21. mukharōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana mukharogavij~jAnIyAdhyAyaH ||21|| mukharogANAM sAmAnyaM nidAnam (2-3) · Śloka 3

ક્રમપ્રાપ્તં મુખરોગવિજ્ઞાનમભિધિત્સુરાહ અથતો મુખરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) માત્સ્યમાહિષવારાહપિશિતામકમૂલકમ્| માષસૂપદધિક્ષીરસુક્તેક્ષુરસફાણિતમ્||૧|| અવાક્શય્યાં ચ ભજતો દ્વિષતો દન્તધાવનમ્| ધૂમર્ચ્છર્દનગણ્ડૂષાનુચિતં ચ સિરાવ્યધમ્||૨|| કૃદ્ધાઃ શ્લેષ્મોલ્બણા દોષાઃ કુર્વન્ત્યન્તર્મુખં ગદાન્| |૩|

સ૦-માત્સ્યમાહિષવારાહપિશિતાદિ ભજતો દન્તધાવનં દ્વિષતઃ-અસેવમાનસ્ય, ધૂમાદિકં ચોચિતં દ્વિષતઃ, સિરાવ્યધં ચ દ્વિષતઃ, શ્લેષ્મોલ્બણા દોષાઃ કૃદ્ધા મુખસ્યાન્તરે ગદાન્ કુર્વન્તિ|

Adhikarana oShThe ekAdasha rogAH| 1 khaNDauShThasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| તત્ર ખણ્ડૌષ્ઠ ઇત્યુક્તો વાતેનૌષ્ઠો દ્વિધા કૃતઃ||૩||

સ૦-તેષુ મુખરોગેષુ મધ્યે પવનાદોષ્ઠો દ્વિધા કૃતઃ ખણ્ડૌષ્ઠ ઇતિ ગદિતઃ|

Adhikarana 2 vAtajasya oShThakopasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ઓષ્ઠકોપે તુ પવનાત્ સ્તબ્ધાવોષ્ઠૌ મહારુજૌ| દાલ્યેતે પરિપાટ્યેતે પરુષાસિતકર્કશૌ||૪||

સ૦-પવનાદોષ્ઠકોપે ત્વોષ્ઠૌ સ્તબ્ધૌ મહારુજૌ દાલ્યેતે તથા પરિપાટ્યેતે ઇવ| તથા પરુષૌ કૃષ્ણૌ રૂક્ષૌ દૃશ્યેતે|

Adhikarana 3 pittajasya oShThakopasya lakShaNam (5) · Śloka 5

પિત્તાત્તીક્ષ્ણાસહૌ પીતૌ સર્ષપાકૃતિભિશ્ચિતૌ| પિટિકાભિર્બહુક્લેદાવાશુપાકૌ|૫|

સ૦-પિત્તેનૌષ્ઠૌ તીક્ષ્ણં ન સહેતે| પીતૌ ચ સ્યાતામ્| તથા ચ સર્ષપાકૃતિભિઃ પિટિકાભિશ્ચિતૌ બહુક્લેદૌ શીઘ્રપાકૌ ચ|

Adhikarana 4 kaphajasya oShThakopasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| કફાત્પુનઃ||૫|| શીતાસહૌ ગુરુ શૂનૌ સવર્ણપિટિકાચિતૌ| |૬|

સ૦-કફેન શીતાસહૌ ગુરુ શૂનૌ સવર્ણૈઃ પિટકૈરાચિતૌ સ્યાતામ્|

Adhikarana 5 sannipAtajasya oShThakopasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| સન્નિપાતાદનેકાભૌ દુર્ગન્ધાસ્રાવપિચ્છિલૌ||૬|| અકસ્માન્મ્લાનસંશૂનરુજૌ વિષમપાકિનૌ| |૭|

સ૦-સન્નિપાતાદોષ્ઠૌ નાનાવર્ણપિટકૈરાચિતૌ દુર્ગન્ધસ્રાવપિચ્છિલૌ સહસૈવ મ્લાનૌ કદાચિત્સંશૂનૌ વિષમપાકિનૌ વા|

Adhikarana 6 raktajasya oShThakopasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| રક્તોપસૃષ્ટૌ રુધિરં સ્રવતઃ શોણિતપ્રભૌ||૭|| ખર્જૂરસદૃશં ચાત્ર ક્ષીણે રક્તેઽર્બુદં ભવેત્| |૮|

સં-રક્તેન યુક્તૌ રુધિરં સ્રવન્તૌ રક્તપ્રભૌ ચ| ક્ષીણે રક્તે ખર્જૂરાકારમર્બુદમોષ્ઠૌ સ્યાત્|

Adhikarana 7 arbudasya oShThakopasya lakShaNam 8 mAMsajasya oShThakopasya lakShaNam (8) · Śloka 8

| માંસપિણ્ડોપમૌ માંસાત્સ્યાતાં મૂર્ચ્છત્કૃમી ક્રમાત્||૮||

સ૦-માંસેન માંસપિણ્ડોપમાવોષ્ઠૌ| ક્રમેણ ચ મૂર્ચ્છત્કૃમી સ્યાતામ્| મૂર્ચ્છન્તિ કૃમયો યયોરિતિ મૂર્ચ્છત્કૃમી| તયોઃ કૃમયો જાયન્ત ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana 9 medojasya oShThakopasya lakShaNam 10kShatajasya oShThakopasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

તૈલાભશ્વયથુક્લેદૌ સકણ્ડ્વૌ મેદસા મૃદૂ| ક્ષતજાવવતીર્યેતે પાટ્યેતે ચાસકૃત્પુનઃ||૯|| ગ્રથિતૌ ચ પુનઃ સ્યાતાં કણ્ડૂલૌ દશનચ્છદૌ| |૧૦|

સ૦-મેદસા તૈલાભઃ શોફઃ ક્લેદશ્ચ યયોસ્તાવેવમ્| તથા કણ્ડૂયુતૌ મૃદૂ ચૌષ્ઠૌ સ્યાતામ્| સ૦-ક્ષતજાવસકૃદવદીર્યેતે પરિપાટ્યેતે-ભેદ્યેતે ઇવ, ગ્રથિતૌ ચ પુનરોષ્ઠૌ સ્યાતાં સકણ્ડૂકૌ ચ|

