20. nāsārōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana nAsArogapratiShedhAdhyAyaH||20|| sarveShu pratishyAyeShu snehasvedAdisevanam (2-5) · Śloka 5

અધુના નાસાચિકિત્સાભણનાવસર ઇત્યાહ અથાતો નાસારોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) સર્વેષુ પીનસેષ્વાદૌ નિવાતાગારગો ભજેત્| સ્નેહનસ્વેદવમનધૂમગણ્ડૂષધારણમ્||૧|| વાસો ગુરૂષ્ણં શિરસઃ સુઘનં પરિવેષ્ટનમ્| લઘ્વમ્લલવણં સ્નિગ્ધમુષ્ણં ભોજનમદ્રવમ્||૨|| ધન્વમાંસગુડક્ષીરચણકત્રિકટૂત્કટમ્| યવગોધૂમભૂયિષ્ઠં દધિદાડિમસારિકમ્||૩|| બાલમૂલકજો યૂષઃ કુલત્થોત્થશ્ચ પૂજિતઃ| કવોષ્ણં દશમૂલામ્બુ જીર્ણાં વા વારુણીં પિબેત્||૪|| જિઘ્રેચ્ચોરકતર્કારીવચાજાજ્યુપકુઞ્ચિકાઃ| |૫|

Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu vyoShAdivaTakaH (5-7) · Śloka 7

| વ્યોષતાલીસચવિકાતિન્તિડીકામ્લવેતસમ્||૫|| સાગ્ન્યજાજિ દ્વિપલિકં ત્વગેલાપત્રપાદિકમ્| જીર્ણાદ્ગુડાત્તુલાર્ધેન પક્વેન વટકીકૃતમ્||૬|| પીનસશ્વાસકાસઘ્નં રુચિસ્વરકરં પરમ્| |૭|

Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu shatAhvAdidhUmaH sarveShu pratishyAyeShu saghRutasaktudhUmaH (7-8) · Śloka 8

| શતાહ્વાત્વગ્ઽઽબલા મૂલં સ્યોનાકૈરણ્ડબિલ્વજમ્||૭|| સારગ્વધં પિબેદ્ધૂમં વસાજ્યમદનાન્વિતમ્| અથવા સઘૃતાન્ સક્તૂન્ કૃત્વા મલ્લકસમ્પુટે||૮||

Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu snAnAdivarjanam (9) · Śloka 9

ત્યજેત્સ્નાનં શુચં ક્રોધં ભૃશં શય્યાં હિમં જલમ્| |૯|

Adhikarana vAtaje pratishyAye vAtaghnAdisAdhitaghRutAni vAtaje pratishyAye arditoktaM svedanasyAdikam (9-10) · Śloka 10

ઇતિ સામાન્યેન ચિકિત્સામભિધાય વિશેષેણાહ | પિબેદ્વાતપ્રતિશ્યાયે સર્પિર્વાતઘ્નસાધિતમ્||૯|| પટુપઞ્ચકસિદ્ધં વા વિદાર્યાદિગણેન વા| સ્વેદનસ્યાદિકાં કુર્યાત્ ચિકિત્સામર્દિતોદિતામ્||૧૦||

Adhikarana pittaje raktaje ca svedanasyAdikam madhurasAdhitaM ghRutaM shItapariShekAdi ca pittaje raktaje ca dhavatvAditailena nAvanam (11-12) · Śloka 12

પિત્તરક્તોત્થયોઃ પેયં સર્પિર્મધુરકૈઃ શૃતમ્| પરિષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચ શીતૈઃ કુર્વીત શીતલાન્||૧૧|| ધવત્વક્ઽઽત્રિફલાશ્યામાશ્રીપર્ણીયષ્ટિતિલ્વકૈઃ| ક્ષીરે દશગુણે તૈલં નાવનં સનિશૈઃ પચેત્||૧૨||

Adhikarana kaphaje dhavatvAditailena la~gghanalepanAdi kaphaje dhavatvAditailena paTuvyoShAdinA nAvanam sarvaje dhavatvAditailena kaTutIkShNairghRutairnasyAdIni (13-14) · Śloka 14

