21. mukharōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana mukharogavij~jAnIyAdhyAyaH ||21|| mukharogANAM sAmAnyaM nidAnam (2-3) · Śloka 3

క్రమప్రాప్తం ముఖరోగవిజ్ఞానమభిధిత్సురాహ అథతో ముఖరోగవిజ్ఞానీయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| ) మాత్స్యమాహిషవారాహపిశితామకమూలకం| మాషసూపదధిక్షీరసుక్తేక్షురసఫాణితం||1|| అవాక్శయ్యాం చ భజతో ద్విషతో దంతధావనం| ధూమర్చ్ఛర్దనగండూషానుచితం చ సిరావ్యధం||2|| కృద్ధాః శ్లేష్మోల్బణా దోషాః కుర్వంత్యంతర్ముఖం గదాన్| |3|

స0-మాత్స్యమాహిషవారాహపిశితాది భజతో దంతధావనం ద్విషతః-అసేవమానస్య, ధూమాదికం చోచితం ద్విషతః, సిరావ్యధం చ ద్విషతః, శ్లేష్మోల్బణా దోషాః కృద్ధా ముఖస్యాంతరే గదాన్ కుర్వంతి|

Adhikarana oShThe ekAdasha rogAH| 1 khaNDauShThasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| తత్ర ఖండౌష్ఠ ఇత్యుక్తో వాతేనౌష్ఠో ద్విధా కృతః||3||

స0-తేషు ముఖరోగేషు మధ్యే పవనాదోష్ఠో ద్విధా కృతః ఖండౌష్ఠ ఇతి గదితః|

Adhikarana 2 vAtajasya oShThakopasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ఓష్ఠకోపే తు పవనాత్ స్తబ్ధావోష్ఠౌ మహారుజౌ| దాల్యేతే పరిపాట్యేతే పరుషాసితకర్కశౌ||4||

స0-పవనాదోష్ఠకోపే త్వోష్ఠౌ స్తబ్ధౌ మహారుజౌ దాల్యేతే తథా పరిపాట్యేతే ఇవ| తథా పరుషౌ కృష్ణౌ రూక్షౌ దృశ్యేతే|

Adhikarana 3 pittajasya oShThakopasya lakShaNam (5) · Śloka 5

పిత్తాత్తీక్ష్ణాసహౌ పీతౌ సర్షపాకృతిభిశ్చితౌ| పిటికాభిర్బహుక్లేదావాశుపాకౌ|5|

స0-పిత్తేనౌష్ఠౌ తీక్ష్ణం న సహేతే| పీతౌ చ స్యాతాం| తథా చ సర్షపాకృతిభిః పిటికాభిశ్చితౌ బహుక్లేదౌ శీఘ్రపాకౌ చ|

Adhikarana 4 kaphajasya oShThakopasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| కఫాత్పునః||5|| శీతాసహౌ గురు శూనౌ సవర్ణపిటికాచితౌ| |6|

స0-కఫేన శీతాసహౌ గురు శూనౌ సవర్ణైః పిటకైరాచితౌ స్యాతాం|

Adhikarana 5 sannipAtajasya oShThakopasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| సన్నిపాతాదనేకాభౌ దుర్గంధాస్రావపిచ్ఛిలౌ||6|| అకస్మాన్మ్లానసంశూనరుజౌ విషమపాకినౌ| |7|

స0-సన్నిపాతాదోష్ఠౌ నానావర్ణపిటకైరాచితౌ దుర్గంధస్రావపిచ్ఛిలౌ సహసైవ మ్లానౌ కదాచిత్సంశూనౌ విషమపాకినౌ వా|

Adhikarana 6 raktajasya oShThakopasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| రక్తోపసృష్టౌ రుధిరం స్రవతః శోణితప్రభౌ||7|| ఖర్జూరసదృశం చాత్ర క్షీణే రక్తేఽర్బుదం భవేత్| |8|

సం-రక్తేన యుక్తౌ రుధిరం స్రవంతౌ రక్తప్రభౌ చ| క్షీణే రక్తే ఖర్జూరాకారమర్బుదమోష్ఠౌ స్యాత్|

Adhikarana 7 arbudasya oShThakopasya lakShaNam 8 mAMsajasya oShThakopasya lakShaNam (8) · Śloka 8

| మాంసపిండోపమౌ మాంసాత్స్యాతాం మూర్చ్ఛత్కృమీ క్రమాత్||8||

స0-మాంసేన మాంసపిండోపమావోష్ఠౌ| క్రమేణ చ మూర్చ్ఛత్కృమీ స్యాతాం| మూర్చ్ఛంతి కృమయో యయోరితి మూర్చ్ఛత్కృమీ| తయోః కృమయో జాయంత ఇత్యర్థః|

Adhikarana 9 medojasya oShThakopasya lakShaNam 10kShatajasya oShThakopasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

తైలాభశ్వయథుక్లేదౌ సకండ్వౌ మేదసా మృదూ| క్షతజావవతీర్యేతే పాట్యేతే చాసకృత్పునః||9|| గ్రథితౌ చ పునః స్యాతాం కండూలౌ దశనచ్ఛదౌ| |10|

