21. mukharōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana mukharogavij~jAnIyAdhyAyaH ||21|| mukharogANAM sAmAnyaM nidAnam (2-3) · Śloka 3

ક્રમપ્રાપ્તં મુખરોગવિજ્ઞાનમભિધિત્સુરાહ અથતો મુખરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) માત્સ્યમાહિષવારાહપિશિતામકમૂલકમ્| માષસૂપદધિક્ષીરસુક્તેક્ષુરસફાણિતમ્||૧|| અવાક્શય્યાં ચ ભજતો દ્વિષતો દન્તધાવનમ્| ધૂમર્ચ્છર્દનગણ્ડૂષાનુચિતં ચ સિરાવ્યધમ્||૨|| કૃદ્ધાઃ શ્લેષ્મોલ્બણા દોષાઃ કુર્વન્ત્યન્તર્મુખં ગદાન્| |૩|

Adhikarana oShThe ekAdasha rogAH| 1 khaNDauShThasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| તત્ર ખણ્ડૌષ્ઠ ઇત્યુક્તો વાતેનૌષ્ઠો દ્વિધા કૃતઃ||૩||

Adhikarana 2 vAtajasya oShThakopasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ઓષ્ઠકોપે તુ પવનાત્ સ્તબ્ધાવોષ્ઠૌ મહારુજૌ| દાલ્યેતે પરિપાટ્યેતે પરુષાસિતકર્કશૌ||૪||

Adhikarana 3 pittajasya oShThakopasya lakShaNam (5) · Śloka 5

પિત્તાત્તીક્ષ્ણાસહૌ પીતૌ સર્ષપાકૃતિભિશ્ચિતૌ| પિટિકાભિર્બહુક્લેદાવાશુપાકૌ|૫|

Adhikarana 4 kaphajasya oShThakopasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| કફાત્પુનઃ||૫|| શીતાસહૌ ગુરુ શૂનૌ સવર્ણપિટિકાચિતૌ| |૬|

Adhikarana 5 sannipAtajasya oShThakopasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| સન્નિપાતાદનેકાભૌ દુર્ગન્ધાસ્રાવપિચ્છિલૌ||૬|| અકસ્માન્મ્લાનસંશૂનરુજૌ વિષમપાકિનૌ| |૭|

Adhikarana 6 raktajasya oShThakopasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| રક્તોપસૃષ્ટૌ રુધિરં સ્રવતઃ શોણિતપ્રભૌ||૭|| ખર્જૂરસદૃશં ચાત્ર ક્ષીણે રક્તેઽર્બુદં ભવેત્| |૮|

Adhikarana 7 arbudasya oShThakopasya lakShaNam 8 mAMsajasya oShThakopasya lakShaNam (8) · Śloka 8

| માંસપિણ્ડોપમૌ માંસાત્સ્યાતાં મૂર્ચ્છત્કૃમી ક્રમાત્||૮||

Adhikarana 9 medojasya oShThakopasya lakShaNam 10kShatajasya oShThakopasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

તૈલાભશ્વયથુક્લેદૌ સકણ્ડ્વૌ મેદસા મૃદૂ| ક્ષતજાવવતીર્યેતે પાટ્યેતે ચાસકૃત્પુનઃ||૯|| ગ્રથિતૌ ચ પુનઃ સ્યાતાં કણ્ડૂલૌ દશનચ્છદૌ| |૧૦|

Adhikarana 11 jalArbudasya oShThakopasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| જલબુદ્બુદવદ્વાતકફાદોષ્ઠે જલાર્બુદમ્||૧૦||

Adhikarana gaNDe eko rogaH| 1 gaNDAlajyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

ગણ્ડાલજી સ્થિરઃ શોફો ગણ્ડે દાહજ્વરાન્વિતઃ| |૧૧|

Adhikarana dante dasha rogAH| 1 shItadantasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| વાતાદુષ્ણસહા દન્તાઃ શીતસ્પર્શેઽધિકવ્યથાઃ||૧૧|| દાલ્યન્ત ઇવ શૂલેન શીતાખ્યો દાલનશ્ચ સઃ| |૧૨|