Adhikarana 11 jalArbudasya oShThakopasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| જલબુદ્બુદવદ્વાતકફાદોષ્ઠે જલાર્બુદમ્||૧૦||

સ૦-વાતકફાત્ જલબુદ્બુદાકારં જલાર્બુદમોષ્ઠે સ્યાત્| ઇત્યેકાદશ ઓષ્ઠે|

Adhikarana gaNDe eko rogaH| 1 gaNDAlajyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

ગણ્ડાલજી સ્થિરઃ શોફો ગણ્ડે દાહજ્વરાન્વિતઃ| |૧૧|

સ૦-સ્થિરઃ શોફો ગણ્ડપ્રદેશે દાહજ્વરયુતો ગણ્ડાલજીત્યુચ્યતે| ઇત્યેકો ગણ્ડે|

Adhikarana dante dasha rogAH| 1 shItadantasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| વાતાદુષ્ણસહા દન્તાઃ શીતસ્પર્શેઽધિકવ્યથાઃ||૧૧|| દાલ્યન્ત ઇવ શૂલેન શીતાખ્યો દાલનશ્ચ સઃ| |૧૨|

સ૦-વાતેન દન્તા ઉષ્ણસહાઃ શીતસ્પર્શેઽધિકવ્યથાઃ, શૂલેન દાલ્યન્ત ઇવ ચ| અસૌ શીતદન્તસંજ્ઞો દાલનશ્ચોક્તઃ|

Adhikarana 2 dantaharShasya lakShaNam 3 dantabhedasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| દન્તહર્ષે પ્રવાતામ્લશીતભક્ષાક્ષમા દ્વિજાઃ||૧૨|| ભવન્ત્યમ્લાશનેનેવ સરુજાશ્ચલિતા ઇવ| દન્તભેદે દ્વિજાસ્તોદભેદરુક્સ્ફુટનાન્વિતાઃ||૧૩||

સ૦-દન્તહર્ષે પ્રચણ્ડવાતસ્યામ્લશીતભક્ષસ્યા (સ્ય ચા)- સહાઃ, દ્વિજાઃ તથાઽમ્લાશનેનેવ સરુજાશ્ચિલિતા ઇવ ચ સ્યુઃ| સ૦-દન્તભેદે દન્તાસ્તોદાદિયુતાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana 4 dantacAlasya lakShaNam 5karAlasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ચાલશ્ચલદ્ભિર્દશનૈર્ભક્ષણાદધિકવ્યથૈઃ| કરાલસ્તુ કરાલાનાં દશનાનાં સમુદ્ગમઃ||૧૪||

સ૦-ચાલાખ્યો રોગો દન્તૈશ્ચ ચલદ્ભિર્ભક્ષણાદધિકવ્યથૈશ્ચ સ્યાત્| સ૦-કરાલાનાં દન્તાનાં સમુદ્ગમઃ કરાલાખ્યો રોગઃ|

Adhikarana 6 adhidantasya lakShaNam (15) · Śloka 15

દન્તોઽધિકોઽધિદન્તાખ્યઃ સ ચોક્તઃ ખલુ વર્ધનઃ| જાયમાનેઽતિરુગ્ દન્તે, જાતે તત્ર તુ શામ્યતિ||૧૫||

સ૦-અધિકો દન્તોઽધિદન્તસંજ્ઞો રોગઃ| વર્ધનશ્ચ સ એવોક્તઃ| જાયમાને તસ્મિન્ દન્તેઽતિપીડા જાયતે| જાતે તુ તસ્મિન્ પીડા શામ્યતિ|

Adhikarana 7 sharkarAyAH VlakShaNam (16) · Śloka 16

અધાવનામલો દન્તે કફો વા વાતશોષિતઃ| પૂતિગન્ધિઃ સ્થિરીભૂતઃ શર્કરા|૧૬|

સ૦-અધાવનાદ્દન્તે મલઃ કફો વા પવનેન શોષિતઃ પૂતિગન્ધિઃ સ્થિરીભૂતઃ| સ એવોપેક્ષિતઃ શર્કરા સ્યાત્|

Adhikarana 8 kapAlikAyAH lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| સાઽપ્યુપેક્ષિતા||૧૬|| શાતયત્યણુશો દન્તાત્કપાલાનિ કપાલિકા| |૧૭|

સ૦-કપાલિકાખ્યો દન્તાત્ કપાલાન્યણુશઃ-સ્તોકં સ્તોકં, શાતયતિ|

Adhikarana 9 shyAvasya lakShaNam (17) · Śloka 17

| શ્યાવઃ શ્યાવત્વમાયાતો રક્તપિત્તાનિલૈર્દ્વિજઃ||૧૭||

સ૦-દ્વિજઃ શ્યાવત્વમાયાતો રક્તપિત્તાનિલૈઃ શ્યાવાખ્યઃ|

Adhikarana 10 kRumidantasya lakShaNam dantamUle trayodasha rogAH| (18-20) · Śloka 20

સમૂલં દન્તમાશ્રિત્ય દોષૈરુલ્બણમારુતૈઃ| શોષિતે મજ્જ્ઞિ સુષિરે દન્તેઽન્નમલપૂરિતે||૧૮|| પૂતિત્વાત્કૃમયઃ સૂક્ષ્મા જાયન્તે, જાયતે તતઃ| અહેતુતીવ્રાર્તિશમઃ સસંરમ્ભોઽસિતશ્ચલઃ||૧૯|| પ્રલૂનઃ પૂયરક્તસ્રુત્ સ ચોક્તઃ કૃમિદન્તકઃ| |૨૦|

સ૦-સમૂલં દન્તમાશ્રિત્ય દોષૈરધિકમારુતૈઃ શોષિતે મજ્જ્ઞિ સુષિરે દન્તેઽન્નમલપૂરિતે પૂતિત્વાત્ કૃમયઃ સૂક્ષ્મા જાયન્તે| તતોઽહેતુ-નિમિત્તમન્તરેણ, તીવ્રાર્તિશાન્તિર્જાયતે| તથા સંરમ્ભાન્વિતઃ કૃષ્ણશ્ચલઃ પ્રલૂનાખ્યઃ પૂયરક્તસ્રાવી| સ ચ કૃમિદન્તક ઉક્તઃ| ઇતિ દન્તે દશૈતે|

