పునరూర్ధ్వం ప్రవర్తతే| తీవ్రాం రుజం కరోతి| పునరపి-కృతవ్యధోఽపి సన్ భూయోఽపి, దృష్టిమాచ్ఛాదయేత్| శ్లేష్మలైరాహారైరాశు పూర్యతే| సోఽపరైశ్చ-అశ్లేష్మలైరాహారైః, సోపద్రవై(వ)శ్చిరాత్పూర్యతే|

Adhikarana kaphajali~gganAshasya lakShaNam vAtapittali~gganAshasya lakShaNam (4) · Śloka 4

శ్లైష్మికో లింగనాశో హి సితత్వాచ్ఛ్లేష్మణః సితః| తస్యాన్యదోషాభిభవాద్భవత్యానీలతా గదః|4|

స0-యస్మాచ్ఛ్లైష్మికో లింగనాశః శ్లేష్మణశ్చ శుక్లత్వాచ్ఛుక్లః|తస్య-లింగనాశస్య, అన్యదోషేణ-వాతాదినా, అభిభవాదానీలతా భవతి గదః|

Adhikarana kaphajali~gganAshasya lakShaNam vAtapittali~gganAshasya lakShaNam (4) · Śloka 4

శ్లైష్మికో లింగనాశో హి సితత్వాచ్ఛ్లేష్మణః సితః| తస్యాన్యదోషాభిభవాద్భవత్యానీలతా గదః||4||

స0-యస్మాచ్ఛ్లైష్మికో లింగనాశః శ్లేష్మణశ్చ శుక్లత్వాచ్ఛుక్లః|తస్య-లింగనాశస్య, అన్యదోషేణ-వాతాదినా, అభిభవాదానీలతా భవతి గదః|

