39. rasāyanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana rasAyanavidhiradhyAyaH ------- rasAyanasya phalam, rasAyanasya niruktiH (2) · Śloka 2

અધુના પૂર્વોક્તહેતુસમ્બન્ધં રસાયનાધ્યાયં જિગદિષુરાહ અથાતો રસાયનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨|| દીર્ઘમાયુઃ સ્મૃતિં મેધામારોગ્યં તરુણં વયઃ| પ્રભાવર્ણસ્વરૌદાર્યં દેહેન્દ્રિયબલોદયમ્||૧|| વાક્સિદ્ધિં વૃષતાં કાન્તિમવાપ્નોતિ રસાયનાત્| લાભોપાયો હિ શસ્તાનાં રસાદીનાં રસાયનમ્||૨||

સ૦- દીર્ઘાયુઃપ્રભૃતીન્ રસાયનાદધિગચ્છતિ| કસ્માદેતાનિ રસાયનાલ્લભ્યન્તે? ઇત્યાહ-લાભોપાય ઇતિ| યસ્માત્ શ્રેષ્ઠાનાં રસરુધિરાદીનાં યો લાભોપાયઃ, સ રસાયનમુચ્યતે|

Adhikarana rasAyanasya prayogakAlAdiH (3) · Śloka 3

પૂર્વે વયસિ મધ્યે વા તત્પ્રયોજ્યં જિતાત્મનઃ| સ્નિગ્ધસ્ય સ્રુતરક્તસ્ય વિશુદ્ધસ્ય ચ સર્વથા||૩||

સ૦-તત્-રસાયનં, જિતાત્મનઃ પુરુષસ્યાદ્યે વયસિ-અતિબાલ્યાતિક્રાન્તમાત્રે, અથવા મધ્યમે વયસિ પ્રયોજ્યમ્| કીદૃશસ્ય પુંસઃ ? સ્નિગ્ધેત્યાદિ| સ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તસ્ય, તથા સર્વથા અધ ઉપરિષ્ટાચ્ચ શુદ્ધસ્ય|

Adhikarana rasAyanasya niShphalatvam (4) · Śloka 4

અવિશુદ્ધે શરીરે હિ યુક્તો રાસાયનો વિધિઃ| વાજીકરો વા મલિને વસ્ત્રે રઙ્ગ ઇવાફલઃ||૪||

સ૦-યસ્માદવિશુદ્ધે શરીરે રાસાયનો વિધિરુપયુક્તો વાજીકરો વોપયુક્તો નિષ્ફલઃ સ્યાત્| યથા મલિને વસ્ત્રે રઙ્ગઃ| મલિનં હિ વસ્ત્રં ન રજ્યતે|

Adhikarana rasAyanasya dvividhatvam (5) · Śloka 5

રસાયનાનાં દ્વિવિધં પ્રયોગમૃષયો વિદુઃ| કુટીપ્રાવેશિકં મુખ્યં વાતાતપિકમન્યથા||૫||

સ૦-મુનયો રસાયનાનાં પ્રયોગં દ્વિપ્રકારં જાનન્તિ| તત્ર મુખ્યં કુટીપ્રવેશનિર્વૃત્તમ્| વાતાતપિકમન્યથા-અમુખ્યમિત્યર્થઃ|

Adhikarana rasAyanArthaM kuTI (6-7) · Śloka 7

પુરે પ્રાપ્યોપકરણે હર્મ્યનિર્વાતનિર્ભયે| દિશ્યુદીચ્યાં શુભે દેશે ત્રિગર્ભાં સૂક્ષ્મલોચનામ્||૬|| ધૂમાતપરજોવ્યાલસ્ત્રીમૂર્ખાદ્યવિલઙ્ઘિતામ્| સજ્જવૈદ્યોપકરણાં સુમૃષ્ટાં કારયેત્કુટીમ્||૭||

સ૦-ક્વ તત્કુર્વીત ? પુરે, પ્રાપ્યોપકરણીયે, હર્મ્યં-ધવલગૃહં, નિવાતં નિર્ભયં ચ યસ્મિન્ તસ્મિન્, તથોદીચ્યાં દિશિ, શુભે-દુર્ભિક્ષમરકાદિરહિતે, કુટીં ત્રિગર્ભાં કારયેત્| પ્રથમમેકં ગૃહમ્, તસ્યાભ્યન્તરે દ્વિતીયમ્, તસ્યાભ્યન્તરે તૃતીયમ્, એવં ત્રિગર્ભા| ત્રયો ગર્ભાઃ-અન્તરાણિ, યસ્યા ઇતિ કૃત્વા| તથા સૂક્ષ્મગવાક્ષામ્| તથા ધૂમાદિભિરવિલિઙ્ઘિતાં-અનાક્રાન્તામ્| તથા પ્રગુણાનિ વૈદ્યોપકરણાનિ-ભેષજાદીનિ, યસ્યાં તાં તથાવિધામ્| સુમૃષ્ટાં-ઉપલેપનાદિકરણેન શુદ્ધામ્|

Adhikarana puNye~ahni kuTIpraveshaH, rasAyanasevanakarturniyamAH (8-10) · Śloka 10

અથ પુણ્યેઽહ્નિ સમ્પૂજ્ય પૂજ્યાંસ્તાં પ્રવિશેચ્છુચિઃ| તત્ર સંશોધનૈઃ શુદ્ધઃ સુખી જાતબલઃ પુનઃ||૮|| બ્રહ્મચારી ધૃતિયુતઃ શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ| દાનશીલદયાસત્યવ્રતધર્મપરાયણઃ||૯|| દેવતાનુસ્મૃતૌ યુક્તો યુક્તસ્વપ્નપ્રજાગરઃ| પ્રિયૌષધઃ પેશલવાગારભેત રસાયનમ્||૧૦||

સ૦- અથ-કૃતમઙ્ગલઃ, શુભે દિવસે શુચિઃ પૂજ્યાન્-ગુરુમિત્રાદીન્, સમ્પૂજ્ય તાં-પૂર્વોપવર્ણિતાં કુટીં, પ્રવિશેત્| તસ્યાં કુટ્યાં કૃતસન્નિવેશઃ સંશોધનૈઃ શુદ્ધઃ| સુખી-અરોગઃ| એતચ્ચ બાહુલ્યેનોક્તમ્| શિલાજતુચ્યવનપ્રાશાદીનાં વ્યાધિષ્વપ્યનુજ્ઞાતત્વાત્| તથા ચ વક્ષયતિ (શ્લો.૧૪૨)-"ન સોઽસ્તિ રોગો ભુવિ સાધ્યરૂપો જત્વશ્મજં યં ન જયેત્પ્રસહ્ય|" ઇતિ| તથા (શ્લો.૩૯)-"ઇત્યેષ ચ્યવનપ્રાશો યં પ્રાશ્ય ચ્યવનો મુનિઃ| જર્જરિતોઽપ્યાસીન્નારીનયનનન્દનઃ|| કાસં શ્વાસં ક્ષયં શોફં વૈસ્વર્યં ચ વ્યપોહતિ||" ઇતિ| પુનર્જાતબલં ઇતિ પ્રકૃતિબલેન યો બલવાન્નાસીત્તસ્ય સંશોધનેન બલહીનત્વેન પુનર્જાતબલો બૃંહણાહારાદિના યદા, સ તદા રસાયનમારભેતેત્યર્થઃ| અસઞ્જાતબલો હ્યુત્કૃષ્ટવીર્યાણાં રસાયનાનાં વીર્યં સોઢું ન ક્ષમત ઇતિ પુનર્જાતબલ ઇત્યુક્તમ્| બ્રહ્મચારીત્યુક્તં નિવૃત્તસ્ત્રીસઙ્ગપરમ્| તથા જાતસન્તોષઃ| શ્રદ્ધાલુરલોલુપશ્ચ| તથા દાનરતઃ દયાદિતત્પરઃ| તથા દેવતાભક્તઃ| યુક્તૌ સ્વપ્નપ્રજાગરૌ યસ્ય સ એવમ્| તથા ભેષજાનુરાગવાન્ મધુરવચનઃ|

Adhikarana rasAyane pUrvaM harItakyAdivirecanam (11-12) · Śloka 12

હરીતકીમામલકં સૈન્ધવં નાગરં વચામ્| હરિદ્રાં પિપ્પલીં વેલ્લં ગુડં ચોષ્ણામ્બુના પિબેત્||૧૧|| સ્નિગ્ધસ્વિન્નો નરઃ પૂર્વં, તેન સાધુ વિરિચ્યતે| |૧૨|

સ૦- હરીતક્યાદિકં યોગમુષ્ણજલેન પ્રાક્ સ્નિગ્ધસ્વિન્નો નરઃ પિબેત્| તેન યોગેન સમ્યગ્ વિરિચ્યતે|

Adhikarana tataH shuddhasharIrAya ghRutAnvitaM yAvakaM deyam (12-13) · Śloka 13

| તતઃ શુદ્ધશરીરાય કૃતસંસર્જનાય ચ||૧૨|| ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા સપ્તાહં વા ઘૃતાન્વિતમ્| દદ્યાદ્યાવકમાશુદ્ધેઃ પુરાણશકૃતોઽથવા||૧૩||