Adhikarana 1 shItAdasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| શ્લેષ્મરક્તેન પૂતીનિ વહન્ત્યસ્રમહેતુકમ્||૨૦|| શીર્યન્તે દન્તમાંસાનિ મૃદુક્લિન્નાસિતાનિ ચ| શીતાદોઽસૌ|૨૧|

સ૦-શ્લેષ્મરક્તેન દન્તમાંસાનિ પૂતીનિ રક્તં નિર્નિમિત્તં વહન્તિ શીર્યન્તે| કિમ્ભૂતાનિ ? મૃદુક્લિન્નાનિ અસિતાનિ ચ| અસૌ શીતાદઃ કથ્યતે|

Adhikarana 2 upakushasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| ઉપકુશઃ પાકઃ પિત્તાસૃગુદ્ભવઃ||૨૧|| દન્તમામ્સાનિ દહ્યન્તે રક્તાન્યુત્સેધવન્ત્યતઃ| કણ્ડૂમન્તિ સ્રવન્ત્યસ્રમાધ્માયન્તેઽસૃજિ સ્થિતે||૨૨|| ચલા મન્દરુજો દન્તા પૂતિ વક્ત્રં ચ જાયતે| |૨૩|

સ૦-પિત્તરક્તોત્થો યો દન્તમાંસે પાકઃ સ ઉપકુશસંજ્ઞઃ| તેન દન્તમાંસાનિ દહ્યન્તે રક્તવર્ણાનિ સોત્સેધાનિ ચ| તતઃ કણ્ડૂયુતાનિ રક્તં સ્રવન્તિ| રક્તે સ્થિતે સત્યાધ્માયન્તે| ચલા દન્તા મન્દરુજઃ સ્યુઃ| પૂતિ વક્ત્રં ચ જાયતે|

Adhikarana 3 dantapuppuTasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| દન્તયોસ્ત્રિષુ વા શોફો બદરાસ્થિનિભો ઘનઃ||૨૩|| કફાસ્રાત્તીવ્રરુક્ શીઘ્રં પચ્યતે દન્તપુપ્પુટઃ| |૨૪|

સ૦-દ્વયોર્દન્તયોસ્ત્રિષુ વ દન્તેષુ શોફો બદરાસ્થિસદૃશો ઘનઃ કફરક્તાત્ તીવ્રરુક્ શીઘ્રં પચ્યતે| સ દન્તપુપ્પુટસંજ્ઞઃ|

Adhikarana 4 dantavidradheH lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| દન્તમાંસે મલૈઃ સાસ્રૈર્બાહ્યાન્તઃ શ્વયથુર્ગુરુઃ||૨૪|| સરુગ્દાહઃ સ્રવેદ્ભિન્નઃ પૂયાસ્રં દન્તવિદ્રધિઃ| |૨૫|

સ૦-દન્તમાંસે બાહ્યેઽભ્યન્તરે ચ દોષૈઃ સરક્તૈર્ગુરુઃ શ્વયથુઃ સરુગ્દાહઃ| સ ચ ભિન્નઃ સન્ પૂયાસ્રં સ્રવેત્| સ દન્તાવિદ્રધિઃ|

Adhikarana 5 suShirasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| શ્વયથુર્દન્તમૂલેષુ રુજાવાન્ પિત્તરક્તજઃ||૨૫|| લાલાસ્રાવી સ સુષિરો દન્તમાંસપ્રશાતનઃ| |૨૬|

સં-દન્તમૂલેષુ શ્વયથુઃ પીડાવાન્ પિત્તરક્તોત્થો લાલાસ્રાવી| સુષિરસંજ્ઞો દન્તમાંસપ્રશાતનઃ

Adhikarana 6 mahAsuShirasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| સ સન્નિપાતાજ્જ્વરવાન્ સપૂયરુધિરસ્રુતિઃ||૨૬|| મહાસુષિર ઇત્યુક્તો વિશીર્ણદ્વિજબન્ધનઃ| |૨૭|

સ૦-સન્નિપાતજ્વરયુતઃ પૂયરુધિરસ્રાવેનાન્વિતઃ મહાસુષિરાખ્ય ઉક્તઃ| સ ચ વિશીર્ણદ્વિજબન્ધનઃ સ્યાત્|

Adhikarana 7 adhimAMsasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| દન્તાન્તે કીલવચ્છોફો હનુકર્ણરુજાકરઃ||૨૭|| પ્રતિહન્ત્યભ્યવહૃતિં શ્લેષ્મણા સોઽધિમાંસકઃ| |૨૮|

સ૦-દન્તાન્તે કીલસદૃશઃ શોફો હનૌ કર્ણે ચ રુજાં કરોતિ| અભ્યવહૃતિં પ્રતિહન્તિ| સોઽધિમાંસકઃ શ્લેષ્મણા સ્યાત્|

Adhikarana 8 vidarbhasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| ઘૃષ્ટેષુ દન્તમાંસેષુ સંરમ્ભો જાયતે મહાન્||૨૮|| યસ્મિંશ્ચલન્તિ દન્તાશ્ચ સ વિદર્ભોઽભિઘાતજઃ| |૨૯|

સ૦-દન્તમાંસેષુ દન્તકાષ્ઠાદિના ઘૃષ્ટેષુ મહાન્ સંરમ્ભો જાયતે| યસ્મિન્સતિ દન્તાશ્ચ ચલન્તિ| સોઽભિઘાતજો વિદર્ભાખ્યઃ|

Adhikarana 9,10,11,12,13 pa~jcAnAM dantanADInAM lakShaNam (29-31) · Śloka 31

| દન્તમાંસાશ્રિતાન્ રોગાન્ યઃ સાધ્યાનપ્યુપેક્ષતે||૨૯|| અન્તસ્તસ્યાસ્રવન્ દોષઃ સૂક્ષ્માં સઞ્જનયેદ્ગતિમ્| પૂયં મુહુઃ સા સ્રવતિ ત્વઙ્માંસાસ્થિપ્રભેદિની||૩૦|| તાઃ પુનઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયા લક્ષણૈઃ સ્વૈર્યથોદિતૈઃ| |૩૧|