Adhikarana SarkarAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

| శర్కరాఽర్కపయోలేశనిచితేవ ఘానాతి చ||5||

సం-శర్కరాఽర్కక్షీరలవనిచితేవ తథాఽతిఘన స్యాత్|

Adhikarana rAjImatyAH lakShaNam (6) · Śloka 6

రాజీమతీ దృఙ్నిచితా శాలిశూకాభరాజిభిః| |6|

స0-రాజీమతీ దృష్టిః శాలిశూకసదృశీభీ రాజీభిర్నిచితా స్యాత్|

Adhikarana chinnAMshukAyAH lakShaNam (6) · Śloka 6

| విషమచ్ఛిన్నదగ్ధాభా సరుక్ ఛిన్నాంశుకా స్మృతా||6||

స0-విషమా ఛిన్నదగ్ధాభా తథా సరుజా ఛిన్నాంశుకా దృష్టిః స్మృతా|

Adhikarana candrakyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

దృష్టిః కాంస్యసమచ్ఛాయా చంద్రకీ చంద్రకాకృతిః| |7|

స0-చంద్రకీ దృష్టిః కాంస్యతుల్యచ్ఛాయా చంద్రకాకారా స్యాత్|

Adhikarana chatrakyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

| ఛత్రాభా నైకవర్ణా చ ఛత్రకీ నామ నీలికా||7||

స0-ఛత్రాభాఽనేకవర్ణా చ ఛత్రకీ నామ నీలికా స్యాత్|

Adhikarana asirArhAdInAM na vyadhaH (8) · Śloka 8

న విధ్యేదసిరార్హాణాం న తృట్పీనసకాసినాం| నాజీర్ణభీరువమితశిరఃకర్ణాక్షిశూలినాం||8||

స0-అసిరార్హాదీనాం నరాణాం లింగనాశం న విధ్యేత్|

Adhikarana vyadhavidhiH (9-13) · Śloka 13

అథ సాధారణే కాలే శుద్ధసంభోజితాత్మనః| దేశే ప్రకాశో పూర్వాహ్ణే భిషగ్జానూచ్చపీఠగః||9|| యంత్రితస్యోపవిష్టస్య స్విన్నాక్షస్య ముఖానిలైః| అంగుష్ఠమృదితే నేత్రే దృష్టౌ దృష్ట్వోత్ప్లుతం మలం||10|| స్వాం నాసాం ప్రేక్షమాణస్య నిష్కంపం మూర్ధ్ని ధారితే| కృష్ణాదర్ధాంగులం ముక్త్వా తథాఽర్ధార్ధమపాంగతః||11|| తర్జనీమధ్యమాంగుష్ఠైః శలాకాం నిశ్చలం ధృతాం| దైవచ్ఛిద్రం నయేత్పార్శ్వాదూర్ధ్వమామంథయన్నివ||12|| సవ్యం దక్షిణహస్తేన నేత్రం సవ్యేన చేతరత్| విధ్యేత్|13|

స0-అథేతి మఙ్లార్థః| కృతమంగలస్య శుద్ధస్య తథా సంభోజితాత్మన ఆతురస్య సాధరణే కాలే ప్రకాశే దేశే పూర్వాహ్ణే జానుతుల్యాసనస్థితో వైద్య ఆతురస్య యంత్రితస్యోపవిష్టస్య, తథా స్విన్నేఽక్షిణీ యస్య తస్య స్విన్నాక్షస్య| కైః ? ముఖవాయుభిః| తథాఽంగుష్ఠేన మలితే నయనే సతి దృష్టౌ మలముత్ప్లుతం-ఉద్గతం దృష్ట్వా, స్వాం నాసికాం వీక్షమాణస్య మూర్ధ్ని నిష్కంపం ధారితే సతి కృష్ణమండలాదర్ధాంగులం హిత్వాఽపాంగాచ్చాంగులచతుర్భాగం ముక్త్వా తర్జనీమధ్యమాంగుష్ఠైః శలాకాం నిశ్చలం యథా భవతి తథా ధృతాం దైవచ్ఛిద్రస్య పార్శ్వం నయేత్ ఊర్ధ్వమాలోడయన్నివ| సవ్యం నేత్రం దక్షిణకరేణ, వామేన చ హస్తేన దక్షిణమక్షి, విధ్యేత్|

Adhikarana suviddhe sAntvanAdi (13-18) · Śloka 18

| సువిద్ధే శబ్దః స్యాదరుక్ చాంబులవస్రుతిః||13|| సాంత్వయన్నాతురం చాను నేత్రం స్తన్యేన సేచయేత్| శలాకాయాస్తతోఽగ్రేణ నిర్లిఖేణ్ణేత్రమండలం||14|| అబాధమానః శనకైర్నాసాం ప్రతి నుదంస్తతః| ఉచ్ఛింఘనాచ్చాపహరేద్దృష్టిమందలగం కఫం||15|| స్థిరే దోషే చలే వాఽతి స్వేదయేదక్షి బాహ్యతః| అథ దృష్టేషు రూపేషు శలాకామాహరేచ్ఛనైః||16|| ఘృతాప్లుతం పిచుం దత్త్వా బద్ధాక్షం శాయయేత్తతః| విద్ధాదన్యేన పార్శ్వేన తముత్తానం ద్వయోర్వ్యధే||17|| నివాతే శయనేఽభ్యక్తశిరఃపాదం హితే రతం| |18|

స0-సువిద్ధే సతి శబ్దః స్యాత్| తథాఽరుగ్ జలలవస్య చ స్రుతిః స్యాత్| సాంత్వయన్ రోగిణమను-పశ్చాత్, నేత్రం స్తన్యేన సేచయేత్| తతః-అనంతరం, శలాకాయా అగ్రేణ దృష్టిమండలం నిర్లిఖేత్| కథం ? అపీడయన్| తథా శనైర్నాసాం ప్రతి కఫం నుదన్| తత ఉచ్ఛింఘనాచ్చ దృష్టిమండలగం కఫం హరేత్| దోషే చలే స్థిరే వా సత్యక్షిబాహ్యతోఽతి స్వేదయేత్| అనంతరం రూపేషు-వస్తుషు, దృష్టేషు సత్సు శనైః శలాకామార్కర్షేత్| తతో ఘృతాప్లుతం పిచుం దత్త్వా పట్టికయా బద్ధాక్షం విద్ధాదన్యేన పార్శ్వేన శాయయేత్| ద్వయోరక్ష్ణోర్వ్యధే సతి తముత్తానం నివాతే శయనేఽభ్యక్తశిరః పాదం హితే రతం శాయయేత్|