સ૦- અનન્તરં, શુદ્ધદેહાય કૃતપેયાદિકક્રમાય ચ ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા સપ્તાહં વા સર્પિર્યુતં યાવકં દદ્યાત્| અથવા પુરાણશકૃતઃ શુદ્ધિં યાવત્ તાવદ્યાવકં સસર્પિષ્કં દદ્યાત્| ત્રિવિધમલાપેક્ષયા ત્રિવિધં પરિજ્ઞાનમ્,-હીનપુરીષસ્ય ત્રિરાત્રમ્, મધ્યપુરીષસ્ય પઞ્ચરાત્રમ્, ઉત્કૃષ્ટપુરીષસ્ય સપ્તરાત્રમિતિ| તથા હિ [મધ્ય]બહુવર્ચસ્કસ્ય પઞ્ચરાત્રેણ સપ્તરાત્રેણ વા મલઃ શુદ્ધ્યતિ, અલ્પમલસ્ય ત્રિરાત્રેણૈવ, ઇતિ ત્રિવિધં પરિજ્ઞાનં યુક્તમ્| બહુતરમલસ્ય બહુતરૈરેવાહોભિઃ શુદ્ધિઃ સ્યાદિત્યુક્તવાન્'આશુદ્ધેઃ પુરાણશકૃતોઽથવા' ઇતિ|

Adhikarana itthaM saMskRutakoShThasya yaugikaM rasAyanaM deyam (14) · Śloka 14

ઇત્થં સંસ્કૃતકોષ્ઠસ્ય રસાયનમુપાહરેત્| યસ્ય યદ્યૌગિકં પશ્યેત્સર્વમાલોચ્ય સાત્મ્યવિત્||૧૪||

સ૦-એવં સંસ્કૃતકોષ્ઠસ્ય નરસ્ય યસ્ય યદ્રસાયનં યૌગિકમુપલભ્યતે, સાત્મ્યજ્ઞો ભિષક્ સર્વમાલોચ્ય તસ્ય તદ્રસાયનમુપાહરેત્| ["હરણાત્ સર્વતોગાણં યાઽસાવુક્તા હરીતકી| પથ્યત્વાત્સર્વધાતૂનાં પથ્યા, શિવતયા શિવા|| યસ્માદ્વિજયતે વ્યાધીન્ સમગ્રાન્ વિજયા તતઃ| અભયં સર્વરોગેભ્યો ભવત્યાયુશ્ચ શાશ્વતમ્|| યતઃ શીલયતામેનાં તેનેયમભયા સ્મૃતા| નવા વૃત્તા ઘના સ્નિગ્ધા ગુર્વી મજ્જતિ ચાપ્સુ યા|| બાલસ્ય સા પ્રયોક્તવ્યા નવનીતસમન્વિતા| વાતે સસર્પિર્લવણા પિત્તે સગુડશર્કરા|| કફે સપિપ્પલીક્ષૌદ્રા સર્વદા સા પ્રશસ્યતે|" ઇતિ વૃદ્ધવાગ્ભટાત્ (સં.ઉ. અ. ૪૯)|]

Adhikarana brAhmaM rasAyanam (15-23) · Śloka 23

પથ્યાસહસ્રં ત્રિગુણધાત્રીફલસમન્વિતમ્| પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં સાર્ધં પલશતદ્વયમ્||૧૫|| જલે દશગુણે પક્ત્વા દશભાગસ્થિતે રસે| આપોથ્ય કૃત્વા વ્યસ્થીનિ વિજયામલકાન્યથા||૧૬|| વિનીય તસ્મિન્નિર્યૂહે યોજયેત્કુડવાંશકમ્| ત્વગેલામુસ્તરજનીપિપ્પલ્યગુરુચન્દનમ્||૧૭|| મણ્ડૂકપર્ણીકનકશઙ્ખપુષ્પીવચાપ્લવમ્| યષ્ટ્યાહ્વયં વિડઙ્ગં ચ ચૂર્ણિતં તુલયાઽધિકમ્||૧૮|| સિતોપલાર્ધભારં ચ પાત્રાણિ ત્રીણિ સર્પિષઃ| દ્વે ચ તૈલાત્ પચેત્સર્વં તદગ્નૌ લેહતાં ગતમ્||૧૯|| અવતીર્ણં હિમં યુઞ્જ્યાદ્વિંશૈઃ ક્ષૌદ્રશતૈસ્ત્રિભિઃ| તતઃ ખજેન મથિતં નિદધ્યાદ્ ઘૃતભાજને||૨૦|| યા નોપરુન્ધ્યાદાહારમેકં માત્રાઽસ્ય સા સ્મૃતા| ષષ્ટિકઃ પયસ ચાત્ર જીર્ણે ભોજનમિષ્યતે||૨૧|| વૈખાનસા વાલખિલ્યાસ્તથા ચાન્યે તપોધનાઃ| બ્રહ્મણા વિહિતં ધન્યમિદં પ્રશ્ય રસાયનમ્||૨૨|| તન્દ્રાશ્રમાક્લમવલીપલિતામયવર્જિતાઃ| મેઘાસ્મૃતિબલોપેતા બભૂવુરમિતાયુષઃ||૨૩||

સ૦- અભયાનાં સહસ્રમામલકસહસ્રત્રિતયયુતમ્| તથા પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં પલશતદ્વયં સાર્ધં સલિલે દશગુણે પક્ત્વા દશાંશસ્થિતે રસ આપોથ્ય-મૃદિત્વા, હરીતક્યામલકાનિ વ્યસ્થીનિ કૃત્વા તસ્મિન્ ક્વાથે પ્રક્ષિપ્ય કુડવપ્રમાણં ત્વગેલાદિકં ચૂર્ણિતં યોજયેત્| કનકં-નાગકેસરમ્| વ્યસ્થીનીતિ "નપુંસકમનપુંસકેન" ઇત્યેકશેષઃ| પલશતેનાધિકં શર્કરાયા અર્ધભારમ્, ઘૃતસ્ય ત્રીણ્યાઢકાનિ, દ્વે ચાઢકે તૈલાત્, તત્સર્વં વહ્નૌ પચેત્| તચ્ચ લેહતાં ગતમવતીર્ણં શીતં ક્ષૌદ્રશતૈસ્ત્રિભિર્વિંશત્યધિકૈર્યુઞ્જીત| વિંશૈરિતિ 'વિંશતેઃ પૂરણે' ઇતિ પૂરણેઽર્થે ડિભિઃ| 'વિંશતેર્ડિત્' ઇતિ ટિલોપે વિંશશબ્દઃ| અનન્તરં ખજેનાલોડિતં ઘૃતભાણ્ડે નિદધ્યાત્| યા-માત્રા, એકમાહારં-સાયંતનં, નોપરુન્ધ્યાત્ સાઽસ્ય રસાયનસ્ય માત્રા સ્મૃતા| આહારમેકમિતિ વચનાચ્ચ પ્રથમાહારકાલસ્ય રસાયનમાત્રયાઽવશ્યમુપરોધઃ કાર્ય ઇતિ વેદયતિ| અસ્મિંશ્ચ લેહે જીર્ણે ષષ્ટિકઃ ક્ષીરેણ સહ ભોજનમિષ્ટમ્| વૈખાનસાદયો બ્રહ્મણા નિર્મિતમેતદુપયુજ્ય રસાયનં તન્દ્રાદિવર્જિતા મેધાદિયુતા અમિતજીવિતાશ્ચાભૂવન્| ધન્યમિતિ ધનાય હિતમ્| નનુ, રસાયનસ્ય ધનાર્જનોપાયત્વાભાવાત્ કથં ધન્યત્વમ્ ? અત્ર બ્રૂમઃ| કાર્યે કારણોપચારાદેવમુક્તમ્| તથા હિ રસાયનમિદમામયઘ્નત્વાદારોગ્યે ચ સતિ મેધાસ્મૃત્યાયુક્તસ્ય ધનાયોદ્યમં કુર્વતોઽવશ્યં ધનસમ્પ[મ્પ્રા]ત્તિરિતિ યુક્તમેવ| નનુ, આમયવર્જૈતા ઇત્યનેનૈવોક્તાર્થત્વાત્ તન્દ્રાદિગ્રહણમવાચ્યમેવ| અત્રાચક્ષમહે| આમયવર્જિતે સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિકરણસામર્થ્યમસ્ય રસાયનસ્યાવાદીત્તન્ત્રકૃત્| તન્દ્રાદિગ્રહણં ચ રોગનાશેઽપ્યસ્ય જ્યાયસ્ત્વમિતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્| ["અભયામલકબિભીતકપઞ્ચાત્મકપઞ્ચમૂલનિર્યૂહે| વલ્લીપલાશકરસે દ્વિગુણે ક્ષીરેઽષ્ટગુણે ચ વિપચેત|| ઘૃતસ્ય કુમ્ભં મધુકં મધૂકં કાકોલિયુગ્મં ચ બલાં સ્વગુપ્તામ્| સક્ષીરશુક્લામૃષભં સજીવં સુખામ્બુપસ્તચ્ચ પિબેદ્ગુણાઢ્યમ્|| (સમ્. ઉ. અ. ૪૯)"]

Adhikarana abhayAmalakaM rasAyanam (24-27) · Śloka 27

અભયામલકસહસ્રં નિરામયં પિપ્પલીસહસ્રયુતમ્| તરુણપલાશક્ષરદ્રવીકૃતં સ્થાપયેદ્ભાણ્ડે||૨૪|| ઉપયુક્તે ચ ક્ષારે છાયાસંશુષ્કચૂર્ણિતં યોજ્યમ્| પાદાંશેન સિતાયાશ્ચતુર્ગુણાભ્યાં મધુઘૃતાભ્યામ્||૨૫|| તદ્ઘૃતકુમ્ભે ભૂમૌ નિધાય ષણ્માસસંસ્થમુદ્ધૃત્ય| પ્રાહ્ણે પ્રાશ્ય યથાનલમુચિતાહારો ભવેત્સતતમ્||૨૬|| ઇત્યુપયુઞ્જ્યાશેષં વર્ષશતમનામયો જરારહિતઃ| જીવતિ બલપુષ્ટિવપુઃસ્મૃતિમેધાદ્યન્વિતો વિશેષેણ||૨૭||