Adhikarana 2 dantaharShasya lakShaNam 3 dantabhedasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| દન્તહર્ષે પ્રવાતામ્લશીતભક્ષાક્ષમા દ્વિજાઃ||૧૨|| ભવન્ત્યમ્લાશનેનેવ સરુજાશ્ચલિતા ઇવ| દન્તભેદે દ્વિજાસ્તોદભેદરુક્સ્ફુટનાન્વિતાઃ||૧૩||

Adhikarana 4 dantacAlasya lakShaNam 5karAlasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ચાલશ્ચલદ્ભિર્દશનૈર્ભક્ષણાદધિકવ્યથૈઃ| કરાલસ્તુ કરાલાનાં દશનાનાં સમુદ્ગમઃ||૧૪||

Adhikarana 6 adhidantasya lakShaNam (15) · Śloka 15

દન્તોઽધિકોઽધિદન્તાખ્યઃ સ ચોક્તઃ ખલુ વર્ધનઃ| જાયમાનેઽતિરુગ્ દન્તે, જાતે તત્ર તુ શામ્યતિ||૧૫||

Adhikarana 7 sharkarAyAH VlakShaNam (16) · Śloka 16

અધાવનામલો દન્તે કફો વા વાતશોષિતઃ| પૂતિગન્ધિઃ સ્થિરીભૂતઃ શર્કરા|૧૬|

Adhikarana 8 kapAlikAyAH lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| સાઽપ્યુપેક્ષિતા||૧૬|| શાતયત્યણુશો દન્તાત્કપાલાનિ કપાલિકા| |૧૭|

Adhikarana 9 shyAvasya lakShaNam (17) · Śloka 17

| શ્યાવઃ શ્યાવત્વમાયાતો રક્તપિત્તાનિલૈર્દ્વિજઃ||૧૭||

Adhikarana 10 kRumidantasya lakShaNam dantamUle trayodasha rogAH| (18-20) · Śloka 20

સમૂલં દન્તમાશ્રિત્ય દોષૈરુલ્બણમારુતૈઃ| શોષિતે મજ્જ્ઞિ સુષિરે દન્તેઽન્નમલપૂરિતે||૧૮|| પૂતિત્વાત્કૃમયઃ સૂક્ષ્મા જાયન્તે, જાયતે તતઃ| અહેતુતીવ્રાર્તિશમઃ સસંરમ્ભોઽસિતશ્ચલઃ||૧૯|| પ્રલૂનઃ પૂયરક્તસ્રુત્ સ ચોક્તઃ કૃમિદન્તકઃ| |૨૦|

Adhikarana 1 shItAdasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| શ્લેષ્મરક્તેન પૂતીનિ વહન્ત્યસ્રમહેતુકમ્||૨૦|| શીર્યન્તે દન્તમાંસાનિ મૃદુક્લિન્નાસિતાનિ ચ| શીતાદોઽસૌ|૨૧|

Adhikarana 2 upakushasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| ઉપકુશઃ પાકઃ પિત્તાસૃગુદ્ભવઃ||૨૧|| દન્તમામ્સાનિ દહ્યન્તે રક્તાન્યુત્સેધવન્ત્યતઃ| કણ્ડૂમન્તિ સ્રવન્ત્યસ્રમાધ્માયન્તેઽસૃજિ સ્થિતે||૨૨|| ચલા મન્દરુજો દન્તા પૂતિ વક્ત્રં ચ જાયતે| |૨૩|

Adhikarana 3 dantapuppuTasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| દન્તયોસ્ત્રિષુ વા શોફો બદરાસ્થિનિભો ઘનઃ||૨૩|| કફાસ્રાત્તીવ્રરુક્ શીઘ્રં પચ્યતે દન્તપુપ્પુટઃ| |૨૪|

