Adhikarana mukharogavij~jAnIyAdhyAyaH ||21|| mukharogANAM sAmAnyaM nidAnam (2-3) · Śloka 3
క్రమప్రాప్తం ముఖరోగవిజ్ఞానమభిధిత్సురాహ అథతో ముఖరోగవిజ్ఞానీయం వ్యాఖ్యాస్యామః|
ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః|
(గద్యసూత్రే||2||
) మాత్స్యమాహిషవారాహపిశితామకమూలకం|
మాషసూపదధిక్షీరసుక్తేక్షురసఫాణితం||1||
అవాక్శయ్యాం చ భజతో ద్విషతో దంతధావనం|
ధూమర్చ్ఛర్దనగండూషానుచితం చ సిరావ్యధం||2||
కృద్ధాః శ్లేష్మోల్బణా దోషాః కుర్వంత్యంతర్ముఖం గదాన్|
|3|
View original
क्रमप्राप्तं मुखरोगविज्ञानमभिधित्सुराह अथतो मुखरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
) मात्स्यमाहिषवाराहपिशितामकमूलकम्|
माषसूपदधिक्षीरसुक्तेक्षुरसफाणितम्||१||
अवाक्शय्यां च भजतो द्विषतो दन्तधावनम्|
धूमर्च्छर्दनगण्डूषानुचितं च सिराव्यधम्||२||
कृद्धाः श्लेष्मोल्बणा दोषाः कुर्वन्त्यन्तर्मुखं गदान्|
|३|
Adhikarana oShThe ekAdasha rogAH| 1 khaNDauShThasya lakShaNam (3) · Śloka 3
|
తత్ర ఖండౌష్ఠ ఇత్యుక్తో వాతేనౌష్ఠో ద్విధా కృతః||3||
View original
|
तत्र खण्डौष्ठ इत्युक्तो वातेनौष्ठो द्विधा कृतः||३||
Adhikarana 2 vAtajasya oShThakopasya lakShaNam (4) · Śloka 4
ఓష్ఠకోపే తు పవనాత్ స్తబ్ధావోష్ఠౌ మహారుజౌ|
దాల్యేతే పరిపాట్యేతే పరుషాసితకర్కశౌ||4||
View original
ओष्ठकोपे तु पवनात् स्तब्धावोष्ठौ महारुजौ|
दाल्येते परिपाट्येते परुषासितकर्कशौ||४||
Adhikarana 3 pittajasya oShThakopasya lakShaNam (5) · Śloka 5
పిత్తాత్తీక్ష్ణాసహౌ పీతౌ సర్షపాకృతిభిశ్చితౌ|
పిటికాభిర్బహుక్లేదావాశుపాకౌ|5|
View original
पित्तात्तीक्ष्णासहौ पीतौ सर्षपाकृतिभिश्चितौ|
पिटिकाभिर्बहुक्लेदावाशुपाकौ|५|
Adhikarana 4 kaphajasya oShThakopasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6
|
కఫాత్పునః||5||
శీతాసహౌ గురు శూనౌ సవర్ణపిటికాచితౌ|
|6|
View original
|
कफात्पुनः||५||
शीतासहौ गुरु शूनौ सवर्णपिटिकाचितौ|
|६|
Adhikarana 5 sannipAtajasya oShThakopasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
|
సన్నిపాతాదనేకాభౌ దుర్గంధాస్రావపిచ్ఛిలౌ||6||
అకస్మాన్మ్లానసంశూనరుజౌ విషమపాకినౌ|
|7|
View original
|
सन्निपातादनेकाभौ दुर्गन्धास्रावपिच्छिलौ||६||
अकस्मान्म्लानसंशूनरुजौ विषमपाकिनौ|
|७|
Adhikarana 6 raktajasya oShThakopasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8
|
రక్తోపసృష్టౌ రుధిరం స్రవతః శోణితప్రభౌ||7||
ఖర్జూరసదృశం చాత్ర క్షీణే రక్తేఽర్బుదం భవేత్|
|8|
View original
|
रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ||७||
खर्जूरसदृशं चात्र क्षीणे रक्तेऽर्बुदं भवेत्|
|८|
Adhikarana 7 arbudasya oShThakopasya lakShaNam 8 mAMsajasya oShThakopasya lakShaNam (8) · Śloka 8
|