స0-మేదసా తైలాభః శోఫః క్లేదశ్చ యయోస్తావేవం| తథా కండూయుతౌ మృదూ చౌష్ఠౌ స్యాతాం| స0-క్షతజావసకృదవదీర్యేతే పరిపాట్యేతే-భేద్యేతే ఇవ, గ్రథితౌ చ పునరోష్ఠౌ స్యాతాం సకండూకౌ చ|

Adhikarana 11 jalArbudasya oShThakopasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| జలబుద్బుదవద్వాతకఫాదోష్ఠే జలార్బుదం||10||

స0-వాతకఫాత్ జలబుద్బుదాకారం జలార్బుదమోష్ఠే స్యాత్| ఇత్యేకాదశ ఓష్ఠే|

Adhikarana gaNDe eko rogaH| 1 gaNDAlajyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

గండాలజీ స్థిరః శోఫో గండే దాహజ్వరాన్వితః| |11|

స0-స్థిరః శోఫో గండప్రదేశే దాహజ్వరయుతో గండాలజీత్యుచ్యతే| ఇత్యేకో గండే|

Adhikarana dante dasha rogAH| 1 shItadantasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| వాతాదుష్ణసహా దంతాః శీతస్పర్శేఽధికవ్యథాః||11|| దాల్యంత ఇవ శూలేన శీతాఖ్యో దాలనశ్చ సః| |12|

స0-వాతేన దంతా ఉష్ణసహాః శీతస్పర్శేఽధికవ్యథాః, శూలేన దాల్యంత ఇవ చ| అసౌ శీతదంతసంజ్ఞో దాలనశ్చోక్తః|

Adhikarana 2 dantaharShasya lakShaNam 3 dantabhedasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| దంతహర్షే ప్రవాతామ్లశీతభక్షాక్షమా ద్విజాః||12|| భవంత్యమ్లాశనేనేవ సరుజాశ్చలితా ఇవ| దంతభేదే ద్విజాస్తోదభేదరుక్స్ఫుటనాన్వితాః||13||

స0-దంతహర్షే ప్రచండవాతస్యామ్లశీతభక్షస్యా (స్య చా)- సహాః, ద్విజాః తథాఽమ్లాశనేనేవ సరుజాశ్చిలితా ఇవ చ స్యుః| స0-దంతభేదే దంతాస్తోదాదియుతాః స్యుః|

Adhikarana 4 dantacAlasya lakShaNam 5karAlasya lakShaNam (14) · Śloka 14

చాలశ్చలద్భిర్దశనైర్భక్షణాదధికవ్యథైః| కరాలస్తు కరాలానాం దశనానాం సముద్గమః||14||

స0-చాలాఖ్యో రోగో దంతైశ్చ చలద్భిర్భక్షణాదధికవ్యథైశ్చ స్యాత్| స0-కరాలానాం దంతానాం సముద్గమః కరాలాఖ్యో రోగః|

Adhikarana 6 adhidantasya lakShaNam (15) · Śloka 15

దంతోఽధికోఽధిదంతాఖ్యః స చోక్తః ఖలు వర్ధనః| జాయమానేఽతిరుగ్ దంతే, జాతే తత్ర తు శామ్యతి||15||

స0-అధికో దంతోఽధిదంతసంజ్ఞో రోగః| వర్ధనశ్చ స ఏవోక్తః| జాయమానే తస్మిన్ దంతేఽతిపీడా జాయతే| జాతే తు తస్మిన్ పీడా శామ్యతి|

Adhikarana 7 sharkarAyAH VlakShaNam (16) · Śloka 16

అధావనామలో దంతే కఫో వా వాతశోషితః| పూతిగంధిః స్థిరీభూతః శర్కరా|16|

స0-అధావనాద్దంతే మలః కఫో వా పవనేన శోషితః పూతిగంధిః స్థిరీభూతః| స ఏవోపేక్షితః శర్కరా స్యాత్|

Adhikarana 8 kapAlikAyAH lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| సాఽప్యుపేక్షితా||16|| శాతయత్యణుశో దంతాత్కపాలాని కపాలికా| |17|

స0-కపాలికాఖ్యో దంతాత్ కపాలాన్యణుశః-స్తోకం స్తోకం, శాతయతి|

Adhikarana 9 shyAvasya lakShaNam (17) · Śloka 17

| శ్యావః శ్యావత్వమాయాతో రక్తపిత్తానిలైర్ద్విజః||17||

స0-ద్విజః శ్యావత్వమాయాతో రక్తపిత్తానిలైః శ్యావాఖ్యః|

Adhikarana 10 kRumidantasya lakShaNam dantamUle trayodasha rogAH| (18-20) · Śloka 20

సమూలం దంతమాశ్రిత్య దోషైరుల్బణమారుతైః| శోషితే మజ్జ్ఞి సుషిరే దంతేఽన్నమలపూరితే||18|| పూతిత్వాత్కృమయః సూక్ష్మా జాయంతే, జాయతే తతః| అహేతుతీవ్రార్తిశమః ససంరంభోఽసితశ్చలః||19|| ప్రలూనః పూయరక్తస్రుత్ స చోక్తః కృమిదంతకః| |20|

స0-సమూలం దంతమాశ్రిత్య దోషైరధికమారుతైః శోషితే మజ్జ్ఞి సుషిరే దంతేఽన్నమలపూరితే పూతిత్వాత్ కృమయః సూక్ష్మా జాయంతే| తతోఽహేతు-నిమిత్తమంతరేణ, తీవ్రార్తిశాంతిర్జాయతే| తథా సంరంభాన్వితః కృష్ణశ్చలః ప్రలూనాఖ్యః పూయరక్తస్రావీ| స చ కృమిదంతక ఉక్తః| ఇతి దంతే దశైతే|

Adhikarana 1 shItAdasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| శ్లేష్మరక్తేన పూతీని వహంత్యస్రమహేతుకం||20|| శీర్యంతే దంతమాంసాని మృదుక్లిన్నాసితాని చ| శీతాదోఽసౌ|21|

స0-శ్లేష్మరక్తేన దంతమాంసాని పూతీని రక్తం నిర్నిమిత్తం వహంతి శీర్యంతే| కింభూతాని ? మృదుక్లిన్నాని అసితాని చ| అసౌ శీతాదః కథ్యతే|

Adhikarana 2 upakushasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| ఉపకుశః పాకః పిత్తాసృగుద్భవః||21|| దంతమాంసాని దహ్యంతే రక్తాన్యుత్సేధవంత్యతః| కండూమంతి స్రవంత్యస్రమాధ్మాయంతేఽసృజి స్థితే||22|| చలా మందరుజో దంతా పూతి వక్త్రం చ జాయతే| |23|

స0-పిత్తరక్తోత్థో యో దంతమాంసే పాకః స ఉపకుశసంజ్ఞః| తేన దంతమాంసాని దహ్యంతే రక్తవర్ణాని సోత్సేధాని చ| తతః కండూయుతాని రక్తం స్రవంతి| రక్తే స్థితే సత్యాధ్మాయంతే| చలా దంతా మందరుజః స్యుః| పూతి వక్త్రం చ జాయతే|

Adhikarana 3 dantapuppuTasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| దంతయోస్త్రిషు వా శోఫో బదరాస్థినిభో ఘనః||23|| కఫాస్రాత్తీవ్రరుక్ శీఘ్రం పచ్యతే దంతపుప్పుటః| |24|

స0-ద్వయోర్దంతయోస్త్రిషు వ దంతేషు శోఫో బదరాస్థిసదృశో ఘనః కఫరక్తాత్ తీవ్రరుక్ శీఘ్రం పచ్యతే| స దంతపుప్పుటసంజ్ఞః|

Adhikarana 4 dantavidradheH lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| దంతమాంసే మలైః సాస్రైర్బాహ్యాంతః శ్వయథుర్గురుః||24|| సరుగ్దాహః స్రవేద్భిన్నః పూయాస్రం దంతవిద్రధిః| |25|

స0-దంతమాంసే బాహ్యేఽభ్యంతరే చ దోషైః సరక్తైర్గురుః శ్వయథుః సరుగ్దాహః| స చ భిన్నః సన్ పూయాస్రం స్రవేత్| స దంతావిద్రధిః|

Adhikarana 5 suShirasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| శ్వయథుర్దంతమూలేషు రుజావాన్ పిత్తరక్తజః||25|| లాలాస్రావీ స సుషిరో దంతమాంసప్రశాతనః| |26|

సం-దంతమూలేషు శ్వయథుః పీడావాన్ పిత్తరక్తోత్థో లాలాస్రావీ| సుషిరసంజ్ఞో దంతమాంసప్రశాతనః

Adhikarana 6 mahAsuShirasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| స సన్నిపాతాజ్జ్వరవాన్ సపూయరుధిరస్రుతిః||26|| మహాసుషిర ఇత్యుక్తో విశీర్ణద్విజబంధనః| |27|

స0-సన్నిపాతజ్వరయుతః పూయరుధిరస్రావేనాన్వితః మహాసుషిరాఖ్య ఉక్తః| స చ విశీర్ణద్విజబంధనః స్యాత్|

Adhikarana 7 adhimAMsasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| దంతాంతే కీలవచ్ఛోఫో హనుకర్ణరుజాకరః||27|| ప్రతిహంత్యభ్యవహృతిం శ్లేష్మణా సోఽధిమాంసకః| |28|

స0-దంతాంతే కీలసదృశః శోఫో హనౌ కర్ణే చ రుజాం కరోతి| అభ్యవహృతిం ప్రతిహంతి| సోఽధిమాంసకః శ్లేష్మణా స్యాత్|

Adhikarana 8 vidarbhasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| ఘృష్టేషు దంతమాంసేషు సంరంభో జాయతే మహాన్||28|| యస్మింశ్చలంతి దంతాశ్చ స విదర్భోఽభిఘాతజః| |29|

స0-దంతమాంసేషు దంతకాష్ఠాదినా ఘృష్టేషు మహాన్ సంరంభో జాయతే| యస్మిన్సతి దంతాశ్చ చలంతి| సోఽభిఘాతజో విదర్భాఖ్యః|

Adhikarana 9,10,11,12,13 pa~jcAnAM dantanADInAM lakShaNam (29-31) · Śloka 31

| దంతమాంసాశ్రితాన్ రోగాన్ యః సాధ్యానప్యుపేక్షతే||29|| అంతస్తస్యాస్రవన్ దోషః సూక్ష్మాం సంజనయేద్గతిం| పూయం ముహుః సా స్రవతి త్వఙ్మాంసాస్థిప్రభేదినీ||30|| తాః పునః పంచ విజ్ఞేయా లక్షణైః స్వైర్యథోదితైః| |31|