સ૦-દન્તમાંસાશ્રિતાન્ રોગાન્ સાધ્યાનપિ ય ઉપેક્ષતે, તસ્યાન્તરેષુ દોષોઽસ્રવન્ સૂક્ષ્માં ગતિં સઞ્જનયેત્| સા ચ ગતિઃ પુનઃ પુનઃ પૂયં સ્રવતિ| ત્વઙ્માંસાસ્થીનિ પ્રભિનત્તિ| તાશ્ચ ગતયઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયાઃ સ્વૈઃ સ્વૈર્વાતાદિજૈર્લક્ષણૈઃ| ઇતિ દન્તમૂલે ત્રયોદશ|

Adhikarana jihvAyAM ShaDrogAH| 1 vAtadUShitAyAH lakShaNam 2 pittadUShitAyAH lakShaNam (31-32) · Śloka 32

| શાખપત્રખરા સુપ્તા સ્ફુટિતા વાતદૂષિતા||૩૧|| જિહ્વા પિત્તાત્ સદાહોષા રક્તૈર્માસાઙ્કુરૈશ્ચિતા| |૩૨|

સ૦-વાતદૂષિતા જિહ્વા શાકપત્રવત્ ખરા સુપ્તા સ્ફુટિતા ચ સ્યાત્| સ૦-પિત્તાત્ સદાહોષા તથા રક્તૈર્માંસાઙ્કુરૈશ્ચ ચિતા જિહ્વા સ્યાત્|

Adhikarana 3 kaphadUShitAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

| શાલ્મલીકણ્ટકાભૈસ્તુ કફેન બહલા ગુરુઃ||૩૨||

સ૦-કફેન શાલ્મલીકણ્ટકાભૈઃ કણ્ટકૈશ્ચિતા બહલા ગુરુશ્ચ જિહ્વા સ્યાત્|

Adhikarana 4 alasasya lakShaNam (33) · Śloka 33

કફપિત્તાદધઃ શોફો જિહ્વાસ્તમ્ભકૃદુન્નતઃ| મત્સ્યગન્ધિર્ભવેત્પક્વઃ સોઽલસો માંસશાતનઃ||૩૩||

સ૦-કફપિત્તાત્ જિહ્વાયા અધઃ શોફો જિહ્વાસ્તમ્ભકર ઉન્નતઃ પક્વો મત્સ્યગન્ધિર્ભવેત્| સોઽલસાખ્યોમાંસશાતનઃ|

Adhikarana 5 adhijihvasya lakShaNam 6upajihvasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

પ્રબન્ધનેઽધો જિહ્વાયાઃ શોફો જિહ્વાગ્રસન્નિભઃ| સાઙ્કુરઃ કફપિત્તાસ્રૈર્લાલોષાસ્તમ્ભવાન્ ખરઃ||૩૪|| અધિજિહ્વઃ સરુક્કણ્ડૂર્વાક્યાહારવિઘાતકૃત્| તાદૃગેવોપજિહ્વસ્તુ જિહ્વાયા ઉપરિ સ્થિતઃ||૩૫||

સ૦-જિહ્વાયાઃ પ્રબન્ધનેઽધસ્તાજ્જિહ્વાગ્રતુલ્યઃ શોફઃ સહાઙ્કુરઃ કફપિત્તરક્તૈર્લાલોષાસ્તમ્ભયુતઃ ખરસ્પર્શયુતોઽધિજિહ્વોરુક્કણ્ડૂભ્યાં યુતો વાક્યાહારવિઘાતં કરોતિ| સ૦-તાદૃગેવ-અધિજિહ્વાસદૃશ ઉપજિહ્વઃ, જિહ્વાયા ઉપરિ સ્થિતઃ| ઇતિ જિહ્વાયાઃ ષડેતે|

Adhikarana tAlurogA aShTau| 1 tAlupiTikAyA lakShaNam (36) · Śloka 36

તાલુમાંસેઽનિલાદ્દુષ્ટે પિટિકાઃ સરુજઃ ખરાઃ| બહ્યો ઘનાઃ સ્રાવયુતાસ્તાસ્તાલુપિટિકાઃ સ્મૃતાઃ||૩૬||

સ૦-વાતાત્તાલુમાંસે દુષ્ટે પિટિકાઃ સરુજઃ ખરા બહ્યો ઘનાઃ સ્રાવાન્વિતાશ્ચ| તાસ્તાલુપિટિકાઃ સ્મૃતાઃ|

Adhikarana 2 galaSuNDikAyAH lakShaNam (37-38) · Śloka 38

તાલુમૂલે કફાત્સાસ્રાત્ મત્સ્યબસ્તિનિભો મૃદુઃ| પ્રલમ્બઃ પિચ્છિલઃ શોફો નાસયાઽઽહારમીરયન્||૩૭|| કણ્ઠોપરોધતૃટ્કાસવમિકૃત્ ગલશુણ્ડિકા| |૩૮|

સં-તાલુમૂલે કફાદ્રક્તાન્વિતાત્ મત્સ્યબસ્તિસદૃશો મૃદુઃ પ્રલમ્બઃ પિચ્છિલઃ શોફો નાસયાઽઽહારં પ્રેરયન્ કણ્ઠોપરોધાદિકૃત્| ગુલશુણ્ડિકાખ્યઃ|

Adhikarana 3 tAlusaMhateH lakShaNam 4 arbudasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

| તાલુમધ્યે નિરુઙ્માંસં સંહતં તાલુસંહતિઃ||૩૮|| પદ્માકૃતિસ્તાલુમધ્યે રક્તાચ્છ્વયથુરર્બુદમ્| |૩૯|

સ૦-તાલુમધ્યે નિરુઙ્માંસં સંહતં સા તાલુસંહતિરિત્યુચ્યતે| સ૦- તાલુમધ્યે પદ્માકારો રક્તાદ્દુષ્ટાચ્છ્વયથુરર્બુદમ્|