మాంసపిండోపమౌ మాంసాత్స్యాతాం మూర్చ్ఛత్కృమీ క్రమాత్||8||
View original
|
मांसपिण्डोपमौ मांसात्स्यातां मूर्च्छत्कृमी क्रमात्||८||
Adhikarana 9 medojasya oShThakopasya lakShaNam 10kShatajasya oShThakopasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10
తైలాభశ్వయథుక్లేదౌ సకండ్వౌ మేదసా మృదూ|
క్షతజావవతీర్యేతే పాట్యేతే చాసకృత్పునః||9||
గ్రథితౌ చ పునః స్యాతాం కండూలౌ దశనచ్ఛదౌ|
|10|
View original
तैलाभश्वयथुक्लेदौ सकण्ड्वौ मेदसा मृदू|
क्षतजाववतीर्येते पाट्येते चासकृत्पुनः||९||
ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशनच्छदौ|
|१०|
Adhikarana 11 jalArbudasya oShThakopasya lakShaNam (10) · Śloka 10
|
జలబుద్బుదవద్వాతకఫాదోష్ఠే జలార్బుదం||10||
View original
|
जलबुद्बुदवद्वातकफादोष्ठे जलार्बुदम्||१०||
Adhikarana gaNDe eko rogaH| 1 gaNDAlajyAH lakShaNam (11) · Śloka 11
గండాలజీ స్థిరః శోఫో గండే దాహజ్వరాన్వితః|
|11|
View original
गण्डालजी स्थिरः शोफो गण्डे दाहज्वरान्वितः|
|११|
Adhikarana dante dasha rogAH| 1 shItadantasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12
|
వాతాదుష్ణసహా దంతాః శీతస్పర్శేఽధికవ్యథాః||11||
దాల్యంత ఇవ శూలేన శీతాఖ్యో దాలనశ్చ సః|
|12|
View original
|
वातादुष्णसहा दन्ताः शीतस्पर्शेऽधिकव्यथाः||११||
दाल्यन्त इव शूलेन शीताख्यो दालनश्च सः|
|१२|
Adhikarana 2 dantaharShasya lakShaNam 3 dantabhedasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13
|
దంతహర్షే ప్రవాతామ్లశీతభక్షాక్షమా ద్విజాః||12||
భవంత్యమ్లాశనేనేవ సరుజాశ్చలితా ఇవ|
దంతభేదే ద్విజాస్తోదభేదరుక్స్ఫుటనాన్వితాః||13||
View original
|
दन्तहर्षे प्रवाताम्लशीतभक्षाक्षमा द्विजाः||१२||
भवन्त्यम्लाशनेनेव सरुजाश्चलिता इव|
दन्तभेदे द्विजास्तोदभेदरुक्स्फुटनान्विताः||१३||
Adhikarana 4 dantacAlasya lakShaNam 5karAlasya lakShaNam (14) · Śloka 14
చాలశ్చలద్భిర్దశనైర్భక్షణాదధికవ్యథైః|
కరాలస్తు కరాలానాం దశనానాం సముద్గమః||14||
View original
चालश्चलद्भिर्दशनैर्भक्षणादधिकव्यथैः|
करालस्तु करालानां दशनानां समुद्गमः||१४||
Adhikarana 6 adhidantasya lakShaNam (15) · Śloka 15
దంతోఽధికోఽధిదంతాఖ్యః స చోక్తః ఖలు వర్ధనః|
జాయమానేఽతిరుగ్ దంతే, జాతే తత్ర తు శామ్యతి||15||
View original
दन्तोऽधिकोऽधिदन्ताख्यः स चोक्तः खलु वर्धनः|
जायमानेऽतिरुग् दन्ते, जाते तत्र तु शाम्यति||१५||
Adhikarana 7 sharkarAyAH VlakShaNam (16) · Śloka 16
అధావనామలో దంతే కఫో వా వాతశోషితః|
పూతిగంధిః స్థిరీభూతః శర్కరా|16|
View original
अधावनामलो दन्ते कफो वा वातशोषितः|
पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः शर्करा|१६|
Adhikarana 8 kapAlikAyAH lakShaNam (16-17) · Śloka 17
|
సాఽప్యుపేక్షితా||16||