સ૦- અભયામલકાનાં સહસ્રં દૃઢં કણાસહસ્રાન્વિતમજીર્ણપલાશક્ષારદ્રવીકૃતં ભાજને સ્થાપયેત્| ક્ષારે ચોપયુક્તે સતિ છાયાયાં શુષ્કં ચૂર્ણિતં ચ શર્કરાયાશ્ચતુર્થાંશેન ચતુર્ગુણાભ્યાં ઘૃતમાક્ષીકાભ્યાં યોજ્યમ્| એતદ્ઘૃતકુમ્ભે નિધાય ભૂમૌ ષણ્માસસ્થિતં સમુદ્ધૃત્ય પૂર્વાહ્ણે યથાગ્નિ ભુક્ત્વા સાત્મ્યાહારઃ સદા સ્યાત્| તિસ્ર આર્યાઃ| એવમેતત્સર્વમુપયુજ્ય સંવત્સરશતં નીરોગો જરારહિતો જીવતિ| વિશેષેણ બલાદિયુતઃ| ગીતિરાર્યા|

Adhikarana AmalakaM rasAyanam (28-32) · Śloka 32

નીરુજાર્દ્રપલાશસ્ય છિન્ને શિરસિ તત્ક્ષતમ્| અન્તર્દ્વિહસ્તં ગમ્ભીરં પૂર્યમામલકૈર્નવૈઃ||૨૮|| આમૂલં વેષ્ટિતં દર્ભૈઃ પદ્મિનીપઙ્કલેપિતમ્| આદીપ્ય ગોમયૈર્વન્યૈર્નિર્વાતે સ્વેદયેત્તતઃ||૨૯|| સ્વિન્નાનિ તાન્યામલકાનિ તૃપ્ત્યા ખદેન્નરઃ ક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતાનિ| ક્ષીરં શૃતં ચાનુ પિબેત્પ્રકામં તેનૈવ વર્તેત ચ માસમેકમ્||૩૦|| વર્જ્યાનિ વર્જ્યાનિ ચ તત્ર યત્નાત્ સ્પૃશ્યં ચ શીતામ્બુ ન પાણિનાઽપિ| એકાદશાહેઽસ્ય તતો વ્યતીતે પતન્તિ કેશા દશના નખાશ્ચ||૩૧|| અથાલ્પકૈરેવ દિનૈઃ સુરૂપઃ સ્ત્રીષ્વક્ષયઃ કુઞ્જરતુલ્યવીર્યઃ| વિશિષ્ટમેધાબલબુદ્ધિસત્ત્વો ભવત્યસૌ વર્ષસહસ્રજીવી||૩૨||

સ૦-નીરુજો-જન્ત્વાદિભિરનુપદ્રુતો, યઃ પલાશસ્તસ્ય શિરસિ છિન્નેઽન્તર્દ્વિહસ્તમાત્રં તત્ક્ષતં-સુષિરીકૃતં, ગમ્ભીરં નવૈરામલકૈઃ પૂરણીયમ્| પૂર્ણં યાવદ્દર્ભૈર્વેષ્ટિતં પદ્મિનીકર્દમેન લેપિતં તત આરણ્યૈર્ગોમયૈરાદીપ્ય નિવાતે સ્વેદયેત્| તાનિ ચામલકાનિ સ્વિન્નાનિ ક્ષૌદ્રઘૃતયુતાનિ તૃપ્ત્યા પુરુષઃ ખાદેત્| પશ્ચાદ્દુગ્ધં ક્વથિતં બહુ પિબેત્| તેનૈવ ચ દુગ્ધેન માસમેકં વર્તેત| ઇન્દ્રવજ્રા| રસાયનવિધૌ યાન્યુક્તાનિ ક્ષારાદીનિ વર્જ્યાનિ તાનિ પરિહર્તવ્યાનિ યત્નેન| હસ્તેનાપિ શિશિરં જલં ન સ્પર્શયિતવ્યમ્| તતોઽસ્ય રસાયનવિધાતુરેકાદશેઽહ્નિ વ્યતિક્રાન્તે કેશાદયઃ પતન્તિ| તતોઽલ્પકૈરેવ દિનૈ રૂપવાંસ્તરુણીવિષય અક્ષયશક્તિર્ગજસમાનસામર્થ્ય ઉત્કૃષ્ટમેધાદિરસૌ ભવતિ| વર્ષસહસ્રજીવી ચ| ઉપજાતી વૃત્તે|

Adhikarana cyavanaprAsho rasAyanam (33-41) · Śloka 41

દશમૂલબલામુસ્તજીવકર્ષભકોત્પલમ્| પર્ણિન્યૌ પિપ્પલી શૃઙ્ગી મેદા તામલકી ત્રુટિઃ||૩૩|| જીવન્તી જોઙ્ગકં દ્રાક્ષા પૌષ્કરં ચન્દનં શઠી| પુનર્નવર્દ્ધિકાકોલીકાકનાસામૃતાદ્વયમ્||૩૪|| વિદારી વૃષમૂલં ચ તદૈકધ્યં પલોન્મિતમ્| જલદ્રોણે પચેત્પઞ્ચ ધાત્રીફલશતાનિ ચ||૩૫|| પાદશેષં રસં તસ્માદ્વ્યસ્થીન્યામલકાનિ ચ| ગૃહીત્વા ભર્જયેત્તૈલઘૃતાદ્ દ્વાદશભિઃ પલૈઃ||૩૬|| મત્સ્યણ્ડિકાતુલાર્ધેન યુક્તં તલ્લેહવત્ પચેત્| સ્નેહાર્ધં મધુ સિદ્ધે તુ તવક્ષીર્યાશ્ચતુષ્પલમ્||૩૭|| પિપ્પલ્યા દ્વિપલં દદ્યાચ્ચતુર્જાતં કણાર્ધિતમ્| અતોઽવલેહયેન્માત્રાં કુટીસ્થઃ પથ્યભોજનઃ||૩૮|| ઇત્યેષ ચ્યવનપ્રાશો યં પ્રાશ્ય ચ્યવનો મુનિઃ| જરાજર્જરિતોઽપ્યાસીન્નારીનયનન્દનઃ||૩૯|| કાસં શ્વાસં જ્વરં શોષં હૃદ્રોગં વાતશોણિતમ્| મૂત્રશુક્રાશ્રયાન્ દોષાન્ વૈસ્વર્યં ચ વ્યપોહતિ||૪૦|| બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણકૃશાનામઙ્ગવર્ધનઃ| મેધાં સ્મૃતિં કાન્તિમનામત્વ- માયુઃપ્રકર્ષં પવનાનુલોમ્યમ્| સ્ત્રીષુ પ્રહર્ષં બલમિન્દ્રિયાણા- મગ્નેશ્ચ કુર્યાદ્વિધિનોપયુક્તઃ||૪૧||

સ૦-દશમૂલાદિકં પલોન્મિતમૈકધ્યં તોયદ્રોણ આમલકશતાનિ પઞ્ચ પચેત્| તસ્માચ્ચતુર્થાશં રસં વિગતાસ્થીનિ ચામલકાન્યાદાય તૈલઘૃતયોઃ પ્રત્યેકં દ્વાદશભિઃ પલૈર્ભર્જયેત્| શર્કરાતુલાર્ધેનાન્વિતં તદેતત્સર્વં લેહમિવ પચેત્| સ્નેહસ્યાર્ધં પક્વે શીતે મધુ તથા તવક્ષીરીચતુષ્પલં કણાદ્વિપલં કણાર્ધેન ચતુર્જાતં ચ દદ્યાત્| અતો-લેહાત્, માત્રાં કુટીસ્થિતઃ પથ્યાન્યશ્નન્નવ લેહયેત્| ઇતિ-એવં પ્રકારઃ, અયં ચ્યવનપ્રાશાખ્યો લેહઃ| યં લેહં, પ્રાશ્ય ચ્યવનસંજ્ઞો મુનિર્જરાક્રાન્તોઽપિ તરુણીલોચનરઞ્જન અસીત્| અયં લેહઃ કાસાદીન્ વ્યપોહતિ| "ઉપસર્ગાદસ્યત્યૂહ્યોર્વા વચનમ્ (ર્વેતિ વાચ્યમ્)" ઇતિ તઙ્| બાલાદીનામઙ્ગવૃદ્ધિકૃત્| મેધાદીંશ્ચ વિદધ્યાત્ વિધિના રસાયનોક્તેનોપયુક્તોઽયમ્| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્|

Adhikarana triPalA rasAyanam (42-43) · Śloka 43

મધુકેન તવક્ષીર્યા પિપ્પલ્યા સિન્ધુજન્મના| પૃથગ્લોહૈઃ સુવર્ણેન વચયા મધુસર્પિષા||૪૨|| સિતયા વા સમા યુક્તા સમાયુક્તા રસાયનમ્| ત્રિફલા સર્વરોગઘ્ની મેધાયુઃસ્મૃતિબુદ્ધિદા||૪૩||

સ૦-મધુકેન સમા-તુલ્યા, યુક્તા ત્રિફલા તથા સમૈઃ સર્વૈઃ, યુક્તા-ઉપયુક્તા, રસાયનં સર્વરોગઘ્ની મેધાદિદા ચ સ્યાત્| તવક્ષીર્યાદીનાં પ્રત્યેકં ત્રિફલાઙ્ગત્વેન રસાયનાનિ નિરુપ્યાણિ| સિન્ધુજન્મના-સૈન્ધવેન, લોહાઃ-રૂપ્યં તામ્રં સીસં ત્રપુ અય ઇતિ પઞ્ચ, તૈઃ સુવર્ણેન ચ, પૃથગ્યુક્તા વરા રસાયનમિતિ યોજ્યમ્| મધુસર્પિષેત્યેકવચનનિર્દેશાદ્ દ્વાભ્યામપિ યુગપદ્યોગ એકં રસાયનં વેદ્યમ્|