Adhikarana suviddhe saptAhaM kShavathvAdiniShedhaH (18-19) · Śloka 19

| క్షవథుం కాసముద్గారం ష్ఠీవనం పానమంభసః||18|| అధోముఖస్థితిం స్నానం దంతధావనభక్షణం| సప్తాహం నాచారేత్స్నేహపీతవచ్చాత్ర యంత్రణా||19||

స0-క్షవథ్వాదీన్ సప్తాహం నాచరేత్| అత్ర చ స్నేహపీత ఇవ యంత్రణా|

Adhikarana suviddhe shaktito la~gghanAdi (20-21) · Śloka 21

శక్తితో లంఘయేత్సేకో రుజి కోష్ణేన సర్పిషా| సవ్యోషామలకం వాట్యమశ్నీయాత్సఘృతం ద్రవం||20|| విలేపీం వా త్ర్యహాచ్చాస్య క్వాథైర్ముక్త్వాఽక్షి సేచయేత్| వాతఘ్నైః సప్తమే త్వహ్ని సర్వథైవాక్షి మోచయేత్||21||

స0-శక్త్యనుసారేణ చ తం లంఘయేత్| పీడాయాం సత్యాం కోష్ణేన ఘృతేన సేకో హితః| తథా వ్యోషామలకయుక్తం వాఠ్యం ద్రవం సఘృతం త్ర్యహం భుంజీత విలేపికాం వా| త్ర్యహాదంతరం నయనం ముక్త్వా క్వాథైర్వాతఘ్నైః సేవయేత్| సప్తమే తు దినే సర్వథైవాక్షి మోచయేత్|

Adhikarana suviddhe sUkShmAdidarshananiShedhaH (22) · Śloka 22

యంత్రణామనురుధ్యేత దృష్టేరాస్థైర్యలాభతః| రూపాణి సూక్ష్మదీప్తాని సహసా నావలోకయేత్||22||

స0-దృష్టేశ్చ యంత్రణాం కుర్యాత్| అతిసూక్ష్మభాసురాదీన్ నేక్షేతేత్యర్థః| స్థైర్యలాభో యావదక్ష్ణి స్యాత్| స్థిరీభూతాయామపి దృశి సూక్ష్మణి రూపాణి భాసురాణి చ సహసా నావలోకయేత్|

Adhikarana vedhadoShe~ahitAcaraNe ca shophAdi (23) · Śloka 23

శోఫరాగరుజాదీనామధిమంథస్య చోద్భవః| అహితైర్వేధదోషాచ్చ యథాస్వం తానుపాచరేత్||23||

స0-అహితైరాచరితైస్తథా వేధదోషాచ్చ శోఫాదీనామధిమంథస్య చోద్భూతిః| తాంశ్చ యథాయోగముపక్రమేత్|

Adhikarana rujArAgashamane dUrvAdilepaH (24) · Śloka 24

కల్కితాః సఘృతా దూర్వాయవగైరికసారివాః| ముఖాలేపే ప్రయోక్తవ్యా రుజారాగోపశాంతయే||24||

స0-దూర్వాదయః కల్కితాః సఘృతా ముఖాలేపే ప్రయోక్తవ్యా రూగ్రాగశమాయ|

Adhikarana rujArAgashamane tilAdilepaH (25) · Śloka 25

ససర్షపాస్తిలాస్తద్వన్మాతులుంగరసాప్లుతాః| |25|

స0-తిలాః సర్షపయుక్తా బీజపూరరసాప్లుతాః పూర్వగుణాః|

Adhikarana rujArAgashamane payasyAdilepaH (25-26) · Śloka 26

| పయస్యాసారివాపత్రమంజిష్ఠామధుయష్టిభిః||25|| అజాక్షీరయుతైర్లేపః సుఖోష్ణః శర్మకృత్పరం| |26|

స0-పయస్యాదిభిశ్ఛాగక్షీరాన్వితైః సుఖోష్ణో లేపః పరం సుఖకృత్|

Adhikarana rujArAgashamane rodhrAdishRutakShIrasyAshcyotanam (26-27) · Śloka 27

| రోధ్రసైంధవమృద్వీకామధుకైశ్ఛాగలం పయః||26|| శృతమాశ్చ్యోతనం యోజ్యం రుజారాగవినాశనం| |27|

స0-రోధ్రాదిభిరజాక్షీరం శృతమాశ్చ్యోతనే యోజ్యం రుజాదిహృత్|

Adhikarana rujArAgashamane madhukAdiSrRutakShIrasyAScyotanam (27) · Śloka 27

| మధుకోత్పలకుష్ఠైర్వ ద్రాక్షాలాక్షాసితాన్వితైః||27||

స0-మధుకాదిభిర్వా శృతమజాక్షీరమాశ్చ్యోతనం హితం|

Adhikarana evamanupashame sirAmokShAdi (28-29) · Śloka 29

వాతఘ్నసిద్ధే పయసి శృతం సర్పిశ్చతుర్గుణే| పద్మకాదిప్రతీవాపం సర్వకర్మసు శస్యతే||28|| సిరాం తథాఽనుపశమే స్నిగ్ధస్విన్నస్య మోక్షయేత్| మంథోక్తాం చ క్రియాం కుర్యాద్వేధే రూఢేఽంజనం మృదు||29||

స0-వాతఘ్నశృతే క్షీరే చతుర్గుణే సర్పిః పద్మకాదిప్రతీవాపం సర్వకర్మసు శస్యతే| సం-ఏవమప్యనుపశాంతౌ స్నిగ్ధస్విన్నస్య సిరాం మోక్షయేత్| మంథోక్తం చోపక్రమం యుంజీత| వేధే రూఢే సతి మృద్వంజనం హితం|

Adhikarana viddhe~akShNi ADhakyAdivartiH (30) · Śloka 30

ఆఢకీమూలమరిచహరితాలరసాంజనైః| విద్ధేఽక్ష్ణి సగుడా వర్తిర్యోజ్యా దివ్యాంబుపేషితా||30||

స0-ఆఢక్యాదిభిః సగుడా వర్తిర్దివ్యాంబుపిష్ఠా విద్ధే నయనే యోజ్యా|

Adhikarana viddhe~akShNi jAtyAdi piNDA~jjanam (31-32) · Śloka 32

జాతీశిరీషధవమేషవిషాణిపుష్ప వైడూర్యమౌక్తికఫలం పయసా సుపిష్టం| ఆజేన తామ్రమమునా ప్రతను ప్రదిగ్ధం సప్తాహతః పునరిదం పయసైవ పిష్టం||31|| పిండాంజనం హితమనాతపశుష్కమక్ష్ణి విద్ధే ప్రసాదజననం బలకృచ్చ దృష్టేః| - |32|

స0-జాత్యాదికమజాక్షీరేణ శ్లక్ష్ణపిష్టమేతేన చ తామ్రం ప్రతను ప్రదిగ్ధం సప్తాహాత్పునరజాక్షీరేణ చైతత్ పిష్టం పిండాంజనం ఛాయాశుష్కం విద్ధే నయనే ప్రసాదనం హితం| దృష్టేశ్చ బలకృత్|

Adhikarana viddhe~akShNi srotojAdi piNDA~jjanam (14) · Śloka 14

- | స్రోతోజవిద్రుమశిలాంబుధిఫేనతీక్ష్ణై- రస్యైవ తుల్యముదితం గుణకల్పనాభిః||32|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే లింగనాశప్రతిషేధో నామ చతు ర్దశోఽధ్యాయః||14||

స0-స్రోతోజాదిభిరజాక్షీరపిష్టైః పిండాంజనం పూర్వవదితి| వసంతతిలకం(కే) వృత్తం(త్తే)| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే లింగనాశప్రతిషేధో నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 14||