శాతయత్యణుశో దంతాత్కపాలాని కపాలికా|
|17|
View original
|
साऽप्युपेक्षिता||१६||
शातयत्यणुशो दन्तात्कपालानि कपालिका|
|१७|
Adhikarana 9 shyAvasya lakShaNam (17) · Śloka 17
|
శ్యావః శ్యావత్వమాయాతో రక్తపిత్తానిలైర్ద్విజః||17||
View original
|
श्यावः श्यावत्वमायातो रक्तपित्तानिलैर्द्विजः||१७||
Adhikarana 10 kRumidantasya lakShaNam dantamUle trayodasha rogAH| (18-20) · Śloka 20
సమూలం దంతమాశ్రిత్య దోషైరుల్బణమారుతైః|
శోషితే మజ్జ్ఞి సుషిరే దంతేఽన్నమలపూరితే||18||
పూతిత్వాత్కృమయః సూక్ష్మా జాయంతే, జాయతే తతః|
అహేతుతీవ్రార్తిశమః ససంరంభోఽసితశ్చలః||19||
ప్రలూనః పూయరక్తస్రుత్ స చోక్తః కృమిదంతకః|
|20|
View original
समूलं दन्तमाश्रित्य दोषैरुल्बणमारुतैः|
शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्तेऽन्नमलपूरिते||१८||
पूतित्वात्कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते, जायते ततः|
अहेतुतीव्रार्तिशमः ससंरम्भोऽसितश्चलः||१९||
प्रलूनः पूयरक्तस्रुत् स चोक्तः कृमिदन्तकः|
|२०|
Adhikarana 1 shItAdasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21
|
శ్లేష్మరక్తేన పూతీని వహంత్యస్రమహేతుకం||20||
శీర్యంతే దంతమాంసాని మృదుక్లిన్నాసితాని చ|
శీతాదోఽసౌ|21|
View original
|
श्लेष्मरक्तेन पूतीनि वहन्त्यस्रमहेतुकम्||२०||
शीर्यन्ते दन्तमांसानि मृदुक्लिन्नासितानि च|
शीतादोऽसौ|२१|
Adhikarana 2 upakushasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23
|
ఉపకుశః పాకః పిత్తాసృగుద్భవః||21||
దంతమాంసాని దహ్యంతే రక్తాన్యుత్సేధవంత్యతః|
కండూమంతి స్రవంత్యస్రమాధ్మాయంతేఽసృజి స్థితే||22||
చలా మందరుజో దంతా పూతి వక్త్రం చ జాయతే|
|23|
View original
|
उपकुशः पाकः पित्तासृगुद्भवः||२१||
दन्तमाम्सानि दह्यन्ते रक्तान्युत्सेधवन्त्यतः|
कण्डूमन्ति स्रवन्त्यस्रमाध्मायन्तेऽसृजि स्थिते||२२||
चला मन्दरुजो दन्ता पूति वक्त्रं च जायते|
|२३|
Adhikarana 3 dantapuppuTasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24
|
దంతయోస్త్రిషు వా శోఫో బదరాస్థినిభో ఘనః||23||
కఫాస్రాత్తీవ్రరుక్ శీఘ్రం పచ్యతే దంతపుప్పుటః|
|24|
View original
|
दन्तयोस्त्रिषु वा शोफो बदरास्थिनिभो घनः||२३||
कफास्रात्तीव्ररुक् शीघ्रं पच्यते दन्तपुप्पुटः|
|२४|
Adhikarana 4 dantavidradheH lakShaNam (24-25) · Śloka 25
|
దంతమాంసే మలైః సాస్రైర్బాహ్యాంతః శ్వయథుర్గురుః||24||
సరుగ్దాహః స్రవేద్భిన్నః పూయాస్రం దంతవిద్రధిః|
|25|
View original
|
दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यान्तः श्वयथुर्गुरुः||२४||
सरुग्दाहः स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः|
|२५|
Adhikarana 5 suShirasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26
|
శ్వయథుర్దంతమూలేషు రుజావాన్ పిత్తరక్తజః||25||