Adhikarana maNDUkaparNyAdIni rasAyanam (44-45) · Śloka 45

મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ સ્વરસં યથાગ્નિ ક્ષીરેણ યષ્ટીમધુકસ્ય ચૂર્ણમ્| રસં ગુડૂચ્યાઃ સહમૂલપુષ્પ્યાઃ કલ્કં પ્રયુઞ્જીત ચ શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ||૪૪|| અયુષ્પ્રદાન્યામયનાશનાનિ બલાગ્નિવર્ણસ્વરવર્ધનાનિ| મેધ્યાનિ ચૈતાનિ રસાયનાનિ મેધ્યા વિશેષેણ તુ શઙ્ખપુષ્પી||૪૫||

સ૦-મણ્ડૂકપર્ણીસ્વરસં પ્રયુઞ્જીત, અગ્નિબલાપેક્ષયા| દુગ્ધેન મધુયષ્ટીચૂર્ણં યુઞ્જીત| તથા ગુડૂચ્યા રસં પ્રયુઞ્જીત| તથા સહ મૂલપુષ્પાભ્યાં વર્તતે સહમૂલપુષ્પી, તસ્યાઃ શઙ્ખપુષ્પ્યાશ્ચ કલ્કં પ્રયુઞ્જીત| ઇત્યેતાનિ રસાયનાન્યાયુષ્પ્રદાનિ રોગઘ્નાનિ બલાદિ વર્ધનાનિ મેધાયૈ હિતાનિ ચ| અતિશયેન શઙ્ખપુષ્પી મેધ્યા| ઉપજાતી વૃત્તે|

Adhikarana naladAdi ; vAgmitvAdi karam (46-47) · Śloka 47

નલદં કટુરોહિણી પયસ્યા મધુકં ચન્દનસારિવોગ્રગન્ધાઃ| ત્રિફલા કટુકત્રયં હરિદ્રે સપટોલં લવણં ચ તૈઃ સુપિષ્ટૈઃ||૪૬|| ત્રિગુણેન રસેન શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ સપયસ્કં ઘૃતનલ્વણં વિપક્વમ્| ઉપયુજ્ય ભવેજ્જડોઽપિ વાગ્મી શ્રુતધારી પ્રતિભાનવાનરોગઃ||૪૭||

સ૦ -નલદાદિભિઃ સુપિષ્ટૈઃ સામાન્યપરિભાષોક્તપ્રમાણાત્ત્રિગુણેન શઙ્ખપુષ્પીરસેન ઘૃતસ્યાઢકં(સ્ય દ્રોણં) ક્ષીરસહિતં વિપક્વં પ્રશ્ય જડોઽપિ નરો વાગ્મી શ્રુતધરઃ સપ્રતિભો નિરામયશ્ચ સ્યાત્| ઔપચ્છન્દસિકે વૃત્તે|

Adhikarana pa~jcAravindaM rasAyanam pauruShAdikaram (48) · Śloka 48

પૈષ્યૈર્મૃણાલબિસકેસરપત્રબીજૈઃ સિદ્ધં સહેમશકલં પયસા ચ સર્પિઃ| પઞ્ચારવિન્દમિતિ તત્પ્રથિતં પૃથિવ્યાં પ્રભ્રષ્ટપૌરુષબલપ્રતિભૈર્નિષેવ્યમ્||૪૮||

સ૦-મૃણાલાદિભિઃ કલ્કૈઃ સુવર્ણશકલાન્વિતં હૈયંગવીનં સક્ષીરં પક્વં પઞ્ચારવિન્દમિતિ પઞ્ચારવિન્દાનિ યસ્મિન્નિતિ સમાસઃ, એવમગ્રેઽપિ કાર્યઃ| એતદ્ઘૃતં નષ્ટશુક્રાદિભિર્નિષેવિતવ્યમ્, એતન્નિષેવણે નૈતાને સ્યુરિત્યર્થઃ|

Adhikarana catuShkuvalayaM rasAyanam medhyam (49) · Śloka 49

યન્નાલકન્દદલકેસરવદ્વિપક્વં નીલોત્પલસ્ય તદપિ પ્રથિતં દ્વિતીયમ્| સર્પિશ્ચતુષ્કુવલયં સહરિણ્યપત્રં મેધ્યં ગવામપિ ભવેત્ કિમુ માનુષાણામ્||૪૯||

સ૦-યદ્ઘૃતં નીલોત્પલસ્ય નાલાદિમત્ કાઞ્ચનશકલાન્વિતં સક્ષીરં વિપક્વં તદપિ ચતુષ્કુવલયં પ્રસિદ્ધમ્| ગવામપિજડાનામપિ, એતન્મેધ્યમ્| કિં પુનર્માનુષાણામ્ ? તેષાં સમેધાનામતિશયેનેત્યર્થઃ| વસન્તતિલકે વૃત્તે|

Adhikarana brAhmyAdi rasAyanamkuShThAdinGnam (50-53) · Śloka 53

બ્રાહ્મીવચાસૈન્ધવશઙ્ખપુષ્પી- મત્સ્યાક્ષકબ્રહ્મસુવર્ચલૈન્દ્ર્યઃ| વૈદેહિકા ચ ત્રિયવાઃ પૃથક્સ્યુ- ર્યવૌ સુવર્ણસ્ય તિલો વિષસ્ય||૫૦|| સર્પિષશ્ચ પલમેકત એત- દ્યોજયેત્પરિણતે ચ ઘૃતાઢ્યમ્| ભોજનં સમધુ વત્સરમેવં શીલયન્નધિકધીસ્મૃતિમેધઃ||૫૧|| અતિક્રાન્તજરાવ્યાધિતન્દ્રાલસ્યશ્રમક્લમઃ| જીવત્યબ્દશતં પૂર્ણં શ્રીતેજઃકાન્તિદીપ્તિમાન્||૫૨|| વિશેષતઃ કુષ્ઠકિલાસગુલ્મ વિષજવરોન્માદગરોદરાણિ| અથર્વમન્ત્રાદિકૃતાશ્ચ કૃત્યાઃ શામ્યન્ત્યનેનાતિબલાશ્ચ વાતાઃ||૫૩||

સ૦-બ્રામ્હ્યાદયસ્ત્રિયવપ્રમાણાઃ પૃથક્ સ્યુઃ| મત્સ્યાક્ષકઃપત્તૂરઃ| સુવર્ણસ્ય યવૌ દ્બૌ| તિલ એકો વિષસ્ય| ઘૃતસ્ય ચ પલમ્| એતદેકતો યોજયેત્| જીર્ણે ચાસ્મિન્ ભેષજે બહુઘૃતં ભોજનં સમાક્ષિકં યોજયેત્| એવં વર્ષં શીલયન્ વિપુલબુદ્ધ્યાદિકઃ સ્યાત્| ઉપજાતિસ્વાગતે વૃત્તે| જરાદિરહિતઃ પૂર્ણલક્ષ્યાદિકો વર્ષશતં જીવતિ| વિશેષેણ કુષ્ઠાદયોઽનેન શામ્યન્તિ, અતિબલા વાતાશ્ચ| ઉપજાતિઃ|

Adhikarana nAdabalArasAyanam (54-55) · Śloka 55

શરન્મુખે નાગબલાં પુષ્યયોગે સમુદ્ધરેત્| અક્ષમાત્રં તતો મૂલાચ્ચૂર્ણિતાત્પયસા પિબેત્||૫૪|| લિહ્યાન્મધુઘૃતાભ્યાં વ ક્ષીરવૃત્તિરનન્નભુક્| એવં વર્ષપ્રયોગેણ જીવેદ્વર્ષશતં બલી||૫૫||

સ૦-શરદાદૌ પુષ્યનક્ષત્રે નાગબલામૂલં સમુદ્ધરેત્| તસ્માન્મૂલાચ્ચૂર્ણિતાદક્ષમાત્રં-કર્ષમાત્રં, દુગ્ધેન પિબેત્, માક્ષિકાજ્યાભ્યાં વા લિહ્યાત્, ક્ષીરવર્તનોઽનન્નાશી| એવં વર્ષપ્રયોગેણ બલવાન્ સન્ વર્ષશતં જીવેત્|

Adhikarana gokShurakarasAyanam (56-57) · Śloka 57

ફલોન્મુખો ગોક્ષુરકઃ સમૂલ- શ્છાયાવિશુષ્કઃ સુવિચૂર્ણિતાઙ્ગઃ| સુભવિતઃ સ્વેન રસેન તસ્મા- ન્માત્રાં પરાં પ્રાસૃતિકીં પિવેદ્યઃ||૫૬|| ક્ષીરેણ તેનૈવ ચ શાલિમશ્નન્ જીર્ણે ભવેત્સ દ્વિતુલોપયોગાત્| શક્તઃ સુરૂપઃ સુભગઃ શતાયુઃ કામી કુકુદ્માનિવ ગોકુલસ્થઃ||૫૭||

સ૦-ગોક્ષુરકઃ ફલાભિમુખો મૂલયુતશ્છાયાવિશુષ્કઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતઃ સ્વરસેન સુભાબિતઃ| તસ્માત્-ગોક્ષુરકાત્, માત્રાં પ્રાસૃતિકીં પરાં યઃ ક્ષીરેણ પિબેત્, પરિણતે તસ્મિન્ દુગ્ધેનૈવ ચ શાલીન્ ભક્ષયેત્, સ પુરુષઃ પલશતદ્વયોપયોગાત્ શક્ત્યાદિગુણઃ સ્યાત્| ઉપજાતીન્દ્રવજ્રાવૃત્તે|

Adhikarana vArAhIkandarasAyanAni (58-59) · Śloka 59

વારાહીકન્દમા્દ્રાદ્રં ક્ષીરેણ ક્ષીરપઃ પિબેત્| માસં નિરન્નો માસં ચ ક્ષીરાન્નાદો જરાં જયેત્||૫૮|| તત્કન્દશ્લક્ષ્ણચૂર્ણં વા સ્વરસેન સુભાવિતમ્| ઘૃતક્ષૌદ્રપ્લુતં લિહ્યાત્તત્પક્વં વા ઘૃતં પિબેત્||૫૯||

સ૦-વારાહ્યાઃ-વૃદ્ધદારકસ્ય, મૂલમત્યાર્દ્રં દુગ્ધેન માસં પિબેત્| જીર્ણેઽપિ ક્ષીરપો નિરન્નઃ સ્યાત્| અપરં ચ માસં ક્ષીરાન્નાશી સન્ જરાં જયતિ| સં-તસ્યાઃ-વારાહ્યાઃ, મૂલં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણં વા સ્વરસેન સુષ્ઠુ ભાવિતં ઘૃતમાક્ષિકાપ્લુતં લિહ્યાત્| તેન વા મૂલકલ્કેન પક્વં ઘૃતં પિબેત્ પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana vidAryAdirasAyanAni (60-61) · Śloka 61

તદ્વદ્વિદાર્યતિબલાબલામધુકવાયસીઃ| શ્રેયસીશ્રેયસીયુક્તાપથ્યાધાત્રીસ્થિરામૃતાઃ||૬૦|| મણ્ડૂકીશઙ્ખકુસુમાવાજિગન્ધાશતાવરીઃ| ઉપયુઞ્જીત મેધાધીવયઃ સ્થૈર્યબલપ્રદાઃ||૬૧||

સ૦-વિદાર્યાદીંશ્ચ પૃથક્ પૃથક્ તદ્વત્-વૃદ્ધદારકવત્ સર્પિર્દુગ્ધ(ર્મધુ)યુતાન્, મેધાદ્યાવહાનુપયુઞ્જીત| તતશ્ચોપયુક્તા વયઃસ્થૈર્યાદિપ્રદાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana citrakarasAyanam (62-65) · Śloka 65

યથાસ્વં ચિત્રકઃ પુષ્પૈર્જ્ઞેયઃ પીતસિતાસિતૈઃ| યથોત્તરં સ ગુણવાન્ વિધિના ચ રસાયનમ્||૬૨|| છાયાશુષ્કં તતો મૂલં માસં ચૂર્ણીકૃતં લિહન્| સર્પિષા મધુસર્પિર્ભ્યાં પિબન્ વા પયસા યતિઃ||૬૩|| અમ્ભસા વા હિતાન્નાશી શતં જીવતિ નીરુજઃ| મેધાવી બલવાન્ કાન્તો વપુષ્માન્ દીપ્તપાવકઃ||૬૪|| તૈલેન લીઢો માસેન વાતાન્ હન્તિ સુદુસ્તરાન્| મૂત્રેણ શ્વિત્રકુષ્ઠાનિ પીતસ્તક્રેણ પાયુજાન્||૬૫||

સ૦-ચિત્રકો યથાયોગં પુષ્પૈઃ પીતૈઃ શુક્લૈઃ કૃષ્ણૈશ્ચ યથોત્તરં ગુણવાન્ વેદિતવ્યઃ| વિધિના ચ પ્રયુક્તો રસાયનં સ્યાત્| સં-તસ્માચ્ચિત્રકાત્ મૂલં છાયાશુષ્કં માસં ચૂર્ણીકૃતં ઘૃતેન મધુઘૃતાભ્યાં વા લિહ્યાત્| પયસા વા બ્રહ્મચારી પિબેત્| પાનીયેન વા હિતાન્નભોજનઃ સન્ પિબેત્| સુખી મેધાવાન્ બલવાન્ રમણીયો વપુષ્માન્ દીપ્તાગ્નિઃ સમાઃ શતં જીવતિ| સં-તૈલેન લીઢશ્ચિત્રકો માસેન દારુણાન્ વાતાન્ જયતિ| ગોમૂત્રેણ પીતઃ શ્વિત્રકુષ્ઠાનિ હન્તિ| તક્રેણ પીતોઽર્શાંસિ જયેત્|

Adhikarana BallAtakasahasrarasAyanam (66-71) · Śloka 71

ભલ્લાતકાનિ પુષ્ટાનિ ધાન્યરાશૌ નિધાપયેત્| ગ્રીષ્મે સંગૃહ્ય હેમન્તે સ્વાદુસ્નિગ્ધહિમૈર્વપુઃ||૬૬|| સંસ્કૃત્ય તાન્યષ્ટગુણે સલિલેઽષ્ટૌ વિપાચયેત્| અષ્ટાંશશિષ્ટં તત્ક્વાથં સક્ષીરં શીતલં પિબેત્||૬૭|| વર્ધયેત્પ્રત્યહં ચાનુ તત્રૈકૈકમરુષ્કરમ્| સપ્તરાત્રત્રયં યાવત્ ત્રીણિ ત્રીણિ તતઃ પરમ્||૬૮|| આચત્વારિંશતસ્તાનિ હ્રાસયેદ્દ્વૃદ્ધિવત્તતઃ| સહસ્રમુપયુઞ્જીત સપ્તાહૈરિતિ સપ્તભિઃ||૬૯|| યન્ત્રિતાત્મા ઘૃતક્ષીરશાલિષષ્ટીકભોજનઃ| તદ્વત્ત્રિગુણિતં કાલં પ્રયોગાન્તેઽપિ ચાચરેત્||૭૦|| આશેષો લભતેઽપૂર્વા વહ્નેર્દીપ્તિં વિશેષતઃ| પ્રમેહકૃમિકુષ્ઠાર્શોમેદોદોષવિવર્જિતઃ||૭૧||

સ૦-ભલ્લાતકાનિ સુનિષ્પન્નાનિ ગ્રીષ્મે સંગૃહ્ય ધાન્યરાશૌ નિધાપયેત્| હેમન્તે મધુરસ્નિગ્ધશીતલૈઃ સંસ્કૃતશરીરસ્તાન્યષ્ટાવષ્ટગુણે જલે ક્વાથયેત્| તત્ક્વાથમષ્ટાંશશેષં ક્ષીરસહિતં શીતં પિબેત્| પશ્ચાત્તસ્મિન્ પ્રતિદિનં ચૈકૈકં ભલ્લાતકં વર્ધયેત્-અધિકીકૃત્ય ક્વાથયેદિત્યર્થઃ| સપ્તરાત્રત્રયં યાવત્| સપ્તરાત્રત્રયાત્ પરતસ્ત્રીણિ ત્રીણ્યરુષ્કરાણિ ચત્વારિંશતં યાવદ્વર્ધયેત્| અનન્તરં તાનિ-અરુષ્કરાણિ, વૃદ્ધિવદ્ધ્રાસયેત્| ઇતિ-એવં, સપ્તભિઃ સપ્તાહૈઃ સહસ્રમુપયુઞ્જીત| યન્ત્રિતાત્મા પુરુષો ઘૃતક્ષીરશાલિષષ્ટિકભોજનઃ| તથૈવ ચ ભલ્લાતકપ્રયોગાન્ત એકવિંશતિસપ્તાહાન્ ઘૃતક્ષીરશાલિષષ્ટિકભોજનં કુર્યાત્| એવં કૃતભલ્લાતકપ્રયોગોઽપૂર્વાઃ-અભિલષિતા દયિતાઃ, આશિષો લભતે, તથા વિશેષેણ વહ્નિપાટવમ્| પ્રમેહાદિવર્જિતશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana bhallAtakasvarasarasAyanam (72-74) · Śloka 74

પિષ્ટસ્વેદનમરુજૈઃ પૂર્ણં ભલ્લાતકૈર્વિજર્જરિતૈઃ| ભૂમિનિખાતે કુમ્ભે પ્રતિષ્ઠિતં કૃષ્ણમૃલ્લિપ્તમ્||૭૨|| પરિવારિતં સમન્તાત્પચેત્તતો ગોમયાગ્નિના મૃદુના| તત્સ્વરસો યશ્ચ્યવતે ગૃહ્ણીયાત્તં દિનેઽન્યસ્મિન્||૭૩|| અમુમુપયુજ્ય સ્વરસં મધ્વષ્ટમભાગિકં દ્વિગુણસર્પિઃ| પૂર્વવિધિયન્ત્રિતાત્મા પ્રાપ્નોતિ ગુણાન્ સ તાનેવ||૭૪||

સ૦-પિષ્ટં શાલિચૂર્ણં સ્વેદ્યતેઽસ્મિન્નિતિ પિષ્ટસ્વેદનં,- ભાણ્ડમ્| તદરુજૈઃ-દૃઢૈઃ, ભલ્લાતકૈસ્તથા વિજર્જરિતૈઃ પૂર્ણં સત્ કૃતચ્છિદ્રં ભૂમિનિખાતે કુમ્ભે પ્રતિષ્ઠિતં કૃષ્ણમૃત્તિકયા લિપ્તમનન્તરં ગોમયાગ્નિના મૃદુના પરિવારિતં પચેત્| તત્સ્વરસો યસ્તત્ર ધરાનિખાતે કુમ્ભે પતેત્, તમન્યસ્મિન્નહનિ ગૃહ્ણીયાત્| અમું-પૂર્વોક્તં, સ્વરસં માક્ષિકાષ્ટમભાગં દ્વિગુણઘૃતં પૂર્વવિધિના યન્ત્રિતાત્મા સન્નુપયુજ્ય, તાનેવ-પૂર્વોક્તાન્, ગુણાન્ પ્રાપ્નોતિ| આર્યાસ્તિસ્રઃ, મધ્યમાઽત્ર મુખચપલા|

Adhikarana bhallAtakaghRutarasAyanam (75-78) · Śloka 78

પુષ્ટાનિ પાકેન પરિચ્યુતાનિ ભલ્લાતકાન્યાઢકસમ્મિતાનિ| ઘૃષ્ટ્વેષ્ટિકાચૂર્ણકણૈર્જલેન પ્રક્ષાલ્ય સંશોષ્ય ચ મારુતેન||૭૫|| જર્જરાણિ વિપચેજ્જલકુમ્ભે પાદશેષધૃતગાલિતશીતમ્| તદ્રસં પુનરપિ શ્રપયેત ક્ષીરકુમ્ભસહિતં ચરણસ્થે||૭૬|| સર્પિઃ પક્વં તત્ર તુલ્યપ્રમાણં યુઞ્જ્યાત્સ્વેચ્છં શર્કરાયા રજોભિઃ| એકીભૂતં તત્ખજક્ષોભણેન સ્થાપ્યં ધાન્યે સપ્તરાત્રં સુગુપ્તમ્||૭૭|| તમમૃતરસપાકં યઃ પ્રગે પ્રાશમશ્નન્ અનુ પિબતિ યથેષ્ટં વારિ દુગ્ધં રસં વા| સ્મૃતિમતિબલમેધાસત્ત્વસારૈરુપેતઃ કનકનિચયગૌરઃ સોઽશ્નુતે દીર્ઘમાયુઃ||૭૮||

સ૦-સુનિષ્પન્નાનિ ભલ્લાતકાનિ પાકેન પરિચ્યુતાન્યાઢકસમ્મિતાનિ ઇષ્ટિકાચૂર્ણકણૈર્ઘૃષ્ટાનિ જલેન પ્રક્ષાલ્ય, મારુતેન સંશોષ્ય-ન ત્વાતપે, તતો જર્જરાણિ જલદ્રોણે વિપચેત્| પાદશેષધૃતગાલિતં શીતં ચ તદ્રસં પુનરપિ ક્ષીરદ્રોણસહિતં પચેત્| [તત્ર-] તસ્મિન્ પાદશેષસ્થે, તુલ્યપ્રમાણં સર્પિઃ પક્વં શર્કરાચૂર્ણેન યુતં યથેચ્છં પ્રકૃત્યાદિવશાદ્યુઞ્જીત| તચ્ચ ખજલોડનેનૈકીભૂતં ધાન્યમધ્યે સપ્તરાત્રં સુગુપ્તં સ્થાપ્યમ્| ઇન્દ્રવજ્રાસ્વાગતાશાલિન્યો વૃત્તાનિ| તમમૃતરસતુલ્યપાકં યઃ પૂર્વાહ્ણે પ્રાશં-લેહં, ભક્ષયન્ પશ્ચાદ્યથેષ્ટં જલં ક્ષીરં માંસરસં વા પિબતિ, સ સ્મૃત્યાદિયુતઃ સુવર્ણૌઘગૌરો દીર્ઘમાયુઃ પ્રાપ્નોતિ| માલિની|

Adhikarana bhallAtakasiddhatailaM kuShThaghnam (79) · Śloka 79

દ્રોણેઽંભસો વ્રણકૃતાં ત્રિશતાદ્વિપક્વાત્ ક્વાથાઢકે પલસમૈસ્તિલતૈલપાત્રમ્| તિક્તાવિષાદ્વયવરાગિરિજન્મતાર્ક્ષ્યૈઃ સિદ્ધં પરં નિખિલકુષ્ઠનિબર્હણાય||૭૯||

સ૦-જલદ્રોણે વ્રણકૃતાં ભલ્લાતકાનાં શતત્રયાદ્વિપક્વાત્ ક્વાથસ્યાઢકેઽવશિષ્ટે તિલતૈલાઢકં તિક્તાદિભિઃ પાલિકૈઃ કલ્કિતૈઃ પક્વં નિઃશેષકુષ્ઠનિષૂદનાય પરં-શ્રેષ્ઠમ્| વસન્તતિલકમ્|

Adhikarana bhallAtako AmalakashuktyAdibhirAyuShkaraH (80) · Śloka 80

સહામલકશુક્તિભિર્દધિસરેણ તૈલેન વા ગુડેન પયસા ઘૃતેન યવસક્તુભિર્વા સહ| તિલેન સહ માક્ષિકેણ પલલેન સૂપેન વા વપુષ્કરમરુષ્કરં પરમમેધ્યમાયુષ્કરમ્||૮૦||

સ૦-આમલકત્વગાદિભિરેકાદશભિઃ સહ પ્રત્યેકં ભલ્લાતકમુપયુક્તં પ્રશસ્તશરીરકરણકારણમ્| તથા પરં-અતિશયેન, મેધ્યમાયુષ્પ્રદં ચ સ્યાત્| પૃથ્વીવૃત્તમ્|

Adhikarana bhallAtako yathAvidhiprayukto~amRutakalpaH (81) · Śloka 81

ભલ્લાતકાનિ તીક્ષ્ણાનિ પાકીન્યગ્નિસમાનિ ચ| ભવન્ત્યમૃતકલ્પાનિ પ્રયુક્તાનિ યથાવિધિ||૮૧||

સ૦-ભલ્લાતકાનિ તીક્ષ્ણાનિ સુનિષ્પન્નાનિ દહનતુલ્યાનિ તાનિ યથાવિધિ પ્રયુક્તાન્યમૃતતુલ્યાનિ ભવન્તિ|

Adhikarana bhallAtakasya kaphajarogAdinAshatve prashaMsA (82) · Śloka 82

કફજો ન સ રોગોઽસ્તિ ન વિબન્ધોઽસ્તિ કશ્ચન| યં ન ભલ્લાતકં હન્યાચ્છીઘ્રમગ્નિબલપ્રદમ્||૮૨||

સ૦-શ્લેષ્મોત્થો રોગઃ સ નાસ્તિ, વિબન્ધશ્ચ સ કશ્ચિદપિ ન વિદ્યતે, યં-રોગં વિબન્ધં વા, ભલ્લાતકં દ્રુતતરં પટુતરદહનકરં ન હન્યાત્|

Adhikarana BllAkasya vAtArapavidhAne~api kulatthAdi varjanam (83) · Śloka 83

વાતાતપવિધાનેઽપિ વિશેષેણ વિવર્જયેત્| કુલત્થદધિશુક્તાનિ તૈલાભ્યઙ્ગાગ્નિસેવનમ્||૮૩||

સ૦-વાતાતપવિધાવપિ ભલ્લાતકસ્ય કુલત્થાદીનિ વિશેષેણ વર્જયેત્|

Adhikarana tuvarakatailaM kuShThaghnam (84-91) · Śloka 91

વૃક્ષાસ્તુવરકા નામ પશ્ચિમાર્ણવતીરજાઃ| વીચીતરઙ્ગવિક્ષોભમારુતોદ્ધૂતપલ્લવાઃ||૮૪|| તેભ્યઃ ફલાન્યાદદીત સુપક્વાન્યમ્બુદાગમે| મજ્જ્ઞઃ ફલેભ્યશ્ચાદાય શોષયિત્વાઽવચૂર્ણ્ય ચ||૮૫|| તિલવત્ પીડયેદ્ દ્રોણ્યાં, ક્વાથયેદ્વા કુસુમ્ભવત્| તત્તૈલં સમ્ભૃતં ભૂયઃ પચેદાસલિલક્ષયાત્||૮૬|| અવતાર્ય કરીષે ચ પક્ષમાત્રં નિધાપયેત્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નો હૃતમલઃ પક્ષાદુદ્ધૃત્ય તત્તતઃ||૮૭|| ચતુર્થભક્તાન્તરિતઃ પ્રાતઃ પાણિતલં પિબેત્| મન્ત્રેણાનેન પૂતસ્ય તૈલસ્ય દિવસે શુભે||૮૮|| "મજ્જસાર મહાવીર્ય સર્વાન્ ધાતૂન્ વિશોધય| શઙ્ખચક્રગદાપાણિસ્ત્વામાજ્ઞાપયતેઽચ્યુતઃ||૮૯|| તેનાસ્યોર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ દોષા યાન્ત્યસકૃત્તતઃ| સાયમસ્નેહલવણાં યવાગૂં શીતલાં પિબેત્||૯૦|| પઞ્ચાહાનિ પિબેત્તૈલમિત્થં વર્જ્યાન્ વિવર્જયન્| પક્ષં મુદ્ગરસાન્નાશી સર્વકુષ્ઠૈર્વિમુચ્યતે||૯૧||

સ૦-તુવરસંજ્ઞા વૃક્ષાસ્તુવરકાઃ પશ્ચિમસમુદ્રતટોદ્ભૂતાઃ| વીચીત્યાદિના વિશેષણેન તોયનિધિનિકટતરત્વં પ્રતિપાદયતિ| તેભ્યો વૃક્ષેભ્યો જલદાગમે સુપક્વાનિ ફલાનિ ગૃહ્ણીયાત્| ફલેભ્યોઽપિ મજ્જ્ઞો ગૃહીત્વા શોષયિત્વા સુષ્ઠુ ચૂર્ણયિત્વા ચ તિલવદ્ દ્રોણ્યાં પીડયેત્| કુસુમ્ભવદ્વા ક્વાથયેત્જ્| તચ્ચ તૈલં સિદ્ધં પુનઃ પચેત્તોયક્ષયં યાવત્| પક્વં ચાવર્તાય કરીષે માસાર્ધં નિધાપયેત્| યન્ત્રપીડિતં તુ પ્રકૃત્યૈવ નિસ્તોયં તૈલં તદક્વથિતમેવ નિધાપયેત્| તતઃ-પક્ષાદનન્તરં, તૈલમુદ્દ્ધૃત્ય સ્નિગ્ધસ્વિન્નો હૃતદોષો મન્ત્રેણાનેન મજ્જસારેત્યાદિના પવિત્રિતસ્ય તૈલસ્ય શુભદિવસે ચતુર્થેન ભક્તેનાન્તરિતોઽહર્મુખે કર્ષં પિબેત્| તેન તૈલેનાસ્ય પુંસ ઊર્ધ્વમધશ્ચ પુનઃ પુનર્દોષા યાન્તિ| અનન્તરમપરાહ્ણેઽસ્નેહલવણાં યવાગૂં શિશિરાં પિબેત્| ઇત્થં-અનેન પ્રકારેણ, પરિહાર્યાન્ પરિહરન્ પઞ્ચ દિવસાનિ તૈલં પિબેત્| પક્ષં મુદ્ગરસાન્નભોજનઃ સર્વકુષ્ઠૈર્વિમુચ્યતે|

Adhikarana tuvarakatailaM khadirakvAthasiddhaM kuShThaghnam (92-93) · Śloka 93

તદેવ ખદિરક્વાથે ત્રિગુણે સાધુ સાધિતમ્| નિહિતં પૂર્વવત્પક્ષં પિબેન્માસં સુયન્ત્રિતઃ||૯૨|| તેનાભ્યક્તશરીરશ્ચ કુર્વન્નાહારમીરિતમ્| | ભિન્નસ્વરં રક્તનેત્રં શીર્ણાઙ્ગં કૃમિભક્ષિતમ્| ] અનેનાશુ પ્રયોગેણ સાધયેત્કુષ્ઠિનં નરમ્||૯૩||

સ૦-તદેવ-તુવરાસ્થિતૈલં, ખદિરક્વાથેન ત્રિગુણેન સમ્યક્પક્વં પૂર્વવત્-કરીષે પક્ષં નિહિતં, માસં સુયન્ત્રિતઃ પિબેત્| તેન ચ તૈલેનાભ્યક્તશરીરો ભોજનં પૂર્વોક્તં મુદ્ગરસાન્નં વિદધ્યાત્| એતેન પ્રયોગેણ શીઘ્રં કુષ્ઠવન્તં પુરુષમુપક્રમેત્|

Adhikarana tuvarakatailaM sarpirmadhuyutaM dvishatAyuShkaram (94) · Śloka 94

સર્પિર્મધુયુતં પીતં તદેવ ખદિરાદ્વિના| પક્ષં માંસરસાહારં કરોતિ દ્વિશતાયુષમ્||૯૪||

સ૦-તદેવ-તુવરાસ્થિતૈલં, ખદિરમન્તરેણ ઘૃતમધુયુતં પક્ષં પીતં સન્માંસરસાહારં નરં દ્વિશતાયુષં વિધત્તે|૦

Adhikarana tuvarakatailaM nasyopayojitaM trishatAyuShkaram (95) · Śloka 95

તદેવ નસ્યે પઞ્ચાશદ્દિવસાનુપયોજિતમ્| | વલીપલિતનિર્મુક્તં સ્થિરસ્મૃતિકચદ્વિજમ્| ] વપુષ્મતં શ્રુતધરં કરોતિ ત્રિશતાયુષમ્||૯૫||

સ૦-તદેવ તૈલં નસ્યે પઞ્ચાશદ્વાસરાન્ સેવિતં વરશરીરં શ્રુતધરં ત્રિવર્ષશતાયુષં પુરુષં કરોતિ|

Adhikarana pippalIrasAyanam (96) · Śloka 96

પઞ્ચાષ્ટૌ સપ્ત દશ વા પિપ્પલીર્મધુસર્પિષા| રસાયનગુણાન્વેષી સમામેકાં પ્રયોજયેત્||૯૬||

સ૦-પઞ્ચ પિપ્પલીરથવા સપ્તાષ્ટૌ વા દશ વા માક્ષિકસર્પિર્ભ્યાં રસાયનગુણમભિલષ્ય વર્ષમેકં પ્રયોજયેત્|

Adhikarana anyaM pippalI rasAyanam (97-98) · Śloka 98

તિસ્રસ્તિસ્રસ્તુ પૂર્વાહ્ણે ભુક્ત્વાઽગ્રે ભોજનસ્ય ચ| પિપ્પલ્યઃ કિંશુકક્ષારભાવિતા ઘૃતભર્જિતાઃ||૯૭|| પ્રયોજ્યા મધુસમ્મિશ્રા રસાયનગુણૈષિણા| |૯૮|

સ૦-પલાશક્ષારભાવિતાઃ પિપ્પલ્યઃ સર્પિષા ભર્જિતા માક્ષિકાન્વિતાસ્તિસ્રઃ પૂર્વાહ્ણે, તિસ્રો ભુક્ત્વા, તિસ્રો ભોજનસ્યાગ્રે, પ્રયોજ્યાઃ રસાયનગુણં કામયમાનેન|

Adhikarana vardhamAnapippalIsahasram (98-1) · Śloka 1

| ક્રમવૃદ્ધ્યા દશાહાનિ દશપૈપ્પલિકં દિનમ્||૯૮|| વર્ધયેત્પયસા સાર્ધં તથૈવાપનયેત્પુનઃ| જીર્ણૌષધશ્ચ ભુઞ્જીત ષષ્ટિકં ક્ષીરસર્પિષા||૯૯|| પિપ્પલીનાં સહસ્રસ્ય પ્રયોગોઽયં રસાયનમ્| પિષ્ટાસ્તા બલિભિઃ પેયાઃ શૃતા મધ્યબલૈર્નરૈઃ||૧૦૦|| | શીતીકૃતા હીનબલૈર્વીક્ષ્ય દોષામયાન્ પ્રતિ| ]||૧||

સ૦-દશ દિનાનિ દશપૈપ્પલિકં દિનં ક્રમવૃદ્દ્યા ક્ષીરેણ સહ યોજયેત્, વર્ધમાના દશ પિપ્પલીઃ પ્રયોજયેદિત્યર્થઃ| તથૈવ દશપૈપ્પલિકં દિનં પયસા સહાપનયેત્| પરિણતભેષજશ્ચ ષષ્ટિકં દુગ્ધઘૃતેનાદ્યાત્| અયં-એવંપ્રકારઃ, સહસ્રપિપ્પલીનાં પ્રયોગો રસાયનં સ્યાત્| તાઃ-પિપ્પલ્યઃ, પિષ્ટાઃ સત્યો બલવદ્ભિર્નરૈઃ પાતવ્યાઃ, મધ્યબલૈર્નરૈઃ ક્વથિતાઃ પેયાઃ|

Adhikarana vardhamAnapippalIsahasradvayam (101) · Śloka 101

તદ્વચ્ચ છાગદુગ્ધેન દ્વે સહસ્રે પ્રયોજયેત્| |૧૦૧|

સ૦-તદ્વચ્ચેતિ અનેનૈવ ક્રમેણ છાગક્ષીરેણ સહ દ્વે સહસ્રે પ્રયોજયેત્|

Adhikarana eShAM pippalIprayogANAM phalam (101-102) · Śloka 102

| એભિઃ પ્રયોગૈઃ પિપ્પલ્યઃ કાસશ્વાસગલગ્રહાન્||૧૦૧|| યક્ષ્મમેહગ્રહણ્યર્શઃપાણ્ડુત્વવિષમજ્વરાન્| ઘ્નન્તિ શોફં વમિં હિધ્માં પ્લીહાનં વાતશોણિતમ્||૧૦૨||

સ૦-એભિઃ-પૂર્વોક્તૈઃ પ્રયોગૈઃ, પિપ્પલ્ય ઉપયુક્તાઃ કાસાદીંશ્છોફાદીંશ્ચ જયન્તિ|

Adhikarana lohapAtralIptapippalI prayogaH (103) · Śloka 103

બિલ્વાર્ધમાત્રેણ ચ પિપ્પલીનાં પાત્રં પ્રલિમ્પેદયસો નિશાયામ્| પ્રાતઃ પિબેત્તત્સલિલાઞ્જલિભ્યાં વર્ષં યથેષ્ટાશનપાનચેષ્ટઃ||૧૦૩||

સ૦-પિપ્પલીકર્ષદ્વયમાત્રેણ નિશાયાં લોહપાત્રં લિમ્પેત્| તચ્ચ જલાઞ્જલિયુગેન પ્રાતઃ પિબેત્ સંવત્સરં સ્વેચ્છાભોજનપાનક્રિયઃ| એતચ્ચ રસાયનં પૂર્વગુણમ્| ઇન્દ્રવજ્રા વ્રત્તમ્|

Adhikarana lohapAtralIptanAM shuNThacAdInAM prayogaH (104-105) · Śloka 105

શુણ્ઠીવિડઙ્ગત્રિફલાગુડૂચી- યષ્ટીહરિદ્રાતિબલાબલાશ્ચ| મુસ્તાસુરાહ્વાગુરુચિત્રકાશ્ચ સૌગન્ધિકં પઙ્કજમુત્પલાનિ||૧૦૪|| ધવાશ્વકર્ણાસનબાલપત્ર- સારાસ્તથા પિપ્પલિવત્ પ્રયોજ્યાઃ| લોહોપલિપ્તાઃ પૃથગેવ જીવે- ત્સમાઃ શતં વ્યાધિજરાવિમુક્તઃ||૧૦૫||