Adhikarana 5 kacCapasya lakShaNam 6puppaTasya lakShaNam (39-40) · Śloka 40

| કચ્છપઃ કચ્છપાકારશ્ચિરવૃદ્ધિઃ કફાદરુક્||૩૯|| કોલાભઃ શ્લેષ્મમેદોભ્યાં પુપ્પુટો નીરુજઃ સ્થિરઃ| |૪૦|

પદાર્થચન્દ્રિકા-કફાદ્દુષ્ટાત્ તાલુદેશે યઃ શ્વયથુઃ કચ્છપાકારશ્ચિરવૃદ્ધિરરુક્ ચ, સ કચ્છપ ઇત્યુચ્યતે| પ૦ ચ૦-શ્લેષ્મમેદોભ્યાં દુષ્ટાભ્યાં કોલાભઃ-કોલસદૃશો, નીરુજઃ સ્થિરશ્ચ યઃ શોફઃ સ્યાત્, સ પુપ્પુટ ઇત્યુચ્યતે|

Adhikarana 7 tAlupAkasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| પિત્તેન પાકઃ પાકાખ્યઃ પૂયાસ્રાવી મહારુજઃ||૪૦||

પ૦ ચ૦-પિત્તેન દુષ્ટેન યસ્તાલુનઃ પાકઃ પૂયાસ્રાવી મહારુજઃ, સ પાકાખ્યઃ-પાકસંજ્ઞઃ|

Adhikarana 8 tAlushoShasya lakShaNam (41) · Śloka 41

વાતપિત્તજ્વરાયાસૈસ્તાલુશોષસ્તદાહ્વયઃ| |૪૧|

પ૦ ચ૦-વાતપિત્તજ્વરાયાસૈઃ પ્રતિબદ્ધો યઃ શોષસ્તાલુશોષઃ, સ તદાહ્વયઃ-તાલુશોષ ઇત્યુચ્યતે| ઇત્યષ્ટૌ તાલુરોગાઃ|

Adhikarana gale aShTAdasha rogAH| rohiNyAH sAmAnyaM lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| જિહ્વાપ્રબન્ધજાઃ કણ્ઠે દારુણા માર્ગરોધિનઃ||૪૧|| માંસાઙ્કુરાઃ શીઘ્રચયા રોહિણી શીઘ્રકારિણી| |૪૨|

પ૦ ચ૦-કણ્ઠે-કણ્ઠપ્રદેશે, યે માંસાઙ્કુરા જિહ્વાપ્રબન્ધજાઃ-જિહ્વામૂલોત્થાઃ, દારુણાઃ-દુઃસહાઃ, કણ્ઠમાર્ગાનુરોધિનઃ શીઘ્રચયાઃ-સત્વરોદ્ભૂતાઃ, ભવન્તિ| સા શીઘ્રકારિણી-આશુવ્યાપાદનશીલા, રોહિણીત્યુચ્યતે|

Adhikarana 1 vAtajAyA rohiNyA lakShaNam (42) · Śloka 42

| કણ્ઠાસ્યશોષકૃદ્વાતાત્ સા હનુશ્રોત્રરુક્કરી||૪૨||

પ૦ ચ૦-સા-રોહિણી, વાતાત્સમુત્પન્ના કણ્ઠાસ્યશોષં કરોતિ| હન્વોઃ શ્રોત્રયોશ્ચ રુજં કરોતિ|

Adhikarana 2 pittajAyAH rohiNyA lakShaNam 3 kaphajAyAH rohiNyA lakShaNam (43-44) · Śloka 44

પિત્તાજ્જ્વરોષાતૃણ્મોહકણ્ઠધૂમાયનાન્વિતા| ક્ષિપ્રજા ક્ષિપ્રપાકાઽતિરાગિણી સ્પર્શનાસહા||૪૩|| કફેન પિચ્છિલા પાણ્ડુઃ| |૪૪|

પ૦ ચ૦-પિત્તાદ્ રોહિણી જ્વરાદિભિરન્વિતા સ્યાત્| ક્ષિપ્રજા-શીઘ્રોત્થાના| શીઘ્રપાકા અતિરાગિણી-ભૃશલોહિતા| સ્પર્શનાસહા-સ્પર્શં ન સહતે| પં ચં-કફેન દુષ્ટેન રોહિણી પિચ્છિલા પાણ્ડુરા ચ ભવેત્|

Adhikarana 4 raktajAH rohiNyA lakShaNam (44) · Śloka 44

અસૃજા સ્ફોટકાચિતા| તપ્તાઙ્ગારનિભા કર્ણરુક્કરી પિત્તજાકૃતિઃ||૪૪||

પ૦ ચ૦-અસૃજા-રક્તેન દુષ્ટેન, રોહિણી સ્ફોટકૈરાચિતા સમન્તાત્ વ્યાપ્તા સ્યાત્| તપ્તાઙ્ગારનિભા-વર્ણતઃ સ્પર્શતો વા, કર્ણયો રુજાં કરોતિ| પિત્તજાકૃતિઃ-પિત્તોત્થરોહિણીલક્ષણસમન્વિતા ભવેત્|

Adhikarana 5 sannipAtajAyAH rohiNyA lakShaNam 6 shAlUkasya lakShaNam (45-46) · Śloka 46

ગમ્ભીરપાકા નિચયાત્ સર્વલિઙ્ગસમન્વિતા| દોષૈઃ કફોલ્બણૈઃ શોફઃ કોલવદ્ ગ્રથિતોન્નતઃ||૪૫|| શૂકકણ્ટકવત્કણ્ઠે શાલૂકો માર્ગરોધનઃ| |૪૬|

પ૦ ચ૦-નિચયાત્-સન્નિપાતાત્, રોહિણી ગમ્ભીરપાકાગૂઢપાકા, સ્યાત્| સર્વલિઙ્ગૈઃ-વાતાદીનાં સમ્બન્ધિભિઃ, સમન્વિતા-યુક્તા, સ્યાત્| પ૦ ચ૦-દોષૈઃ-વાતાદિભિઃ, કફોલ્બણૈઃ-કફપ્રધાનૈઃ, કણ્ઠે કોલવદ્ ગ્રથિતોન્નતઃ શૂકકણ્ટકવત્ માર્ગરોધનો યઃ શોફઃ સ્યાત્, સ કણ્ઠશાલૂક ઇત્યુચ્યતે|

Adhikarana 7 vRundasya lakShaNam 8tuNDikerikAyAH lakShaNam (46-47) · Śloka 47

| વૃન્દો વૃત્તોન્નતો દાહજ્વરકૃદ્ ગલપાર્શ્વગઃ||૪૬|| હનુસન્ધ્યાશ્રિતઃ કણ્ઠે કાર્પાસીફલસન્નિભઃ| પિચ્છિલો મન્દરુક્ શોફઃ કઠિનાસ્તુણ્ડિકેરિકા||૪૭||

પ૦ ચ૦-કણ્ઠે વૃત્તોન્નતો ગલપાર્શ્વગો યઃ શોફો ભવતિ, દાહજ્વરં કરોતિ, સ નામ્ના વૃન્દ ઇત્યુચ્યતે| પ૦ ચ૦-કણ્ઠપ્રદેશે શોફઃ કાર્પાસ્યાઃ ફલસન્નિભઃ-તદાકારઃ, પિચ્છિલો મન્દરુક્ શોફઃ કઠિનશ્ચ| સ નામ્ના તુણ્ડિકેરિકેત્યુચ્યતે|

Adhikarana 9 galaughasya lakShaNam 10valayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

બાહ્યાન્તઃ શ્વયથુર્ઘોરો ગલમાર્ગાર્ગલોપમઃ| ગલૌઘો મૂર્દ્ધગુરુતાતન્દ્રાલાલાજ્વરપ્રદઃ||૪૮|| વલયં નાતિરુક્ શોફસ્તદ્વદેવાયતોન્નતઃ| |૪૯|

પ૦ ચ૦-કણ્ઠે શ્વયથુર્બાહ્યાન્તર્ઘોરો-દુસ્તરો, ગલમાર્ગાર્ગલોપમઃ-સ ઇવ, જાયતે| મૂર્દ્ધગુરુતાદીંશ્ચ પ્રદદાતિ| સ ગલૌઘ ઇત્યુચ્યતે| પ૦ ચ૦-ગલે યઃ શોફો નાતિરુક્ આયતોન્નતઃ સ્યાત્, સ વ્યાધિર્વલયમિત્યુચ્યતે| તદ્વદેવ-વલયાકૃતિત્વાત્|

Adhikarana 11 gilAyukasya lakShaNam 12shataghnyAH lakShaNam (49-51) · Śloka 51

| માંસકીલો ગલે દોષૈરેકોઽનેકોઽથવાઽલ્પરુક્||૪૯|| કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસાભ્યવહૃતિઃ પૃથુમૂલો ગિલાયુકઃ| ભૂરિમાંસઙ્કુરવૃતા તીવ્રતૃડ્જ્વરમૂર્દ્ધરુક્||૫૦|| શતઘ્ની નિચિતા વર્તિઃ શતઘ્નીવાતિરુક્વરી| |૫૧|

પ૦ ચ૦-દોષૈઃ વાતાદિભિર્દુષ્ટૈઃ, ગલે માંસકીલ એકોઽનેકો વાઽલ્પરુગ્ જાતો મૂલે પૃથુઃ-વિસ્તીર્ણઃ, કૃચ્છ્રાત્-દુઃખેન, ઉચ્છ્વાસાભ્યવહૃતિર્ય(તી ય)સ્ય સઃ| તથાવિધો વ્યાધિર્ગિલાયુક ઇત્યુચ્યતે| પ૦ ચ૦-ભૂરિભિઃ-પ્રભૂતૈઃ, માંસાઙ્કુરૈરાવૃતા-પરિવૃતા, તીવ્રતૃડ્જ્વરમૂર્દ્ધરુગ્યુતા વૃત્તા યા વર્તિઃ સા શતઘ્ની| નિચયાત્સઞ્ચયં પ્રાપ્તા શતઘ્નીવચ્ચાતિરુક્કરી| સ વ્યાધિર્નામ્ના શતઘ્નીત્યુચ્યતે| શતઘ્ની-શસ્ત્રવિશેષઃ|

Adhikarana 13 galavidradheH lakShaNam 14 galArbudasya lakShaNam (51-53) · Śloka 53

| વ્યાપ્તસર્વગલઃ શીઘ્રજન્મપાકો મહારુજઃ||૫૧|| પૂતિપૂયનિભસ્રાવી શ્વયથુર્ગલવિદ્રધિઃ| જિહ્વાવસાને કણ્ઠાદાવપાકં શ્વયથું મલાઃ||૫૨|| જનયન્તિ સ્થિરં રક્તં નીરુજં તદ્ગલાર્બુદમ્| |૫૩|

પ૦ ચ૦-વ્યાપ્તઃ સર્વગલઃ-કણ્ઠો, યેનેતિ| એવંવિધો યઃ શ્વયથુઃ શીઘ્રજન્મપાકો મહારુજઃ પૂતિ-દુર્ગન્ધિ, પૂયસદૃશં સ્રવતિ મલં,સ ગલવિદ્રધિરિત્યુચ્યતે| પ૦ ચ૦-જિહ્વાવસાને-પર્યન્તે, કણ્ઠાદૌ શ્વયથુમપાકં સ્થિરં રક્તં નીરુજં મલાઃ-દોષાઃ, જનયન્તિ| તદ્ગલાર્બુદં સ્મૃતમ્|

Adhikarana galAgaNDAsya nidAnAdi 15vAtajasya galagaNDasya lakShaNam (53-54) · Śloka 54

પવનશ્લેષ્મમેદોભિર્ગલગણ્ડો ભવેદ્બહિઃ| વર્ધમાનઃ સ કાલેન મુષ્કવલ્લમ્બતેઽતિરુક્||૫૩|| કૃષ્ણોઽરુણો વા તોદાઢ્યઃ સ વાતાત્કૃષ્ણરાજિમાન્| વૃદ્ધસ્તાલુગલે શોષં કુર્યાચ્ચ વિરસાસ્યતામ્||૫૪||