లాలాస్రావీ స సుషిరో దంతమాంసప్రశాతనః|
|26|
View original
|
श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् पित्तरक्तजः||२५||
लालास्रावी स सुषिरो दन्तमांसप्रशातनः|
|२६|
Adhikarana 6 mahAsuShirasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
|
స సన్నిపాతాజ్జ్వరవాన్ సపూయరుధిరస్రుతిః||26||
మహాసుషిర ఇత్యుక్తో విశీర్ణద్విజబంధనః|
|27|
View original
|
स सन्निपाताज्ज्वरवान् सपूयरुधिरस्रुतिः||२६||
महासुषिर इत्युक्तो विशीर्णद्विजबन्धनः|
|२७|
Adhikarana 7 adhimAMsasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28
|
దంతాంతే కీలవచ్ఛోఫో హనుకర్ణరుజాకరః||27||
ప్రతిహంత్యభ్యవహృతిం శ్లేష్మణా సోఽధిమాంసకః|
|28|
View original
|
दन्तान्ते कीलवच्छोफो हनुकर्णरुजाकरः||२७||
प्रतिहन्त्यभ्यवहृतिं श्लेष्मणा सोऽधिमांसकः|
|२८|
Adhikarana 8 vidarbhasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29
|
ఘృష్టేషు దంతమాంసేషు సంరంభో జాయతే మహాన్||28||
యస్మింశ్చలంతి దంతాశ్చ స విదర్భోఽభిఘాతజః|
|29|
View original
|
घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान्||२८||
यस्मिंश्चलन्ति दन्ताश्च स विदर्भोऽभिघातजः|
|२९|
Adhikarana 9,10,11,12,13 pa~jcAnAM dantanADInAM lakShaNam (29-31) · Śloka 31
|
దంతమాంసాశ్రితాన్ రోగాన్ యః సాధ్యానప్యుపేక్షతే||29||
అంతస్తస్యాస్రవన్ దోషః సూక్ష్మాం సంజనయేద్గతిం|
పూయం ముహుః సా స్రవతి త్వఙ్మాంసాస్థిప్రభేదినీ||30||
తాః పునః పంచ విజ్ఞేయా లక్షణైః స్వైర్యథోదితైః|
|31|
View original
|
दन्तमांसाश्रितान् रोगान् यः साध्यानप्युपेक्षते||२९||
अन्तस्तस्यास्रवन् दोषः सूक्ष्मां सञ्जनयेद्गतिम्|
पूयं मुहुः सा स्रवति त्वङ्मांसास्थिप्रभेदिनी||३०||
ताः पुनः पञ्च विज्ञेया लक्षणैः स्वैर्यथोदितैः|
|३१|
Adhikarana jihvAyAM ShaDrogAH| 1 vAtadUShitAyAH lakShaNam 2 pittadUShitAyAH lakShaNam (31-32) · Śloka 32
|
శాఖపత్రఖరా సుప్తా స్ఫుటితా వాతదూషితా||31||
జిహ్వా పిత్తాత్ సదాహోషా రక్తైర్మాసాంకురైశ్చితా|
|32|
View original
|
शाखपत्रखरा सुप्ता स्फुटिता वातदूषिता||३१||
जिह्वा पित्तात् सदाहोषा रक्तैर्मासाङ्कुरैश्चिता|
|३२|
Adhikarana 3 kaphadUShitAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32
|
శాల్మలీకంటకాభైస్తు కఫేన బహలా గురుః||32||
View original
|
शाल्मलीकण्टकाभैस्तु कफेन बहला गुरुः||३२||
Adhikarana 4 alasasya lakShaNam (33) · Śloka 33
కఫపిత్తాదధః శోఫో జిహ్వాస్తంభకృదున్నతః|
మత్స్యగంధిర్భవేత్పక్వః సోఽలసో మాంసశాతనః||33||
View original
कफपित्तादधः शोफो जिह्वास्तम्भकृदुन्नतः|
मत्स्यगन्धिर्भवेत्पक्वः सोऽलसो मांसशातनः||३३||
Adhikarana 5 adhijihvasya lakShaNam 6upajihvasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35