કફજે લઙ્ઘનં લેપઃ શિરસો ગૌરસર્ષપૈઃ| સક્ષારં વા ઘૃતં પીત્વા વમેત્, પિષ્ટૈસ્તુ નાવનમ્||૧૩|| બસ્તામ્બુના પટુવ્યોષવેલ્લવત્સકજીરકૈઃ| કટુતીક્ષ્ણૈર્ઘૃતૈર્નસ્યૈઃ કવલૈઃ સર્વજં જયેત્||૧૪||

Adhikarana duShTaprtishyAye yakShmakRumikramaH duShTaprtishyAye vyoShAdivartidhUmaH (15-17) · Śloka 17

યક્ષ્મકૃમિક્રમં કુર્વન્ યાપયેદ્દુષ્ટપીનસમ્| વ્યોષોરુબૂકકૃમિજિદ્દારુમાદ્રીગદેઙ્ગુદમ્||૧૫|| વાર્તાકબીજં ત્રિવૃતા સિદ્ધાર્થઃ પૂતિમત્સ્યકઃ| અગ્નિમન્થસ્ય પુષ્પાણિ પીલુશિગ્રુફલાનિ ચ||૧૬|| અશ્વવિડ્ઽઽરસમૂત્રાભ્યાં હસ્તિમૂત્રેણ ચૈકતઃ| ક્ષૌમગર્ભાં કૃતાં વર્તિં ધૂમં ઘ્રાણાસ્યતઃ પિબેત્||૧૭||

Adhikarana bhRushakShavathau puTake ca tIkShNaiH pradhamanam bhRushakShavathau puTake ca shuNThyAdisAdhitatailena nasyam (18-19) · Śloka 19

ક્ષવથૌ પુટકાખ્યે ચ તીક્ષ્ણૈઃ પ્રધમનં હિતમ્| શુણ્ઠીકુષ્ઠકણાવેલ્લદ્રાક્ષાકલ્કકષાયવત્||૧૮|| સાધિતં તૈલમાજ્યં વા નસ્યં ક્ષવપુટપ્રણુત્| |૧૯|

Adhikarana nAsAshoShe balAtailAdi nAsAnAhe~apyayaM vidhiH ghrANapAke dIptau ca pittaghnam nAsAsrAve tIkShNaM nasyAdi (19-20) · Śloka 20

| નાસાશોષે બલાતૈલં પાનાદૌ ભોજનં રસૈઃ||૧૯|| સ્નિગ્ધો ધૂમસ્તથા સ્વેદો નાસાનાહેઽપ્યયં વિધિઃ| પાકે દીપ્તૌ ચ પિત્તઘ્નં તીક્ષ્ણં નસ્યાદિ સંસ્રુતૌ||૨૦||

Adhikarana pUtinAse~apInase ca kaphapInasavat pUtinAse~apInase ca lAkShAdibhirnasyam pUtinAse~apInase ca kRutavamane shigrvAditailena nasyam (21-23) · Śloka 23

કફપીનસવત્પૂતિનાસાપીનસયોઃ ક્રિયા| લાક્ષાકરઞ્જમરિચવેલ્લહિઙ્ગુકણાગુડૈઃ||૨૧|| અવિમૂત્રદ્રુતૈર્નસ્યં કારયેદ્વમને કૃતે| શિગ્રુસિંહીનિકુમ્ભાનાં બીજૈઃ સવ્યોષસૈન્ધવૈઃ||૨૨|| સવેલ્લસુરસૈસ્તૈલં નાવનં પરમં હિતમ્| |૨૩|

Adhikarana pUyarakte nave raktapInasavat pUyarakte atipravRuddhe nADIvat (23-24) · Śloka 24

| પૂયરક્તે નવે કુર્યાદ્ રક્તપીનસવત્ ક્રમમ્||૨૩|| અતિપ્રવૃદ્ધે નાડીવત્| |૨૪|

Adhikarana arshorbudeShu dagdheShu nikumbhAdivartiH arshorbudeShu shigrvAdinasyam (20) · Śloka 20

દગ્ધેષ્વર્શોર્બુદેષુ ચ| નિકુમ્ભકુમ્ભસિન્ધૂત્થમનોહ્વાલકણાગ્નિકૈઃ||૨૪|| કલ્કિતૈર્ઘૃતમધ્વક્તાં ઘ્રાણે વર્તિં પ્રવેશયેત્| શિગ્ર્વાદિ નાવનં ચાત્ર પૂતિનાસોદિતં ભજેત્||૨૫|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને નાસારોગપ્રતિષેધો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦||