20. nāsārōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana nAsArogapratiShedhAdhyAyaH||20|| sarveShu pratishyAyeShu snehasvedAdisevanam (2-5) · Śloka 5

અધુના નાસાચિકિત્સાભણનાવસર ઇત્યાહ અથાતો નાસારોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) સર્વેષુ પીનસેષ્વાદૌ નિવાતાગારગો ભજેત્| સ્નેહનસ્વેદવમનધૂમગણ્ડૂષધારણમ્||૧|| વાસો ગુરૂષ્ણં શિરસઃ સુઘનં પરિવેષ્ટનમ્| લઘ્વમ્લલવણં સ્નિગ્ધમુષ્ણં ભોજનમદ્રવમ્||૨|| ધન્વમાંસગુડક્ષીરચણકત્રિકટૂત્કટમ્| યવગોધૂમભૂયિષ્ઠં દધિદાડિમસારિકમ્||૩|| બાલમૂલકજો યૂષઃ કુલત્થોત્થશ્ચ પૂજિતઃ| કવોષ્ણં દશમૂલામ્બુ જીર્ણાં વા વારુણીં પિબેત્||૪|| જિઘ્રેચ્ચોરકતર્કારીવચાજાજ્યુપકુઞ્ચિકાઃ| |૫|

સ૦-પીનસેષ્વખિલેષ્વપિ નિવાતવેશ્મસ્થિતઃ સન્ સ્નેહનસ્વેદનવમનધૂમાન્ ગણ્ડૂષધારણં ચ સેવેત્| તથા વસ્ત્રં ગુરૂષ્ણસ્વભાવં કૌશેયાવિકાદિભિર્મૂર્ધ્નઃ પરિવેષ્ટનં સુઘનં ભજેત્| તથા ભોજનં લઘ્વાદિગુણં ભજેત્| દાડિમં શ્રેષ્ઠં-દાડિમસારમ્| દધિદાડિમસાધિતમિતિ કેચિત્ પઠન્તિ| બાલમૂલકોત્થો યૂષઃ કુલત્થજશ્ચ યૂષઃ પૂજિતઃ| દશમૂલામ્બુ કોષ્ણં પ્રસન્નાં વા જીર્ણાં-પુરાણાં, પિબેત્| સ૦-ચોરકાદીન્ જિઘ્રેત્|

Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu vyoShAdivaTakaH (5-7) · Śloka 7

| વ્યોષતાલીસચવિકાતિન્તિડીકામ્લવેતસમ્||૫|| સાગ્ન્યજાજિ દ્વિપલિકં ત્વગેલાપત્રપાદિકમ્| જીર્ણાદ્ગુડાત્તુલાર્ધેન પક્વેન વટકીકૃતમ્||૬|| પીનસશ્વાસકાસઘ્નં રુચિસ્વરકરં પરમ્| |૭|

સ૦-વ્યોષાદિકં પૃથક્ દ્વિપલદધ્નં, ત્વગાદિકં દ્વિકાર્ષિકં, પુરાણગુડેન પઞ્ચાશત્પલપ્રમાણેન પક્વેન વટકીકૃતમેતત્ પીનસાદિહૃત્ પરં રુચ્યાદિકૃત્|

Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu shatAhvAdidhUmaH sarveShu pratishyAyeShu saghRutasaktudhUmaH (7-8) · Śloka 8

| શતાહ્વાત્વગ્ઽઽબલા મૂલં સ્યોનાકૈરણ્ડબિલ્વજમ્||૭|| સારગ્વધં પિબેદ્ધૂમં વસાજ્યમદનાન્વિતમ્| અથવા સઘૃતાન્ સક્તૂન્ કૃત્વા મલ્લકસમ્પુટે||૮||

સ૦-શતાહ્વાદિકં વસાદિયુતં ધૂમં પિબેત્| મલ્લકસમ્પુટે વા સક્તૂન્ સસર્પિષ્કાન્ કૃત્વા ધૂમં પિબેત્|

Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu snAnAdivarjanam (9) · Śloka 9

ત્યજેત્સ્નાનં શુચં ક્રોધં ભૃશં શય્યાં હિમં જલમ્| |૯|

સ૦-સ્નાનાદીનિ ત્યજેત્|

Adhikarana vAtaje pratishyAye vAtaghnAdisAdhitaghRutAni vAtaje pratishyAye arditoktaM svedanasyAdikam (9-10) · Śloka 10

ઇતિ સામાન્યેન ચિકિત્સામભિધાય વિશેષેણાહ | પિબેદ્વાતપ્રતિશ્યાયે સર્પિર્વાતઘ્નસાધિતમ્||૯|| પટુપઞ્ચકસિદ્ધં વા વિદાર્યાદિગણેન વા| સ્વેદનસ્યાદિકાં કુર્યાત્ ચિકિત્સામર્દિતોદિતામ્||૧૦||