ప్రబంధనేఽధో జిహ్వాయాః శోఫో జిహ్వాగ్రసన్నిభః|
సాంకురః కఫపిత్తాస్రైర్లాలోషాస్తంభవాన్ ఖరః||34||
అధిజిహ్వః సరుక్కండూర్వాక్యాహారవిఘాతకృత్|
తాదృగేవోపజిహ్వస్తు జిహ్వాయా ఉపరి స్థితః||35||
View original
प्रबन्धनेऽधो जिह्वायाः शोफो जिह्वाग्रसन्निभः|
साङ्कुरः कफपित्तास्रैर्लालोषास्तम्भवान् खरः||३४||
अधिजिह्वः सरुक्कण्डूर्वाक्याहारविघातकृत्|
तादृगेवोपजिह्वस्तु जिह्वाया उपरि स्थितः||३५||
Adhikarana tAlurogA aShTau| 1 tAlupiTikAyA lakShaNam (36) · Śloka 36
తాలుమాంసేఽనిలాద్దుష్టే పిటికాః సరుజః ఖరాః|
బహ్యో ఘనాః స్రావయుతాస్తాస్తాలుపిటికాః స్మృతాః||36||
View original
तालुमांसेऽनिलाद्दुष्टे पिटिकाः सरुजः खराः|
बह्यो घनाः स्रावयुतास्तास्तालुपिटिकाः स्मृताः||३६||
Adhikarana 2 galaSuNDikAyAH lakShaNam (37-38) · Śloka 38
తాలుమూలే కఫాత్సాస్రాత్ మత్స్యబస్తినిభో మృదుః|
ప్రలంబః పిచ్ఛిలః శోఫో నాసయాఽఽహారమీరయన్||37||
కంఠోపరోధతృట్కాసవమికృత్ గలశుండికా|
|38|
View original
तालुमूले कफात्सास्रात् मत्स्यबस्तिनिभो मृदुः|
प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाऽऽहारमीरयन्||३७||
कण्ठोपरोधतृट्कासवमिकृत् गलशुण्डिका|
|३८|
Adhikarana 3 tAlusaMhateH lakShaNam 4 arbudasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39
|
తాలుమధ్యే నిరుఙ్మాంసం సంహతం తాలుసంహతిః||38||
పద్మాకృతిస్తాలుమధ్యే రక్తాచ్ఛ్వయథురర్బుదం|
|39|
View original
|
तालुमध्ये निरुङ्मांसं संहतं तालुसंहतिः||३८||
पद्माकृतिस्तालुमध्ये रक्ताच्छ्वयथुरर्बुदम्|
|३९|
Adhikarana 5 kacCapasya lakShaNam 6puppaTasya lakShaNam (39-40) · Śloka 40
|
కచ్ఛపః కచ్ఛపాకారశ్చిరవృద్ధిః కఫాదరుక్||39||
కోలాభః శ్లేష్మమేదోభ్యాం పుప్పుటో నీరుజః స్థిరః|
|40|
View original
|
कच्छपः कच्छपाकारश्चिरवृद्धिः कफादरुक्||३९||
कोलाभः श्लेष्ममेदोभ्यां पुप्पुटो नीरुजः स्थिरः|
|४०|
Adhikarana 7 tAlupAkasya lakShaNam (40) · Śloka 40
|
పిత్తేన పాకః పాకాఖ్యః పూయాస్రావీ మహారుజః||40||
View original
|
पित्तेन पाकः पाकाख्यः पूयास्रावी महारुजः||४०||
Adhikarana 8 tAlushoShasya lakShaNam (41) · Śloka 41
వాతపిత్తజ్వరాయాసైస్తాలుశోషస్తదాహ్వయః|
|41|
View original
वातपित्तज्वरायासैस्तालुशोषस्तदाह्वयः|
|४१|
Adhikarana gale aShTAdasha rogAH| rohiNyAH sAmAnyaM lakShaNam (41-42) · Śloka 42
|
జిహ్వాప్రబంధజాః కంఠే దారుణా మార్గరోధినః||41||
మాంసాంకురాః శీఘ్రచయా రోహిణీ శీఘ్రకారిణీ|
|42|
View original
|
जिह्वाप्रबन्धजाः कण्ठे दारुणा मार्गरोधिनः||४१||
मांसाङ्कुराः शीघ्रचया रोहिणी शीघ्रकारिणी|
|४२|
Adhikarana 1 vAtajAyA rohiNyA lakShaNam (42) · Śloka 42
|
కంఠాస్యశోషకృద్వాతాత్ సా హనుశ్రోత్రరుక్కరీ||42||
View original
|