స0-దంతమాంసాశ్రితాన్ రోగాన్ సాధ్యానపి య ఉపేక్షతే, తస్యాంతరేషు దోషోఽస్రవన్ సూక్ష్మాం గతిం సంజనయేత్| సా చ గతిః పునః పునః పూయం స్రవతి| త్వఙ్మాంసాస్థీని ప్రభినత్తి| తాశ్చ గతయః పంచ విజ్ఞేయాః స్వైః స్వైర్వాతాదిజైర్లక్షణైః| ఇతి దంతమూలే త్రయోదశ|

Adhikarana jihvAyAM ShaDrogAH| 1 vAtadUShitAyAH lakShaNam 2 pittadUShitAyAH lakShaNam (31-32) · Śloka 32

| శాఖపత్రఖరా సుప్తా స్ఫుటితా వాతదూషితా||31|| జిహ్వా పిత్తాత్ సదాహోషా రక్తైర్మాసాంకురైశ్చితా| |32|

స0-వాతదూషితా జిహ్వా శాకపత్రవత్ ఖరా సుప్తా స్ఫుటితా చ స్యాత్| స0-పిత్తాత్ సదాహోషా తథా రక్తైర్మాంసాంకురైశ్చ చితా జిహ్వా స్యాత్|

Adhikarana 3 kaphadUShitAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

| శాల్మలీకంటకాభైస్తు కఫేన బహలా గురుః||32||

స0-కఫేన శాల్మలీకంటకాభైః కంటకైశ్చితా బహలా గురుశ్చ జిహ్వా స్యాత్|

Adhikarana 4 alasasya lakShaNam (33) · Śloka 33

కఫపిత్తాదధః శోఫో జిహ్వాస్తంభకృదున్నతః| మత్స్యగంధిర్భవేత్పక్వః సోఽలసో మాంసశాతనః||33||

స0-కఫపిత్తాత్ జిహ్వాయా అధః శోఫో జిహ్వాస్తంభకర ఉన్నతః పక్వో మత్స్యగంధిర్భవేత్| సోఽలసాఖ్యోమాంసశాతనః|

Adhikarana 5 adhijihvasya lakShaNam 6upajihvasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

ప్రబంధనేఽధో జిహ్వాయాః శోఫో జిహ్వాగ్రసన్నిభః| సాంకురః కఫపిత్తాస్రైర్లాలోషాస్తంభవాన్ ఖరః||34|| అధిజిహ్వః సరుక్కండూర్వాక్యాహారవిఘాతకృత్| తాదృగేవోపజిహ్వస్తు జిహ్వాయా ఉపరి స్థితః||35||

స0-జిహ్వాయాః ప్రబంధనేఽధస్తాజ్జిహ్వాగ్రతుల్యః శోఫః సహాంకురః కఫపిత్తరక్తైర్లాలోషాస్తంభయుతః ఖరస్పర్శయుతోఽధిజిహ్వోరుక్కండూభ్యాం యుతో వాక్యాహారవిఘాతం కరోతి| స0-తాదృగేవ-అధిజిహ్వాసదృశ ఉపజిహ్వః, జిహ్వాయా ఉపరి స్థితః| ఇతి జిహ్వాయాః షడేతే|

Adhikarana tAlurogA aShTau| 1 tAlupiTikAyA lakShaNam (36) · Śloka 36

తాలుమాంసేఽనిలాద్దుష్టే పిటికాః సరుజః ఖరాః| బహ్యో ఘనాః స్రావయుతాస్తాస్తాలుపిటికాః స్మృతాః||36||

స0-వాతాత్తాలుమాంసే దుష్టే పిటికాః సరుజః ఖరా బహ్యో ఘనాః స్రావాన్వితాశ్చ| తాస్తాలుపిటికాః స్మృతాః|

Adhikarana 2 galaSuNDikAyAH lakShaNam (37-38) · Śloka 38

తాలుమూలే కఫాత్సాస్రాత్ మత్స్యబస్తినిభో మృదుః| ప్రలంబః పిచ్ఛిలః శోఫో నాసయాఽఽహారమీరయన్||37|| కంఠోపరోధతృట్కాసవమికృత్ గలశుండికా| |38|

సం-తాలుమూలే కఫాద్రక్తాన్వితాత్ మత్స్యబస్తిసదృశో మృదుః ప్రలంబః పిచ్ఛిలః శోఫో నాసయాఽఽహారం ప్రేరయన్ కంఠోపరోధాదికృత్| గులశుండికాఖ్యః|

Adhikarana 3 tAlusaMhateH lakShaNam 4 arbudasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

| తాలుమధ్యే నిరుఙ్మాంసం సంహతం తాలుసంహతిః||38|| పద్మాకృతిస్తాలుమధ్యే రక్తాచ్ఛ్వయథురర్బుదం| |39|

స0-తాలుమధ్యే నిరుఙ్మాంసం సంహతం సా తాలుసంహతిరిత్యుచ్యతే| స0- తాలుమధ్యే పద్మాకారో రక్తాద్దుష్టాచ్ఛ్వయథురర్బుదం|

Adhikarana 5 kacCapasya lakShaNam 6puppaTasya lakShaNam (39-40) · Śloka 40

| కచ్ఛపః కచ్ఛపాకారశ్చిరవృద్ధిః కఫాదరుక్||39|| కోలాభః శ్లేష్మమేదోభ్యాం పుప్పుటో నీరుజః స్థిరః| |40|

పదార్థచంద్రికా-కఫాద్దుష్టాత్ తాలుదేశే యః శ్వయథుః కచ్ఛపాకారశ్చిరవృద్ధిరరుక్ చ, స కచ్ఛప ఇత్యుచ్యతే| ప0 చ0-శ్లేష్మమేదోభ్యాం దుష్టాభ్యాం కోలాభః-కోలసదృశో, నీరుజః స్థిరశ్చ యః శోఫః స్యాత్, స పుప్పుట ఇత్యుచ్యతే|

Adhikarana 7 tAlupAkasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| పిత్తేన పాకః పాకాఖ్యః పూయాస్రావీ మహారుజః||40||

ప0 చ0-పిత్తేన దుష్టేన యస్తాలునః పాకః పూయాస్రావీ మహారుజః, స పాకాఖ్యః-పాకసంజ్ఞః|

Adhikarana 8 tAlushoShasya lakShaNam (41) · Śloka 41

వాతపిత్తజ్వరాయాసైస్తాలుశోషస్తదాహ్వయః| |41|

ప0 చ0-వాతపిత్తజ్వరాయాసైః ప్రతిబద్ధో యః శోషస్తాలుశోషః, స తదాహ్వయః-తాలుశోష ఇత్యుచ్యతే| ఇత్యష్టౌ తాలురోగాః|

Adhikarana gale aShTAdasha rogAH| rohiNyAH sAmAnyaM lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| జిహ్వాప్రబంధజాః కంఠే దారుణా మార్గరోధినః||41|| మాంసాంకురాః శీఘ్రచయా రోహిణీ శీఘ్రకారిణీ| |42|

ప0 చ0-కంఠే-కంఠప్రదేశే, యే మాంసాంకురా జిహ్వాప్రబంధజాః-జిహ్వామూలోత్థాః, దారుణాః-దుఃసహాః, కంఠమార్గానురోధినః శీఘ్రచయాః-సత్వరోద్భూతాః, భవంతి| సా శీఘ్రకారిణీ-ఆశువ్యాపాదనశీలా, రోహిణీత్యుచ్యతే|

Adhikarana 1 vAtajAyA rohiNyA lakShaNam (42) · Śloka 42

| కంఠాస్యశోషకృద్వాతాత్ సా హనుశ్రోత్రరుక్కరీ||42||

ప0 చ0-సా-రోహిణీ, వాతాత్సముత్పన్నా కంఠాస్యశోషం కరోతి| హన్వోః శ్రోత్రయోశ్చ రుజం కరోతి|

Adhikarana 2 pittajAyAH rohiNyA lakShaNam 3 kaphajAyAH rohiNyA lakShaNam (43-44) · Śloka 44

పిత్తాజ్జ్వరోషాతృణ్మోహకంఠధూమాయనాన్వితా| క్షిప్రజా క్షిప్రపాకాఽతిరాగిణీ స్పర్శనాసహా||43|| కఫేన పిచ్ఛిలా పాండుః| |44|

ప0 చ0-పిత్తాద్ రోహిణీ జ్వరాదిభిరన్వితా స్యాత్| క్షిప్రజా-శీఘ్రోత్థానా| శీఘ్రపాకా అతిరాగిణీ-భృశలోహితా| స్పర్శనాసహా-స్పర్శం న సహతే| పం చం-కఫేన దుష్టేన రోహిణీ పిచ్ఛిలా పాండురా చ భవేత్|

Adhikarana 4 raktajAH rohiNyA lakShaNam (44) · Śloka 44

అసృజా స్ఫోటకాచితా| తప్తాంగారనిభా కర్ణరుక్కరీ పిత్తజాకృతిః||44||

ప0 చ0-అసృజా-రక్తేన దుష్టేన, రోహిణీ స్ఫోటకైరాచితా సమంతాత్ వ్యాప్తా స్యాత్| తప్తాంగారనిభా-వర్ణతః స్పర్శతో వా, కర్ణయో రుజాం కరోతి| పిత్తజాకృతిః-పిత్తోత్థరోహిణీలక్షణసమన్వితా భవేత్|

Adhikarana 5 sannipAtajAyAH rohiNyA lakShaNam 6 shAlUkasya lakShaNam (45-46) · Śloka 46

గంభీరపాకా నిచయాత్ సర్వలింగసమన్వితా| దోషైః కఫోల్బణైః శోఫః కోలవద్ గ్రథితోన్నతః||45|| శూకకంటకవత్కంఠే శాలూకో మార్గరోధనః| |46|

ప0 చ0-నిచయాత్-సన్నిపాతాత్, రోహిణీ గంభీరపాకాగూఢపాకా, స్యాత్| సర్వలింగైః-వాతాదీనాం సంబంధిభిః, సమన్వితా-యుక్తా, స్యాత్| ప0 చ0-దోషైః-వాతాదిభిః, కఫోల్బణైః-కఫప్రధానైః, కంఠే కోలవద్ గ్రథితోన్నతః శూకకంటకవత్ మార్గరోధనో యః శోఫః స్యాత్, స కంఠశాలూక ఇత్యుచ్యతే|