પ૦ ચ૦-દુષ્ટૈઃ પવનશ્લેષ્મમેદોભિર્ગલસ્ય બહિર્ગલગણ્ડો નામ વ્યાધિર્ભવેત્| સ ચ કાલેન વિવર્ધમાનો

Adhikarana 16 kaphajasya galagaNDasya lakShaNam (55) · Śloka 55

સ્થિરઃ સવર્ણઃ કણ્ડૂમાન્ શીતસ્પર્શો ગુરુઃ કફાત્| વૃદ્ધસ્તાલુગલે લેપં કુર્યાચ્ચ મધુરાસ્યતામ્||૫૫||

પ૦ ચ૦-કફાત્પ્રકુપિતાત્ ગલે ગલગણ્ડો જાતઃ સ્થિરઃ સમાનવર્ણઃ કણ્ડુમાન્ શીતસ્પર્શો ગુરુશ્ચ ભવેત્| વૃદ્ધઃ સન્ તાલુગલે લેપં કુર્યાત્| તથા મધુરાસ્યતાં-મધુરવક્ત્રત્વં ચ, કુર્યાત્|

Adhikarana 17 medojasya galagaNDasya lakShaNam (56) · Śloka 56

મેદસઃ શ્લેષ્મવદ્ધાનિવૃદ્ધ્યોઃ સોઽનુવિધીયતે| દેહં વૃદ્ધશ્ચ કુરુતે ગલે શબ્દં સ્વરેઽલ્પતામ્||૫૬||

પ૦ ચ૦-મેદસઃ પ્રવૃદ્ધાદુત્પન્નો ગલગણ્ડઃ કફવલ્લક્ષણૈર્ભવેત્| સ ચ દેહં-શરીરં, હાનિવૃદ્ધ્યોરનુવિધીયતે-અનુકરોતિ| તેન દેહસ્ય વૃદ્ધૌ સોઽપિ વૃદ્ધો ભવેત્, દેહસ્ય ક્ષયાત્ ક્ષીણઃ સ્યાત્| વૃદ્ધઃ સ ગલે શબ્દં કુરુતે સ્વરે ચાલ્પતામ્|

Adhikarana 18 svaraghnasya lakShaNam (57) · Śloka 57

શ્લેષ્મરુદ્ધાઽનિલગતિઃ શુષ્કકણ્ઠો હતસ્વરઃ| તામ્યન્ પ્રસક્તં શ્વસિતિ યેન સ સ્વરહાઽનિલાત્||૫૭||

પ૦ ચ૦-શ્લેષ્મણા દુષ્ટેન યદાઽનિલસ્ય-વાયોઃ, ગતિઃ રુદ્ધા ભવેત્| તથા સ ચ યેન વ્યાધિના પુરુષઃ શુષ્કકણ્ઠો હતસ્વરશ્ચ સ્યાત્| તે(યે)ન ચ તામ્યન્-તમોગચ્છન્ તમઃપ્રવિશન્, પ્રકર્ષેણ સક્તં શ્વાસં મુઞ્ચતિ| સ વ્યાધિરનિલાત્-વાતાત્, સ્વરહાસ્વરઘ્નનામ્ના, ભવેત્| ઇતિ ગલરોગા અષ્ટાદશ|

Adhikarana sarvavakragA aShTau rogAH| 1 vAtajasya mukhapAkasya lakShaNam (58-59) · Śloka 59

કરોતિ વદનસ્યાન્તર્વ્રણાન્ સર્વસરોઽનિલઃ| સઞ્ચારિણોઽરુણાન્ રૂક્ષાનોષ્ઠૌ તામ્રૌ ચલત્વચૌ||૫૮|| જિહ્વા શીતાસહા ગુર્વી સ્ફુટિતા કણ્ટાકાચિતા| વિવૃણોતિ ચ કૃચ્છ્રેણ મુખં પાકો મુખસ્ય સઃ||૫૯||

પ૦ ચ૦-અનિલો-વાયુઃ, સર્વસરઃ-સર્વતઃ પ્રસરન્ સન્, સર્વતો વદનસ્યાન્તર્વ્રણાન્ સઞ્ચારિણોઽરુણાન્ રૂક્ષાંશ્ચ કરોતિ| તથૌષ્ઠૌ તામ્રૌ-તામ્રવર્ણૌ, ચલત્વચૌ| જિહ્વા ચ શીતાસહા શીતસ્પર્શાક્ષમા, ગુર્વી સ્ફુટિતા કણ્ટકૈરાચિતા સ્યાત્| સ ચ મુખં-વક્ત્રં, કૃચ્છ્રેણ વિવૃણોતિ| સ મુખસ્ય પાક ઇત્યુચ્યતે|

Adhikarana 2 Urdhvagudasya mukhapAkasya lakShaNam (60) · Śloka 60

અધઃ પ્રતિહતો વાયુરર્શોગુલ્મકફાદિભિઃ| યાત્યૂર્ધ્વં વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યં કુર્વન્નૂર્ધ્વગુદસ્તુ સઃ||૬૦||

પ૦ ચ૦-અર્શોગુલ્મકફાદિભિર્વાયુરધઃ પ્રતિહતો વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યં કુર્વન્નૂર્ધ્વં યાતિ| સ ઊર્ધ્વગુદ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ|

Adhikarana 3 pittajasya mukhapAkasya lakShaNam 4raktajasya mukhapAkasya lakShaNam (61) · Śloka 61

મુખસ્ય પિત્તજે પાકે દાહોષે તિક્તવક્ત્રતા| ક્ષારોક્ષિતક્ષતસમા વ્રણાઃ તદ્વચ્ચ રક્તજે||૬૧||

પ૦ ચ૦-પિત્તજે-પિત્તોદ્ભવે, મુખસ્ય પાકે દાહોષે ભવતઃ| તથા તિક્તવક્ત્રતા-તિક્તાસ્યત્વં, ભવેત્| વ્રણાશ્ચ ક્ષારેણોક્ષિતં યત્ ક્ષતં-વ્રણઃ, તેન સમાનાઃ-તત્સમરુજાઃ, ભવન્તિ| પં ચં-રક્તજે પાકે મુખસ્યાન્તઃ પિત્તજપાકવલ્લક્ષણાનિ ભવન્તિ|