कण्ठास्यशोषकृद्वातात् सा हनुश्रोत्ररुक्करी||४२||
Adhikarana 2 pittajAyAH rohiNyA lakShaNam 3 kaphajAyAH rohiNyA lakShaNam (43-44) · Śloka 44
పిత్తాజ్జ్వరోషాతృణ్మోహకంఠధూమాయనాన్వితా|
క్షిప్రజా క్షిప్రపాకాఽతిరాగిణీ స్పర్శనాసహా||43||
కఫేన పిచ్ఛిలా పాండుః|
|44|
View original
पित्ताज्ज्वरोषातृण्मोहकण्ठधूमायनान्विता|
क्षिप्रजा क्षिप्रपाकाऽतिरागिणी स्पर्शनासहा||४३||
कफेन पिच्छिला पाण्डुः|
|४४|
Adhikarana 4 raktajAH rohiNyA lakShaNam (44) · Śloka 44
అసృజా స్ఫోటకాచితా|
తప్తాంగారనిభా కర్ణరుక్కరీ పిత్తజాకృతిః||44||
View original
असृजा स्फोटकाचिता|
तप्ताङ्गारनिभा कर्णरुक्करी पित्तजाकृतिः||४४||
Adhikarana 5 sannipAtajAyAH rohiNyA lakShaNam 6 shAlUkasya lakShaNam (45-46) · Śloka 46
గంభీరపాకా నిచయాత్ సర్వలింగసమన్వితా|
దోషైః కఫోల్బణైః శోఫః కోలవద్ గ్రథితోన్నతః||45||
శూకకంటకవత్కంఠే శాలూకో మార్గరోధనః|
|46|
View original
गम्भीरपाका निचयात् सर्वलिङ्गसमन्विता|
दोषैः कफोल्बणैः शोफः कोलवद् ग्रथितोन्नतः||४५||
शूककण्टकवत्कण्ठे शालूको मार्गरोधनः|
|४६|
Adhikarana 7 vRundasya lakShaNam 8tuNDikerikAyAH lakShaNam (46-47) · Śloka 47
|
వృందో వృత్తోన్నతో దాహజ్వరకృద్ గలపార్శ్వగః||46||
హనుసంధ్యాశ్రితః కంఠే కార్పాసీఫలసన్నిభః|
పిచ్ఛిలో మందరుక్ శోఫః కఠినాస్తుండికేరికా||47||
View original
|
वृन्दो वृत्तोन्नतो दाहज्वरकृद् गलपार्श्वगः||४६||
हनुसन्ध्याश्रितः कण्ठे कार्पासीफलसन्निभः|
पिच्छिलो मन्दरुक् शोफः कठिनास्तुण्डिकेरिका||४७||
Adhikarana 9 galaughasya lakShaNam 10valayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49
బాహ్యాంతః శ్వయథుర్ఘోరో గలమార్గార్గలోపమః|
గలౌఘో మూర్ద్ధగురుతాతంద్రాలాలాజ్వరప్రదః||48||
వలయం నాతిరుక్ శోఫస్తద్వదేవాయతోన్నతః|
|49|
View original
बाह्यान्तः श्वयथुर्घोरो गलमार्गार्गलोपमः|
गलौघो मूर्द्धगुरुतातन्द्रालालाज्वरप्रदः||४८||
वलयं नातिरुक् शोफस्तद्वदेवायतोन्नतः|
|४९|
Adhikarana 11 gilAyukasya lakShaNam 12shataghnyAH lakShaNam (49-51) · Śloka 51
|
మాంసకీలో గలే దోషైరేకోఽనేకోఽథవాఽల్పరుక్||49||
కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసాభ్యవహృతిః పృథుమూలో గిలాయుకః|
భూరిమాంసంకురవృతా తీవ్రతృడ్జ్వరమూర్ద్ధరుక్||50||
శతఘ్నీ నిచితా వర్తిః శతఘ్నీవాతిరుక్వరీ|
|51|
View original
|
मांसकीलो गले दोषैरेकोऽनेकोऽथवाऽल्परुक्||४९||
कृच्छ्रोच्छ्वासाभ्यवहृतिः पृथुमूलो गिलायुकः|
भूरिमांसङ्कुरवृता तीव्रतृड्ज्वरमूर्द्धरुक्||५०||
शतघ्नी निचिता वर्तिः शतघ्नीवातिरुक्वरी|
|५१|
Adhikarana 13 galavidradheH lakShaNam 14 galArbudasya lakShaNam (51-53) · Śloka 53
|
వ్యాప్తసర్వగలః శీఘ్రజన్మపాకో మహారుజః||51||
పూతిపూయనిభస్రావీ శ్వయథుర్గలవిద్రధిః|
జిహ్వావసానే కంఠాదావపాకం శ్వయథుం మలాః||52||