સ૦-વાતપ્રતિશ્યાયે વાતઘ્નૈઃ-રાસ્નાદિભિઃ, સાધિતં ઘૃતં પિબેત્| સૈન્ધવાદિભિઃ પઞ્ચભિર્લવણૈર્વા સિદ્ધં, 'વિદારિપઞ્ચાઙ્ગુલ' (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૯) ઇત્યાદિના વા સિદ્ધં ઘૃતં પિબેત્| તથા, અર્દિતોક્તાં ચિકિત્સાં સ્વેદાદિકાં કુર્યાત્|

Adhikarana pittaje raktaje ca svedanasyAdikam madhurasAdhitaM ghRutaM shItapariShekAdi ca pittaje raktaje ca dhavatvAditailena nAvanam (11-12) · Śloka 12

પિત્તરક્તોત્થયોઃ પેયં સર્પિર્મધુરકૈઃ શૃતમ્| પરિષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચ શીતૈઃ કુર્વીત શીતલાન્||૧૧|| ધવત્વક્ઽઽત્રિફલાશ્યામાશ્રીપર્ણીયષ્ટિતિલ્વકૈઃ| ક્ષીરે દશગુણે તૈલં નાવનં સનિશૈઃ પચેત્||૧૨||

સ૦-પિત્તોત્થે રક્તજે ચ પ્રતિશ્યાયે મધુરદ્રવ્યૈઃ શૃતં સર્પિઃ પાતવ્યમ્| પરિષેકાદીન્ શીતવીર્યૈઃ શીતલાન્ કુર્યાત્| ધવત્વગાદિભિસ્તૈલં ક્ષીરે દશગુણે હરિદ્રાન્વિતૈર્નાવનં પચેત્|

Adhikarana kaphaje dhavatvAditailena la~gghanalepanAdi kaphaje dhavatvAditailena paTuvyoShAdinA nAvanam sarvaje dhavatvAditailena kaTutIkShNairghRutairnasyAdIni (13-14) · Śloka 14

કફજે લઙ્ઘનં લેપઃ શિરસો ગૌરસર્ષપૈઃ| સક્ષારં વા ઘૃતં પીત્વા વમેત્, પિષ્ટૈસ્તુ નાવનમ્||૧૩|| બસ્તામ્બુના પટુવ્યોષવેલ્લવત્સકજીરકૈઃ| કટુતીક્ષ્ણૈર્ઘૃતૈર્નસ્યૈઃ કવલૈઃ સર્વજં જયેત્||૧૪||

સ૦-કફજે લઙ્ઘનં હિતમ્| તથા શિરસો ગૌરસર્ષપૈર્લેપઃ| ઘૃતં સયવક્ષારં પીત્વા વમેત્| છાગમૂત્રેણ ચ પિષ્ટૈઃ સૈન્ધવાદિભિર્નસ્યં હિતમ્| ઘૃતૈઃ કટુતીક્ષ્ણૈર્નસ્યૈઃ કવલૈશ્ચ સાન્નિપાતિકં પ્રતિશ્યાયં જયેત્|

Adhikarana duShTaprtishyAye yakShmakRumikramaH duShTaprtishyAye vyoShAdivartidhUmaH (15-17) · Śloka 17

યક્ષ્મકૃમિક્રમં કુર્વન્ યાપયેદ્દુષ્ટપીનસમ્| વ્યોષોરુબૂકકૃમિજિદ્દારુમાદ્રીગદેઙ્ગુદમ્||૧૫|| વાર્તાકબીજં ત્રિવૃતા સિદ્ધાર્થઃ પૂતિમત્સ્યકઃ| અગ્નિમન્થસ્ય પુષ્પાણિ પીલુશિગ્રુફલાનિ ચ||૧૬|| અશ્વવિડ્ઽઽરસમૂત્રાભ્યાં હસ્તિમૂત્રેણ ચૈકતઃ| ક્ષૌમગર્ભાં કૃતાં વર્તિં ધૂમં ઘ્રાણાસ્યતઃ પિબેત્||૧૭||

સ૦-દુષ્ટપીનસં યાપયેત્, યક્ષ્મહરં કૃમિહરં ચ ચિકિત્સિતં કુર્વન્| વ્યોષાદિશિગ્રુફલાન્તાનિ તુરગવિડ્ઽઽરસમૂત્રાભ્યાં હસ્તિમૂત્રેણ ચૈકતઃ પિષ્ટાનિ ક્ષૌમગર્ભાં કૃતાં વર્તિં નાસયા મુખેન ચ પિબેત્|

Adhikarana bhRushakShavathau puTake ca tIkShNaiH pradhamanam bhRushakShavathau puTake ca shuNThyAdisAdhitatailena nasyam (18-19) · Śloka 19