Adhikarana 4 dantavidradheH lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| દન્તમાંસે મલૈઃ સાસ્રૈર્બાહ્યાન્તઃ શ્વયથુર્ગુરુઃ||૨૪|| સરુગ્દાહઃ સ્રવેદ્ભિન્નઃ પૂયાસ્રં દન્તવિદ્રધિઃ| |૨૫|

Adhikarana 5 suShirasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| શ્વયથુર્દન્તમૂલેષુ રુજાવાન્ પિત્તરક્તજઃ||૨૫|| લાલાસ્રાવી સ સુષિરો દન્તમાંસપ્રશાતનઃ| |૨૬|

Adhikarana 6 mahAsuShirasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| સ સન્નિપાતાજ્જ્વરવાન્ સપૂયરુધિરસ્રુતિઃ||૨૬|| મહાસુષિર ઇત્યુક્તો વિશીર્ણદ્વિજબન્ધનઃ| |૨૭|

Adhikarana 7 adhimAMsasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| દન્તાન્તે કીલવચ્છોફો હનુકર્ણરુજાકરઃ||૨૭|| પ્રતિહન્ત્યભ્યવહૃતિં શ્લેષ્મણા સોઽધિમાંસકઃ| |૨૮|

Adhikarana 8 vidarbhasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| ઘૃષ્ટેષુ દન્તમાંસેષુ સંરમ્ભો જાયતે મહાન્||૨૮|| યસ્મિંશ્ચલન્તિ દન્તાશ્ચ સ વિદર્ભોઽભિઘાતજઃ| |૨૯|

Adhikarana 9,10,11,12,13 pa~jcAnAM dantanADInAM lakShaNam (29-31) · Śloka 31

| દન્તમાંસાશ્રિતાન્ રોગાન્ યઃ સાધ્યાનપ્યુપેક્ષતે||૨૯|| અન્તસ્તસ્યાસ્રવન્ દોષઃ સૂક્ષ્માં સઞ્જનયેદ્ગતિમ્| પૂયં મુહુઃ સા સ્રવતિ ત્વઙ્માંસાસ્થિપ્રભેદિની||૩૦|| તાઃ પુનઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયા લક્ષણૈઃ સ્વૈર્યથોદિતૈઃ| |૩૧|

Adhikarana jihvAyAM ShaDrogAH| 1 vAtadUShitAyAH lakShaNam 2 pittadUShitAyAH lakShaNam (31-32) · Śloka 32

| શાખપત્રખરા સુપ્તા સ્ફુટિતા વાતદૂષિતા||૩૧|| જિહ્વા પિત્તાત્ સદાહોષા રક્તૈર્માસાઙ્કુરૈશ્ચિતા| |૩૨|

Adhikarana 3 kaphadUShitAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

| શાલ્મલીકણ્ટકાભૈસ્તુ કફેન બહલા ગુરુઃ||૩૨||

Adhikarana 4 alasasya lakShaNam (33) · Śloka 33

કફપિત્તાદધઃ શોફો જિહ્વાસ્તમ્ભકૃદુન્નતઃ| મત્સ્યગન્ધિર્ભવેત્પક્વઃ સોઽલસો માંસશાતનઃ||૩૩||

Adhikarana 5 adhijihvasya lakShaNam 6upajihvasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

પ્રબન્ધનેઽધો જિહ્વાયાઃ શોફો જિહ્વાગ્રસન્નિભઃ| સાઙ્કુરઃ કફપિત્તાસ્રૈર્લાલોષાસ્તમ્ભવાન્ ખરઃ||૩૪|| અધિજિહ્વઃ સરુક્કણ્ડૂર્વાક્યાહારવિઘાતકૃત્| તાદૃગેવોપજિહ્વસ્તુ જિહ્વાયા ઉપરિ સ્થિતઃ||૩૫||

Adhikarana tAlurogA aShTau| 1 tAlupiTikAyA lakShaNam (36) · Śloka 36

તાલુમાંસેઽનિલાદ્દુષ્ટે પિટિકાઃ સરુજઃ ખરાઃ| બહ્યો ઘનાઃ સ્રાવયુતાસ્તાસ્તાલુપિટિકાઃ સ્મૃતાઃ||૩૬||

Adhikarana 2 galaSuNDikAyAH lakShaNam (37-38) · Śloka 38

તાલુમૂલે કફાત્સાસ્રાત્ મત્સ્યબસ્તિનિભો મૃદુઃ| પ્રલમ્બઃ પિચ્છિલઃ શોફો નાસયાઽઽહારમીરયન્||૩૭|| કણ્ઠોપરોધતૃટ્કાસવમિકૃત્ ગલશુણ્ડિકા| |૩૮|

Adhikarana 3 tAlusaMhateH lakShaNam 4 arbudasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

| તાલુમધ્યે નિરુઙ્માંસં સંહતં તાલુસંહતિઃ||૩૮|| પદ્માકૃતિસ્તાલુમધ્યે રક્તાચ્છ્વયથુરર્બુદમ્| |૩૯|

Adhikarana 5 kacCapasya lakShaNam 6puppaTasya lakShaNam (39-40) · Śloka 40

| કચ્છપઃ કચ્છપાકારશ્ચિરવૃદ્ધિઃ કફાદરુક્||૩૯|| કોલાભઃ શ્લેષ્મમેદોભ્યાં પુપ્પુટો નીરુજઃ સ્થિરઃ| |૪૦|

Adhikarana 7 tAlupAkasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| પિત્તેન પાકઃ પાકાખ્યઃ પૂયાસ્રાવી મહારુજઃ||૪૦||

Adhikarana 8 tAlushoShasya lakShaNam (41) · Śloka 41

વાતપિત્તજ્વરાયાસૈસ્તાલુશોષસ્તદાહ્વયઃ| |૪૧|

Adhikarana gale aShTAdasha rogAH| rohiNyAH sAmAnyaM lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| જિહ્વાપ્રબન્ધજાઃ કણ્ઠે દારુણા માર્ગરોધિનઃ||૪૧|| માંસાઙ્કુરાઃ શીઘ્રચયા રોહિણી શીઘ્રકારિણી| |૪૨|

Adhikarana 1 vAtajAyA rohiNyA lakShaNam (42) · Śloka 42

| કણ્ઠાસ્યશોષકૃદ્વાતાત્ સા હનુશ્રોત્રરુક્કરી||૪૨||

Adhikarana 2 pittajAyAH rohiNyA lakShaNam 3 kaphajAyAH rohiNyA lakShaNam (43-44) · Śloka 44

પિત્તાજ્જ્વરોષાતૃણ્મોહકણ્ઠધૂમાયનાન્વિતા| ક્ષિપ્રજા ક્ષિપ્રપાકાઽતિરાગિણી સ્પર્શનાસહા||૪૩|| કફેન પિચ્છિલા પાણ્ડુઃ| |૪૪|

Adhikarana 4 raktajAH rohiNyA lakShaNam (44) · Śloka 44

અસૃજા સ્ફોટકાચિતા| તપ્તાઙ્ગારનિભા કર્ણરુક્કરી પિત્તજાકૃતિઃ||૪૪||

Adhikarana 5 sannipAtajAyAH rohiNyA lakShaNam 6 shAlUkasya lakShaNam (45-46) · Śloka 46

ગમ્ભીરપાકા નિચયાત્ સર્વલિઙ્ગસમન્વિતા| દોષૈઃ કફોલ્બણૈઃ શોફઃ કોલવદ્ ગ્રથિતોન્નતઃ||૪૫|| શૂકકણ્ટકવત્કણ્ઠે શાલૂકો માર્ગરોધનઃ| |૪૬|