జనయంతి స్థిరం రక్తం నీరుజం తద్గలార్బుదం|
|53|
View original
|
व्याप्तसर्वगलः शीघ्रजन्मपाको महारुजः||५१||
पूतिपूयनिभस्रावी श्वयथुर्गलविद्रधिः|
जिह्वावसाने कण्ठादावपाकं श्वयथुं मलाः||५२||
जनयन्ति स्थिरं रक्तं नीरुजं तद्गलार्बुदम्|
|५३|
Adhikarana galAgaNDAsya nidAnAdi 15vAtajasya galagaNDasya lakShaNam (53-54) · Śloka 54
పవనశ్లేష్మమేదోభిర్గలగండో భవేద్బహిః|
వర్ధమానః స కాలేన ముష్కవల్లంబతేఽతిరుక్||53||
కృష్ణోఽరుణో వా తోదాఢ్యః స వాతాత్కృష్ణరాజిమాన్|
వృద్ధస్తాలుగలే శోషం కుర్యాచ్చ విరసాస్యతాం||54||
View original
पवनश्लेष्ममेदोभिर्गलगण्डो भवेद्बहिः|
वर्धमानः स कालेन मुष्कवल्लम्बतेऽतिरुक्||५३||
कृष्णोऽरुणो वा तोदाढ्यः स वातात्कृष्णराजिमान्|
वृद्धस्तालुगले शोषं कुर्याच्च विरसास्यताम्||५४||
Adhikarana 16 kaphajasya galagaNDasya lakShaNam (55) · Śloka 55
స్థిరః సవర్ణః కండూమాన్ శీతస్పర్శో గురుః కఫాత్|
వృద్ధస్తాలుగలే లేపం కుర్యాచ్చ మధురాస్యతాం||55||
View original
स्थिरः सवर्णः कण्डूमान् शीतस्पर्शो गुरुः कफात्|
वृद्धस्तालुगले लेपं कुर्याच्च मधुरास्यताम्||५५||
Adhikarana 17 medojasya galagaNDasya lakShaNam (56) · Śloka 56
మేదసః శ్లేష్మవద్ధానివృద్ధ్యోః సోఽనువిధీయతే|
దేహం వృద్ధశ్చ కురుతే గలే శబ్దం స్వరేఽల్పతాం||56||
View original
मेदसः श्लेष्मवद्धानिवृद्ध्योः सोऽनुविधीयते|
देहं वृद्धश्च कुरुते गले शब्दं स्वरेऽल्पताम्||५६||
Adhikarana 18 svaraghnasya lakShaNam (57) · Śloka 57
శ్లేష్మరుద్ధాఽనిలగతిః శుష్కకంఠో హతస్వరః|
తామ్యన్ ప్రసక్తం శ్వసితి యేన స స్వరహాఽనిలాత్||57||
View original
श्लेष्मरुद्धाऽनिलगतिः शुष्ककण्ठो हतस्वरः|
ताम्यन् प्रसक्तं श्वसिति येन स स्वरहाऽनिलात्||५७||
Adhikarana sarvavakragA aShTau rogAH| 1 vAtajasya mukhapAkasya lakShaNam (58-59) · Śloka 59
కరోతి వదనస్యాంతర్వ్రణాన్ సర్వసరోఽనిలః|
సంచారిణోఽరుణాన్ రూక్షానోష్ఠౌ తామ్రౌ చలత్వచౌ||58||
జిహ్వా శీతాసహా గుర్వీ స్ఫుటితా కంటాకాచితా|
వివృణోతి చ కృచ్ఛ్రేణ ముఖం పాకో ముఖస్య సః||59||
View original
करोति वदनस्यान्तर्व्रणान् सर्वसरोऽनिलः|
सञ्चारिणोऽरुणान् रूक्षानोष्ठौ ताम्रौ चलत्वचौ||५८||
जिह्वा शीतासहा गुर्वी स्फुटिता कण्टाकाचिता|
विवृणोति च कृच्छ्रेण मुखं पाको मुखस्य सः||५९||
Adhikarana 2 Urdhvagudasya mukhapAkasya lakShaNam (60) · Śloka 60
అధః ప్రతిహతో వాయురర్శోగుల్మకఫాదిభిః|
యాత్యూర్ధ్వం వక్త్రదౌర్గంధ్యం కుర్వన్నూర్ధ్వగుదస్తు సః||60||
View original
अधः प्रतिहतो वायुरर्शोगुल्मकफादिभिः|
यात्यूर्ध्वं वक्त्रदौर्गन्ध्यं कुर्वन्नूर्ध्वगुदस्तु सः||६०||
Adhikarana 3 pittajasya mukhapAkasya lakShaNam 4raktajasya mukhapAkasya lakShaNam (61) · Śloka 61
ముఖస్య పిత్తజే పాకే దాహోషే తిక్తవక్త్రతా|