Adhikarana 7 vRundasya lakShaNam 8tuNDikerikAyAH lakShaNam (46-47) · Śloka 47

| వృందో వృత్తోన్నతో దాహజ్వరకృద్ గలపార్శ్వగః||46|| హనుసంధ్యాశ్రితః కంఠే కార్పాసీఫలసన్నిభః| పిచ్ఛిలో మందరుక్ శోఫః కఠినాస్తుండికేరికా||47||

ప0 చ0-కంఠే వృత్తోన్నతో గలపార్శ్వగో యః శోఫో భవతి, దాహజ్వరం కరోతి, స నామ్నా వృంద ఇత్యుచ్యతే| ప0 చ0-కంఠప్రదేశే శోఫః కార్పాస్యాః ఫలసన్నిభః-తదాకారః, పిచ్ఛిలో మందరుక్ శోఫః కఠినశ్చ| స నామ్నా తుండికేరికేత్యుచ్యతే|

Adhikarana 9 galaughasya lakShaNam 10valayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

బాహ్యాంతః శ్వయథుర్ఘోరో గలమార్గార్గలోపమః| గలౌఘో మూర్ద్ధగురుతాతంద్రాలాలాజ్వరప్రదః||48|| వలయం నాతిరుక్ శోఫస్తద్వదేవాయతోన్నతః| |49|

ప0 చ0-కంఠే శ్వయథుర్బాహ్యాంతర్ఘోరో-దుస్తరో, గలమార్గార్గలోపమః-స ఇవ, జాయతే| మూర్ద్ధగురుతాదీంశ్చ ప్రదదాతి| స గలౌఘ ఇత్యుచ్యతే| ప0 చ0-గలే యః శోఫో నాతిరుక్ ఆయతోన్నతః స్యాత్, స వ్యాధిర్వలయమిత్యుచ్యతే| తద్వదేవ-వలయాకృతిత్వాత్|

Adhikarana 11 gilAyukasya lakShaNam 12shataghnyAH lakShaNam (49-51) · Śloka 51

| మాంసకీలో గలే దోషైరేకోఽనేకోఽథవాఽల్పరుక్||49|| కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసాభ్యవహృతిః పృథుమూలో గిలాయుకః| భూరిమాంసంకురవృతా తీవ్రతృడ్జ్వరమూర్ద్ధరుక్||50|| శతఘ్నీ నిచితా వర్తిః శతఘ్నీవాతిరుక్వరీ| |51|

ప0 చ0-దోషైః వాతాదిభిర్దుష్టైః, గలే మాంసకీల ఏకోఽనేకో వాఽల్పరుగ్ జాతో మూలే పృథుః-విస్తీర్ణః, కృచ్ఛ్రాత్-దుఃఖేన, ఉచ్ఛ్వాసాభ్యవహృతిర్య(తీ య)స్య సః| తథావిధో వ్యాధిర్గిలాయుక ఇత్యుచ్యతే| ప0 చ0-భూరిభిః-ప్రభూతైః, మాంసాంకురైరావృతా-పరివృతా, తీవ్రతృడ్జ్వరమూర్ద్ధరుగ్యుతా వృత్తా యా వర్తిః సా శతఘ్నీ| నిచయాత్సంచయం ప్రాప్తా శతఘ్నీవచ్చాతిరుక్కరీ| స వ్యాధిర్నామ్నా శతఘ్నీత్యుచ్యతే| శతఘ్నీ-శస్త్రవిశేషః|

Adhikarana 13 galavidradheH lakShaNam 14 galArbudasya lakShaNam (51-53) · Śloka 53

| వ్యాప్తసర్వగలః శీఘ్రజన్మపాకో మహారుజః||51|| పూతిపూయనిభస్రావీ శ్వయథుర్గలవిద్రధిః| జిహ్వావసానే కంఠాదావపాకం శ్వయథుం మలాః||52|| జనయంతి స్థిరం రక్తం నీరుజం తద్గలార్బుదం| |53|

ప0 చ0-వ్యాప్తః సర్వగలః-కంఠో, యేనేతి| ఏవంవిధో యః శ్వయథుః శీఘ్రజన్మపాకో మహారుజః పూతి-దుర్గంధి, పూయసదృశం స్రవతి మలం,స గలవిద్రధిరిత్యుచ్యతే| ప0 చ0-జిహ్వావసానే-పర్యంతే, కంఠాదౌ శ్వయథుమపాకం స్థిరం రక్తం నీరుజం మలాః-దోషాః, జనయంతి| తద్గలార్బుదం స్మృతం|

Adhikarana galAgaNDAsya nidAnAdi 15vAtajasya galagaNDasya lakShaNam (53-54) · Śloka 54

పవనశ్లేష్మమేదోభిర్గలగండో భవేద్బహిః| వర్ధమానః స కాలేన ముష్కవల్లంబతేఽతిరుక్||53|| కృష్ణోఽరుణో వా తోదాఢ్యః స వాతాత్కృష్ణరాజిమాన్| వృద్ధస్తాలుగలే శోషం కుర్యాచ్చ విరసాస్యతాం||54||

ప0 చ0-దుష్టైః పవనశ్లేష్మమేదోభిర్గలస్య బహిర్గలగండో నామ వ్యాధిర్భవేత్| స చ కాలేన వివర్ధమానో

Adhikarana 16 kaphajasya galagaNDasya lakShaNam (55) · Śloka 55

స్థిరః సవర్ణః కండూమాన్ శీతస్పర్శో గురుః కఫాత్| వృద్ధస్తాలుగలే లేపం కుర్యాచ్చ మధురాస్యతాం||55||

ప0 చ0-కఫాత్ప్రకుపితాత్ గలే గలగండో జాతః స్థిరః సమానవర్ణః కండుమాన్ శీతస్పర్శో గురుశ్చ భవేత్| వృద్ధః సన్ తాలుగలే లేపం కుర్యాత్| తథా మధురాస్యతాం-మధురవక్త్రత్వం చ, కుర్యాత్|

Adhikarana 17 medojasya galagaNDasya lakShaNam (56) · Śloka 56

మేదసః శ్లేష్మవద్ధానివృద్ధ్యోః సోఽనువిధీయతే| దేహం వృద్ధశ్చ కురుతే గలే శబ్దం స్వరేఽల్పతాం||56||

ప0 చ0-మేదసః ప్రవృద్ధాదుత్పన్నో గలగండః కఫవల్లక్షణైర్భవేత్| స చ దేహం-శరీరం, హానివృద్ధ్యోరనువిధీయతే-అనుకరోతి| తేన దేహస్య వృద్ధౌ సోఽపి వృద్ధో భవేత్, దేహస్య క్షయాత్ క్షీణః స్యాత్| వృద్ధః స గలే శబ్దం కురుతే స్వరే చాల్పతాం|

Adhikarana 18 svaraghnasya lakShaNam (57) · Śloka 57

శ్లేష్మరుద్ధాఽనిలగతిః శుష్కకంఠో హతస్వరః| తామ్యన్ ప్రసక్తం శ్వసితి యేన స స్వరహాఽనిలాత్||57||

ప0 చ0-శ్లేష్మణా దుష్టేన యదాఽనిలస్య-వాయోః, గతిః రుద్ధా భవేత్| తథా స చ యేన వ్యాధినా పురుషః శుష్కకంఠో హతస్వరశ్చ స్యాత్| తే(యే)న చ తామ్యన్-తమోగచ్ఛన్ తమఃప్రవిశన్, ప్రకర్షేణ సక్తం శ్వాసం ముంచతి| స వ్యాధిరనిలాత్-వాతాత్, స్వరహాస్వరఘ్ననామ్నా, భవేత్| ఇతి గలరోగా అష్టాదశ|

Adhikarana sarvavakragA aShTau rogAH| 1 vAtajasya mukhapAkasya lakShaNam (58-59) · Śloka 59

కరోతి వదనస్యాంతర్వ్రణాన్ సర్వసరోఽనిలః| సంచారిణోఽరుణాన్ రూక్షానోష్ఠౌ తామ్రౌ చలత్వచౌ||58|| జిహ్వా శీతాసహా గుర్వీ స్ఫుటితా కంటాకాచితా| వివృణోతి చ కృచ్ఛ్రేణ ముఖం పాకో ముఖస్య సః||59||

ప0 చ0-అనిలో-వాయుః, సర్వసరః-సర్వతః ప్రసరన్ సన్, సర్వతో వదనస్యాంతర్వ్రణాన్ సంచారిణోఽరుణాన్ రూక్షాంశ్చ కరోతి| తథౌష్ఠౌ తామ్రౌ-తామ్రవర్ణౌ, చలత్వచౌ| జిహ్వా చ శీతాసహా శీతస్పర్శాక్షమా, గుర్వీ స్ఫుటితా కంటకైరాచితా స్యాత్| స చ ముఖం-వక్త్రం, కృచ్ఛ్రేణ వివృణోతి| స ముఖస్య పాక ఇత్యుచ్యతే|

Adhikarana 2 Urdhvagudasya mukhapAkasya lakShaNam (60) · Śloka 60

అధః ప్రతిహతో వాయురర్శోగుల్మకఫాదిభిః| యాత్యూర్ధ్వం వక్త్రదౌర్గంధ్యం కుర్వన్నూర్ధ్వగుదస్తు సః||60||

ప0 చ0-అర్శోగుల్మకఫాదిభిర్వాయురధః ప్రతిహతో వక్త్రదౌర్గంధ్యం కుర్వన్నూర్ధ్వం యాతి| స ఊర్ధ్వగుద ఇతి సంజ్ఞితః|

Adhikarana 3 pittajasya mukhapAkasya lakShaNam 4raktajasya mukhapAkasya lakShaNam (61) · Śloka 61

ముఖస్య పిత్తజే పాకే దాహోషే తిక్తవక్త్రతా| క్షారోక్షితక్షతసమా వ్రణాః తద్వచ్చ రక్తజే||61||

ప0 చ0-పిత్తజే-పిత్తోద్భవే, ముఖస్య పాకే దాహోషే భవతః| తథా తిక్తవక్త్రతా-తిక్తాస్యత్వం, భవేత్| వ్రణాశ్చ క్షారేణోక్షితం యత్ క్షతం-వ్రణః, తేన సమానాః-తత్సమరుజాః, భవంతి| పం చం-రక్తజే పాకే ముఖస్యాంతః పిత్తజపాకవల్లక్షణాని భవంతి|