Adhikarana 7 vRundasya lakShaNam 8tuNDikerikAyAH lakShaNam (46-47) · Śloka 47

| વૃન્દો વૃત્તોન્નતો દાહજ્વરકૃદ્ ગલપાર્શ્વગઃ||૪૬|| હનુસન્ધ્યાશ્રિતઃ કણ્ઠે કાર્પાસીફલસન્નિભઃ| પિચ્છિલો મન્દરુક્ શોફઃ કઠિનાસ્તુણ્ડિકેરિકા||૪૭||

Adhikarana 9 galaughasya lakShaNam 10valayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

બાહ્યાન્તઃ શ્વયથુર્ઘોરો ગલમાર્ગાર્ગલોપમઃ| ગલૌઘો મૂર્દ્ધગુરુતાતન્દ્રાલાલાજ્વરપ્રદઃ||૪૮|| વલયં નાતિરુક્ શોફસ્તદ્વદેવાયતોન્નતઃ| |૪૯|

Adhikarana 11 gilAyukasya lakShaNam 12shataghnyAH lakShaNam (49-51) · Śloka 51

| માંસકીલો ગલે દોષૈરેકોઽનેકોઽથવાઽલ્પરુક્||૪૯|| કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસાભ્યવહૃતિઃ પૃથુમૂલો ગિલાયુકઃ| ભૂરિમાંસઙ્કુરવૃતા તીવ્રતૃડ્જ્વરમૂર્દ્ધરુક્||૫૦|| શતઘ્ની નિચિતા વર્તિઃ શતઘ્નીવાતિરુક્વરી| |૫૧|

Adhikarana 13 galavidradheH lakShaNam 14 galArbudasya lakShaNam (51-53) · Śloka 53

| વ્યાપ્તસર્વગલઃ શીઘ્રજન્મપાકો મહારુજઃ||૫૧|| પૂતિપૂયનિભસ્રાવી શ્વયથુર્ગલવિદ્રધિઃ| જિહ્વાવસાને કણ્ઠાદાવપાકં શ્વયથું મલાઃ||૫૨|| જનયન્તિ સ્થિરં રક્તં નીરુજં તદ્ગલાર્બુદમ્| |૫૩|

Adhikarana galAgaNDAsya nidAnAdi 15vAtajasya galagaNDasya lakShaNam (53-54) · Śloka 54

પવનશ્લેષ્મમેદોભિર્ગલગણ્ડો ભવેદ્બહિઃ| વર્ધમાનઃ સ કાલેન મુષ્કવલ્લમ્બતેઽતિરુક્||૫૩|| કૃષ્ણોઽરુણો વા તોદાઢ્યઃ સ વાતાત્કૃષ્ણરાજિમાન્| વૃદ્ધસ્તાલુગલે શોષં કુર્યાચ્ચ વિરસાસ્યતામ્||૫૪||

Adhikarana 16 kaphajasya galagaNDasya lakShaNam (55) · Śloka 55

સ્થિરઃ સવર્ણઃ કણ્ડૂમાન્ શીતસ્પર્શો ગુરુઃ કફાત્| વૃદ્ધસ્તાલુગલે લેપં કુર્યાચ્ચ મધુરાસ્યતામ્||૫૫||

Adhikarana 17 medojasya galagaNDasya lakShaNam (56) · Śloka 56

મેદસઃ શ્લેષ્મવદ્ધાનિવૃદ્ધ્યોઃ સોઽનુવિધીયતે| દેહં વૃદ્ધશ્ચ કુરુતે ગલે શબ્દં સ્વરેઽલ્પતામ્||૫૬||

Adhikarana 18 svaraghnasya lakShaNam (57) · Śloka 57

શ્લેષ્મરુદ્ધાઽનિલગતિઃ શુષ્કકણ્ઠો હતસ્વરઃ| તામ્યન્ પ્રસક્તં શ્વસિતિ યેન સ સ્વરહાઽનિલાત્||૫૭||

Adhikarana sarvavakragA aShTau rogAH| 1 vAtajasya mukhapAkasya lakShaNam (58-59) · Śloka 59