ક્ષવથૌ પુટકાખ્યે ચ તીક્ષ્ણૈઃ પ્રધમનં હિતમ્| શુણ્ઠીકુષ્ઠકણાવેલ્લદ્રાક્ષાકલ્કકષાયવત્||૧૮|| સાધિતં તૈલમાજ્યં વા નસ્યં ક્ષવપુટપ્રણુત્| |૧૯|

સ૦-ક્ષવથૌ પુટકાખ્યે ચ રોગે તીક્ષ્ણૈઃ પ્રધમનં હિતમ્| શુણ્ઠ્યાદિકલ્કક્વાથવત્ તૈલં ઘૃતં વા સાધિતં નસ્યં ક્ષવં પુટં ચ હન્તિ|

Adhikarana nAsAshoShe balAtailAdi nAsAnAhe~apyayaM vidhiH ghrANapAke dIptau ca pittaghnam nAsAsrAve tIkShNaM nasyAdi (19-20) · Śloka 20

| નાસાશોષે બલાતૈલં પાનાદૌ ભોજનં રસૈઃ||૧૯|| સ્નિગ્ધો ધૂમસ્તથા સ્વેદો નાસાનાહેઽપ્યયં વિધિઃ| પાકે દીપ્તૌ ચ પિત્તઘ્નં તીક્ષ્ણં નસ્યાદિ સંસ્રુતૌ||૨૦||

સ૦-નાસાશોષે બલાતૈલં પાનનસ્યાદૌ હિતમ્| ભોજનં માંસરસૈર્હિતમ્| તથા સ્નિગ્ધો ધૂમઃ સ્વેદશ્ચ હિતઃ| સ૦-નાસાનાહેઽપ્યેષ એવ વિધિઃ-ચિકિત્સેત્યર્થઃ| સ૦-નાસાપાકે દીપ્તૌ ચ પિત્તઘ્નં ચિકિત્સિતમ્| સંસ્રુતૌ-સ્રાવે, તીક્ષ્ણં નસ્યાદિ હિતમ્|

Adhikarana pUtinAse~apInase ca kaphapInasavat pUtinAse~apInase ca lAkShAdibhirnasyam pUtinAse~apInase ca kRutavamane shigrvAditailena nasyam (21-23) · Śloka 23

કફપીનસવત્પૂતિનાસાપીનસયોઃ ક્રિયા| લાક્ષાકરઞ્જમરિચવેલ્લહિઙ્ગુકણાગુડૈઃ||૨૧|| અવિમૂત્રદ્રુતૈર્નસ્યં કારયેદ્વમને કૃતે| શિગ્રુસિંહીનિકુમ્ભાનાં બીજૈઃ સવ્યોષસૈન્ધવૈઃ||૨૨|| સવેલ્લસુરસૈસ્તૈલં નાવનં પરમં હિતમ્| |૨૩|

સ૦-પૂતિનાસાપીનસયોઃ કફપીનસવદુપક્રમઃ| લાક્ષાદિભિરુરભ્રમૂત્રદ્રુતૈઃ કૃતે વમને નસ્યં કારયેત્| શિગ્ર્વાદીનાં બીજૈર્વ્યોષાદિયુતૈસ્તૈલં પક્વં પૂતિનાસાપીનસયોર્નસ્યં હિતમ્|

Adhikarana pUyarakte nave raktapInasavat pUyarakte atipravRuddhe nADIvat (23-24) · Śloka 24

| પૂયરક્તે નવે કુર્યાદ્ રક્તપીનસવત્ ક્રમમ્||૨૩|| અતિપ્રવૃદ્ધે નાડીવત્| |૨૪|

સ૦-પૂયરક્તે નવોત્થે રક્તપીનસ ઇવ ચિકિત્સિતં કુર્યાત્| અતિપ્રવૃદ્ધે ચાસ્મિન્નાડીવ્રણવદુપક્રમઃ|

Adhikarana arshorbudeShu dagdheShu nikumbhAdivartiH arshorbudeShu shigrvAdinasyam (20) · Śloka 20

દગ્ધેષ્વર્શોર્બુદેષુ ચ| નિકુમ્ભકુમ્ભસિન્ધૂત્થમનોહ્વાલકણાગ્નિકૈઃ||૨૪|| કલ્કિતૈર્ઘૃતમધ્વક્તાં ઘ્રાણે વર્તિં પ્રવેશયેત્| શિગ્ર્વાદિ નાવનં ચાત્ર પૂતિનાસોદિતં ભજેત્||૨૫|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને નાસારોગપ્રતિષેધો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦||

સ૦-અર્શોર્બુદેષુ ચ દગ્ધેષુ નિકુમ્ભાદિભિઃ કલ્કિતૈર્ઘૃતમધ્વક્તાં ઘ્રાણે વર્તિં પ્રવેશયેત્| શિગ્ર્વાદિકં ચ નસ્યં પૂતિનાસોક્તં ભજેદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને નાસારોગપ્રતિષેધો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૦||