Adhikarana 5 kaphajasya mukhapAkasya lakShaNam 6arbudasya mukhapAkasya lakShaNam (62-63) · Śloka 63

కఫజే మధురాస్యత్వం కండూమత్పిచ్ఛిలా వ్రణాః| అంతఃకపోలమాశ్రిత్య శ్యావపాండు కఫోఽర్బుదం||62|| కుర్యాత్తద్ ఘట్టితం ఛిన్నం మృదితం చ వివర్ధతే| |63|

ప0 చ0-కఫజే పాకే మధురాస్యత్వం-మధురముఖత్వం, స్యాత్| తథా కండూమత్పిచ్ఛిలాశ్చ వ్రణా భవంతి| ప0 చ0-కఫో వృద్ధోఽంతఃకపోలమాశ్రిత్యార్బుదం శ్యావం పాండు చ కుర్యాత్| తచ్చార్బుదం ఘట్టితం ఛిన్నం మృదితం చ పునర్వివర్ధతే|

Adhikarana 7 sannipAtajasya mukhapAkasya lakShaNam 8pUtyAsyatAyAH mukhapAkasya lakShaNam (63-64) · Śloka 64

| ముఖపాకో భవేత్సాస్రైః సర్వైః సర్వాకృతిర్మలైః||63|| పూత్యాస్యతా చ తైరేవ దంతకాష్ఠాదివిద్విషః| |64|

ప0 చ0-మలైః-వాతాదిభిః, సర్వైః-త్రిభిః, సాస్రైః-సరక్తైః, ముఖస్య పాకో భవేత్| స చ సర్వాకృతిః-సర్వలక్షణః, స్యాత్| ప0 చ0-దంతకాష్ఠవిద్విషః పుంసస్తైరేవ దోషైః పూత్యాస్యతాపూతివక్త్రత్వం, స్యాత్| [ఇతి సర్వవక్త్రగా అష్టౌ|]

Adhikarana oShThAdisthAneShu ekAdashAdikrameNa pa~jcasaptatirmukharogAH (64-66) · Śloka 66

| ఓష్టే గండే ద్విజే మూలే జిహ్వాయాం తాలుకే గలే||64|| వక్త్రే సర్వత్ర చేత్యుక్తాః పంచసప్తతిరామయాః| ఏకాదశైకో దశ చ త్రయోదశ తథా చ షట్||65|| అష్టావష్టాదశాష్టౌ చ క్రమాత్| |66|

ప0 చ0-ఓష్ఠామయా ఏకాదశోక్తాః| గండే ఏకః| ద్విజేదంతే, దశ| దంతమూలే త్రయోదశ| జిహ్వాయాం షట్| తాలున్యష్టౌ| గలేఽష్టదశ| వక్త్రేఽష్టవామయాః| ఏవం సర్వత్ర పంచసప్తతిరామయా ఆఖ్యాతాః-ఉక్తాః|

Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21

తేష్వనుపక్రమాః| కరాలో మాంసరక్తౌష్ఠావర్బుదాని జలాద్వినా||66|| కచ్ఛపస్తాలుపిటికా గలౌఘః సుషిరో మహాన్| స్వరఘ్నోర్ధ్వగుదశ్యావశతఘ్నీవలయాలసాః||67|| నాడ్యోష్ఠకోపౌ నిచయాత్, రక్తాత్సర్వైశ్చ రోహిణీ| దశనే స్ఫుటితే దంతభేదః, పక్వోపజిహ్వికా||68|| గలగండః స్వరభ్రంశీ కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసోఽతివత్సరః| యాప్యస్తు హర్షో భేదశ్చ శేషాన్ శస్త్రౌషధైర్జయేత్||69|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిర- చితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే ముఖరోగవిజ్ఞానీయో నామై- కవింశోఽధ్యాయః||21||

ప0 చ0-ఓష్ఠాద్యామయేషు మధ్యేఽనుపక్రమాః-అసాధ్యాః| కరాలో నామ దంతరోగః| మహాసుషిరో దంతరోగః| స్వరఘ్నో గలరోగః| ఊర్ధ్వగుదో వక్త్రరోగః| శతఘ్నీవలయౌ కంఠరోగౌ| అలసోఽధిజిహ్వారోగః| నిచయాత్-సన్నిపాతాత్, నాడీ దంతమూలజా| ఓష్ఠకోపః సన్నిపాతజోఽసాధ్యః| రక్తాత్సన్నిపాతాత్ [చ] జాతా రోహిణీ| దంతభేదో దశనే-దంతే, స్ఫుటితేఽసాధ్యః| పక్వోపజిహ్వికాఽసాధ్యా| గలగండః స్వరభ్రంశః(శీ)కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసోఽతివత్సరోఽసాధ్యః| ప0 చ0-దంతహర్షో దంతభేదశ్చ ద్వావేతౌ యాప్యౌ| ప0 చ0-శేషాన్ రోగాన్ శస్త్రౌషధైర్జయేత్| యథాయోగైర్వక్ష్యమాణైరితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే ముఖరోగ- విజ్ఞానీయో నామైకవింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 21||