క్షారోక్షితక్షతసమా వ్రణాః తద్వచ్చ రక్తజే||61||
View original
मुखस्य पित्तजे पाके दाहोषे तिक्तवक्त्रता|
क्षारोक्षितक्षतसमा व्रणाः तद्वच्च रक्तजे||६१||
Adhikarana 5 kaphajasya mukhapAkasya lakShaNam 6arbudasya mukhapAkasya lakShaNam (62-63) · Śloka 63
కఫజే మధురాస్యత్వం కండూమత్పిచ్ఛిలా వ్రణాః|
అంతఃకపోలమాశ్రిత్య శ్యావపాండు కఫోఽర్బుదం||62||
కుర్యాత్తద్ ఘట్టితం ఛిన్నం మృదితం చ వివర్ధతే|
|63|
View original
कफजे मधुरास्यत्वं कण्डूमत्पिच्छिला व्रणाः|
अन्तःकपोलमाश्रित्य श्यावपाण्डु कफोऽर्बुदम्||६२||
कुर्यात्तद् घट्टितं छिन्नं मृदितं च विवर्धते|
|६३|
Adhikarana 7 sannipAtajasya mukhapAkasya lakShaNam 8pUtyAsyatAyAH mukhapAkasya lakShaNam (63-64) · Śloka 64
|
ముఖపాకో భవేత్సాస్రైః సర్వైః సర్వాకృతిర్మలైః||63||
పూత్యాస్యతా చ తైరేవ దంతకాష్ఠాదివిద్విషః|
|64|
View original
|
मुखपाको भवेत्सास्रैः सर्वैः सर्वाकृतिर्मलैः||६३||
पूत्यास्यता च तैरेव दन्तकाष्ठादिविद्विषः|
|६४|
Adhikarana oShThAdisthAneShu ekAdashAdikrameNa pa~jcasaptatirmukharogAH (64-66) · Śloka 66
|
ఓష్టే గండే ద్విజే మూలే జిహ్వాయాం తాలుకే గలే||64||
వక్త్రే సర్వత్ర చేత్యుక్తాః పంచసప్తతిరామయాః|
ఏకాదశైకో దశ చ త్రయోదశ తథా చ షట్||65||
అష్టావష్టాదశాష్టౌ చ క్రమాత్|
|66|
View original
|
ओष्टे गण्डे द्विजे मूले जिह्वायां तालुके गले||६४||
वक्त्रे सर्वत्र चेत्युक्ताः पञ्चसप्ततिरामयाः|
एकादशैको दश च त्रयोदश तथा च षट्||६५||
अष्टावष्टादशाष्टौ च क्रमात्|
|६६|
Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21
తేష్వనుపక్రమాః|
కరాలో మాంసరక్తౌష్ఠావర్బుదాని జలాద్వినా||66||
కచ్ఛపస్తాలుపిటికా గలౌఘః సుషిరో మహాన్|
స్వరఘ్నోర్ధ్వగుదశ్యావశతఘ్నీవలయాలసాః||67||
నాడ్యోష్ఠకోపౌ నిచయాత్, రక్తాత్సర్వైశ్చ రోహిణీ|
దశనే స్ఫుటితే దంతభేదః, పక్వోపజిహ్వికా||68||
గలగండః స్వరభ్రంశీ కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసోఽతివత్సరః|
యాప్యస్తు హర్షో భేదశ్చ శేషాన్ శస్త్రౌషధైర్జయేత్||69||
ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిర- చితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే ముఖరోగవిజ్ఞానీయో నామై- కవింశోఽధ్యాయః||21||
View original
तेष्वनुपक्रमाः|
करालो मांसरक्तौष्ठावर्बुदानि जलाद्विना||६६||
कच्छपस्तालुपिटिका गलौघः सुषिरो महान्|
स्वरघ्नोर्ध्वगुदश्यावशतघ्नीवलयालसाः||६७||
नाड्योष्ठकोपौ निचयात्, रक्तात्सर्वैश्च रोहिणी|
दशने स्फुटिते दन्तभेदः, पक्वोपजिह्विका||६८||
गलगण्डः स्वरभ्रंशी कृच्छ्रोच्छ्वासोऽतिवत्सरः|
याप्यस्तु हर्षो भेदश्च शेषान् शस्त्रौषधैर्जयेत्||६९||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने मुखरोगविज्ञानीयो नामै- कविंशोऽध्यायः||२१||