Adhikarana 5 kaphajasya mukhapAkasya lakShaNam 6arbudasya mukhapAkasya lakShaNam (62-63) · Śloka 63

કફજે મધુરાસ્યત્વં કણ્ડૂમત્પિચ્છિલા વ્રણાઃ| અન્તઃકપોલમાશ્રિત્ય શ્યાવપાણ્ડુ કફોઽર્બુદમ્||૬૨|| કુર્યાત્તદ્ ઘટ્ટિતં છિન્નં મૃદિતં ચ વિવર્ધતે| |૬૩|

પ૦ ચ૦-કફજે પાકે મધુરાસ્યત્વં-મધુરમુખત્વં, સ્યાત્| તથા કણ્ડૂમત્પિચ્છિલાશ્ચ વ્રણા ભવન્તિ| પ૦ ચ૦-કફો વૃદ્ધોઽન્તઃકપોલમાશ્રિત્યાર્બુદં શ્યાવં પાણ્ડુ ચ કુર્યાત્| તચ્ચાર્બુદં ઘટ્ટિતં છિન્નં મૃદિતં ચ પુનર્વિવર્ધતે|

Adhikarana 7 sannipAtajasya mukhapAkasya lakShaNam 8pUtyAsyatAyAH mukhapAkasya lakShaNam (63-64) · Śloka 64

| મુખપાકો ભવેત્સાસ્રૈઃ સર્વૈઃ સર્વાકૃતિર્મલૈઃ||૬૩|| પૂત્યાસ્યતા ચ તૈરેવ દન્તકાષ્ઠાદિવિદ્વિષઃ| |૬૪|

પ૦ ચ૦-મલૈઃ-વાતાદિભિઃ, સર્વૈઃ-ત્રિભિઃ, સાસ્રૈઃ-સરક્તૈઃ, મુખસ્ય પાકો ભવેત્| સ ચ સર્વાકૃતિઃ-સર્વલક્ષણઃ, સ્યાત્| પ૦ ચ૦-દન્તકાષ્ઠવિદ્વિષઃ પુંસસ્તૈરેવ દોષૈઃ પૂત્યાસ્યતાપૂતિવક્ત્રત્વં, સ્યાત્| [ઇતિ સર્વવક્ત્રગા અષ્ટૌ|]

Adhikarana oShThAdisthAneShu ekAdashAdikrameNa pa~jcasaptatirmukharogAH (64-66) · Śloka 66

| ઓષ્ટે ગણ્ડે દ્વિજે મૂલે જિહ્વાયાં તાલુકે ગલે||૬૪|| વક્ત્રે સર્વત્ર ચેત્યુક્તાઃ પઞ્ચસપ્તતિરામયાઃ| એકાદશૈકો દશ ચ ત્રયોદશ તથા ચ ષટ્||૬૫|| અષ્ટાવષ્ટાદશાષ્ટૌ ચ ક્રમાત્| |૬૬|

પ૦ ચ૦-ઓષ્ઠામયા એકાદશોક્તાઃ| ગણ્ડે એકઃ| દ્વિજેદન્તે, દશ| દન્તમૂલે ત્રયોદશ| જિહ્વાયાં ષટ્| તાલુન્યષ્ટૌ| ગલેઽષ્ટદશ| વક્ત્રેઽષ્ટવામયાઃ| એવં સર્વત્ર પઞ્ચસપ્તતિરામયા આખ્યાતાઃ-ઉક્તાઃ|

Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21

તેષ્વનુપક્રમાઃ| કરાલો માંસરક્તૌષ્ઠાવર્બુદાનિ જલાદ્વિના||૬૬|| કચ્છપસ્તાલુપિટિકા ગલૌઘઃ સુષિરો મહાન્| સ્વરઘ્નોર્ધ્વગુદશ્યાવશતઘ્નીવલયાલસાઃ||૬૭|| નાડ્યોષ્ઠકોપૌ નિચયાત્, રક્તાત્સર્વૈશ્ચ રોહિણી| દશને સ્ફુટિતે દન્તભેદઃ, પક્વોપજિહ્વિકા||૬૮|| ગલગણ્ડઃ સ્વરભ્રંશી કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસોઽતિવત્સરઃ| યાપ્યસ્તુ હર્ષો ભેદશ્ચ શેષાન્ શસ્ત્રૌષધૈર્જયેત્||૬૯|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને મુખરોગવિજ્ઞાનીયો નામૈ- કવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૧||

પ૦ ચ૦-ઓષ્ઠાદ્યામયેષુ મધ્યેઽનુપક્રમાઃ-અસાધ્યાઃ| કરાલો નામ દન્તરોગઃ| મહાસુષિરો દન્તરોગઃ| સ્વરઘ્નો ગલરોગઃ| ઊર્ધ્વગુદો વક્ત્રરોગઃ| શતઘ્નીવલયૌ કણ્ઠરોગૌ| અલસોઽધિજિહ્વારોગઃ| નિચયાત્-સન્નિપાતાત્, નાડી દન્તમૂલજા| ઓષ્ઠકોપઃ સન્નિપાતજોઽસાધ્યઃ| રક્તાત્સન્નિપાતાત્ [ચ] જાતા રોહિણી| દન્તભેદો દશને-દન્તે, સ્ફુટિતેઽસાધ્યઃ| પક્વોપજિહ્વિકાઽસાધ્યા| ગલગણ્ડઃ સ્વરભ્રંશઃ(શી)કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસોઽતિવત્સરોઽસાધ્યઃ| પ૦ ચ૦-દન્તહર્ષો દન્તભેદશ્ચ દ્વાવેતૌ યાપ્યૌ| પ૦ ચ૦-શેષાન્ રોગાન્ શસ્ત્રૌષધૈર્જયેત્| યથાયોગૈર્વક્ષ્યમાણૈરિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને મુખરોગ- વિજ્ઞાનીયો નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૧||