કરોતિ વદનસ્યાન્તર્વ્રણાન્ સર્વસરોઽનિલઃ| સઞ્ચારિણોઽરુણાન્ રૂક્ષાનોષ્ઠૌ તામ્રૌ ચલત્વચૌ||૫૮|| જિહ્વા શીતાસહા ગુર્વી સ્ફુટિતા કણ્ટાકાચિતા| વિવૃણોતિ ચ કૃચ્છ્રેણ મુખં પાકો મુખસ્ય સઃ||૫૯||

Adhikarana 2 Urdhvagudasya mukhapAkasya lakShaNam (60) · Śloka 60

અધઃ પ્રતિહતો વાયુરર્શોગુલ્મકફાદિભિઃ| યાત્યૂર્ધ્વં વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યં કુર્વન્નૂર્ધ્વગુદસ્તુ સઃ||૬૦||

Adhikarana 3 pittajasya mukhapAkasya lakShaNam 4raktajasya mukhapAkasya lakShaNam (61) · Śloka 61

મુખસ્ય પિત્તજે પાકે દાહોષે તિક્તવક્ત્રતા| ક્ષારોક્ષિતક્ષતસમા વ્રણાઃ તદ્વચ્ચ રક્તજે||૬૧||

Adhikarana 5 kaphajasya mukhapAkasya lakShaNam 6arbudasya mukhapAkasya lakShaNam (62-63) · Śloka 63

કફજે મધુરાસ્યત્વં કણ્ડૂમત્પિચ્છિલા વ્રણાઃ| અન્તઃકપોલમાશ્રિત્ય શ્યાવપાણ્ડુ કફોઽર્બુદમ્||૬૨|| કુર્યાત્તદ્ ઘટ્ટિતં છિન્નં મૃદિતં ચ વિવર્ધતે| |૬૩|

Adhikarana 7 sannipAtajasya mukhapAkasya lakShaNam 8pUtyAsyatAyAH mukhapAkasya lakShaNam (63-64) · Śloka 64

| મુખપાકો ભવેત્સાસ્રૈઃ સર્વૈઃ સર્વાકૃતિર્મલૈઃ||૬૩|| પૂત્યાસ્યતા ચ તૈરેવ દન્તકાષ્ઠાદિવિદ્વિષઃ| |૬૪|

Adhikarana oShThAdisthAneShu ekAdashAdikrameNa pa~jcasaptatirmukharogAH (64-66) · Śloka 66

| ઓષ્ટે ગણ્ડે દ્વિજે મૂલે જિહ્વાયાં તાલુકે ગલે||૬૪|| વક્ત્રે સર્વત્ર ચેત્યુક્તાઃ પઞ્ચસપ્તતિરામયાઃ| એકાદશૈકો દશ ચ ત્રયોદશ તથા ચ ષટ્||૬૫|| અષ્ટાવષ્ટાદશાષ્ટૌ ચ ક્રમાત્| |૬૬|

Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21

તેષ્વનુપક્રમાઃ| કરાલો માંસરક્તૌષ્ઠાવર્બુદાનિ જલાદ્વિના||૬૬|| કચ્છપસ્તાલુપિટિકા ગલૌઘઃ સુષિરો મહાન્| સ્વરઘ્નોર્ધ્વગુદશ્યાવશતઘ્નીવલયાલસાઃ||૬૭|| નાડ્યોષ્ઠકોપૌ નિચયાત્, રક્તાત્સર્વૈશ્ચ રોહિણી| દશને સ્ફુટિતે દન્તભેદઃ, પક્વોપજિહ્વિકા||૬૮|| ગલગણ્ડઃ સ્વરભ્રંશી કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસોઽતિવત્સરઃ| યાપ્યસ્તુ હર્ષો ભેદશ્ચ શેષાન્ શસ્ત્રૌષધૈર્જયેત્||૬૯|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને મુખરોગવિજ્ઞાનીયો નામૈ- કવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૧||