સ૦-શુણ્ઠ્યાદીન્ પૃથગેવ પિપ્પલીરિવ લોહોપલિપ્તાનુપયુજ્ય વર્ષશતં રોગજરારહિતો જીવતિ|

Adhikarana eShAM rasAyanAnAM dviguNaprakarShakaraH prayogaH (106) · Śloka 106

ક્ષીરાઞ્જલિભ્યાં ચ રસાયનાનિ યુક્તાન્યમૂન્યાયસલેપનાનિ| કુર્વન્તિ પૂર્વોક્તગુણપ્રકર્ષ- માયુઃપ્રકર્ષં દ્વિગુણં તતશ્ચ||૧૦૬||

સ૦-અમૂનિ-પૂર્વોક્તાનિ રસાયનાનિ, લોહલેપનાનિ ક્ષીરાઞ્જલિભ્યાં-દુગ્ધપલાષ્ટકેન, ઉપયુક્તાનિ પૂર્વોક્તગુણાતિશયમાયુઃ પ્રકર્ષં ચ તતો દ્વિગુણં વિદધતિ| આદ્યન્તે ઇન્દ્રવજ્રાખ્યે, મધ્યમં તૂપજાતિઃ|

Adhikarana somarAjIrasAyanam (107) · Śloka 107

અસનખદિરયૂષૈર્ભાવિતાં સોમરાજીં મધુઘૃતશિખિપથ્યાલોહચૂર્ણૈરુપેતાં| શરદમવલિહાનઃ પારિણામાન્ વિકારાં- સ્ત્યજતિ મિતહિતાશી તદ્વદાહારજાતાન્||૧૦૭||

સ૦-અસનાદિક્વાથેન ભાવિતાં બાકુચીં માક્ષિકાદિભિર્યુક્તાં વર્ષમવિલહન્ પારિણામાન્-વયઃપરિણતિજાન્, વિકારાન્ જહાતિ| તથા હિતમિતભોજન આહારજાન્ વિકારાંસ્ત્યજતિ| માલિની|

Adhikarana anyaM somarAjIrasAyanam kuShThaghnam (108) · Śloka 108

તીવ્રેણ કુષ્ઠેન પરીતમૂર્તિ- ર્યઃ સોમરાજીં નિયમેન ખાદેત્| સંવત્સરં કૃષ્ણતિલદ્વિતીયાં સ સોમરાજીં વપુષાઽતિશેતે||૧૦૮||

સ૦-દારુણેન કુષ્ઠેન વ્યાપ્તદેહો યઃ શશાઙ્કલેખાં કૃષ્ણતિલયુતાં નિયમેન વત્સરં ભક્ષયેત્, સ ચન્દ્રકાન્તિં શરીરેણ જયેત્| ઉપજાતિઃ|

Adhikarana anyaM somarAjIrasAyanam kuShThaghnam (109-110) · Śloka 110

યે સોમરાજ્યા વિતુષીકૃતાયા- શ્ચૂર્ણૈરૂપેતાત્ પયસઃ સુજાતાત્| ઉદ્ધૃત્ય સારં મધુના લિહન્તિ તક્રં તદેવાનુ પિબન્તિ ચાન્તે||૧૦૯|| કુષ્ઠિનઃ શીર્યમાણાઙ્ગાસ્તે જાતાઙ્ગુલિનાસિકાઃ| ભાન્તિ વૃક્ષા ઇવ પુનઃ પ્રરૂઢનવપલ્લવાઃ||૧૧૦||

સ૦-યે પુરુષા વિતુષીકૃતાયા ઇન્દુરાજ્યાશ્ચૂર્ણૈર્યુક્તાત્ ક્ષીરાત્ સુજાતાત્ સારં-નવનીતાખ્યં, ઉદ્ધૃત્ય માક્ષિકેણ સહ લિહન્તિ, પશ્ચાત્ તદેવ તક્રં ચ યે પિબન્તિ, તે કુષ્ઠવન્તઃ શીર્યમાણશરીરાઃ સમુદ્ભૂતાઙ્ગુલિઘ્રાણાઃ શોભન્તે| તરવ ઇવ ભૂયઃ સઞ્જાતપ્રત્યગ્રપલ્લવાઃ| ઇન્દ્રવજ્રા|

Adhikarana rasonasyotpattiH (1-112) · Śloka 112

| શીતવાતહિમદગ્ધતનૂનાં સ્તબ્ધભગ્નકુટિલવ્યથિતાસ્થ્નામ્| ભેષજસ્ય પવનોપહતાનાં વક્ષ્યતે વિધિરતો લશુનસ્ય||૧|| ] રાહોરમૃતચૌર્યેણ લૂનાદ્યે પતિતા ગલાત્| અમૃતસ્ય કણા ભૂમૌ તે રસોનત્વમાગતાઃ||૧૧૧|| દ્વિજા નાશ્નન્તિ તમતો દૈત્યદેહસમુદ્ભવમ્| સાક્ષાદમૃતસમ્ભૂતેર્ગ્રામણીઃ સ રસાયનમ્||૧૧૨||

અથ લશુનકલ્પમાચષ્ટે- સં-સ્વર્ભાનોરમૃતાપહરણાપરાધેન કણ્ઠાચ્છિન્નાદ્યેઽમૃતસ્ય બિન્દવો ધરિત્ર્યાં પતિતાસ્તે લશુનત્વં પ્રાપ્તાઃ| ય(અ)-અસ્માદ્ધેતોઃ, દૈત્યદેહોત્થં લશુનમતો દ્વિજા ન ભક્ષયન્તિ| સાક્ષાચ્ચામૃતસમ્ભૂતત્વાદ્ધેતોરસૌ રસોનો રસાયનં ગ્રામણીઃ શ્રેષ્ઠઃ|

Adhikarana doShovisheSheNa lashunashIlanakAlaH (113-114) · Śloka 114

શીલયેલ્લશુનં શીતે, વસન્તેઽપિ કફોલ્બણઃ| ઘનોદયેઽપિ વાર્તાતઃ, સદા વા ગ્રીષ્મલીલયા||૧૧૩|| સ્નિગ્ધશુદ્ધતનુઃ શીતમધુરોપસ્કૃતાશયઃ| તદુત્તંસાવતંસાભ્યાં ચર્ચિતાનુચરાજિતઃ||૧૧૪||

સ૦-શીતે-હેમન્તશિશિરયોઃ, લશુનં શીલયેત્| કફાધિકો વસન્તેઽપિ શીલયેત્| વાતોત્તરો વર્ષાસ્વપિ શીલયેત્| સર્વદૈવ વા વાતાર્તૌ ગ્રીષ્મર્તુચર્યાચરણેન શીલયેત્| કીદૃશઃ સન્ ? સ્નિગ્ધા શુદ્ધા ચ તનુર્યસ્ય સ એવમ્| તથા શીતલૈર્મધુરૈશ્ચોપસ્કૃતઃ-સંસ્કૃતઃ, આશયો યસ્ય સ એવમ્| તથા તસ્ય-લશુનસ્ય, શેખરકર્ણપૂરાભ્યાં મણ્ડિતા અનુચરાઃ-સેવકાઃ, અઙ્ગણે યસ્ય સ તથા|

Adhikarana lashunasvarasavidhiH kaNThanADIshuddhaye (115-119) · Śloka 119

તસ્ય કન્દાન્ વસન્તાન્તે હિમવચ્છકદેશજાન્| અપનીતત્વચો રાત્રૌ તિમયેન્મદિરાદિભિઃ||૧૧૫|| તત્કલ્કસ્વરસં પ્રાતઃ શુચિતાન્તવપીડિતમ્| મદિરાયાઃ સૂરૂઢાયાસ્ત્રિભાગેન સમન્વિતમ્||૧૧૬|| મદ્યસ્યાન્યસ્ય તક્રસ્ય મસ્તુનઃ કાઞ્જિકસ્ય વા| તત્કાલ એવ વા યુક્તં યુક્તમાલોચ્ય માત્રયા||૧૧૭|| તૈલસર્પિર્વસામજ્જક્ષીરમાંસરસૈઃ પૃથક્| ક્વાથેન વા યથાવ્યાધિ રસં કેવલમેવ વા||૧૧૮|| પિબેદ્ગણ્ડૂષમાત્રં પ્રાક્ કણ્ઠનાડીવિશુદ્ધયે| |૧૧૯|

સ૦-તસ્ય-લશુનસ્ય, કન્દાન્ વસન્તઋતજાંસ્તથા હિમવેદ્દેશજાંશ્છકદેશજાન્ વા ઉદ્ધૃતત્વચો રાત્રૌ મદિરાબીજપૂરરસાદિભિસ્તિમયેત્-ક્લેદયેત્| તત્કલ્કસ્ય સ્વરસં ધૌતવસ્ત્રપીડિતં મદિરાયાઃ સુરુઢાયાસ્ત્રિભાગેન યુતં, મદ્યાદેર્વા ત્રિભાગેન યુતં, અથવા તસ્મિન્નેવ કાલે સુરાદિભિર્યુતં, માત્રયા-દેશકાલાતુરાદ્યપેક્ષિણ્યા, આલોચ્ય-નિરૂપ્ય, તૈલાદિભિર્વા પૃથક્ યુક્તં યદિ વા ક્વાથેન યથાવ્યાધિવશાદ્યુક્તં, કેવલમેવ વા રસં, પ્રાક્-પૂર્વં, ગણ્ડૂષમાત્રં પિબેત્ ગલનાડીવિશોધનાય|

Adhikarana lashunarasasevane vamimUrcCAyayormukhe shItalajasekaH lashunarasasevane vedanAyAM svedanam (119-120) · Śloka 120

| પ્રતતં સ્વેદનં ચાનુ વેદનાયાં પ્રશસ્યતે||૧૧૯|| શીતામ્બુસેકઃ સહસા વમિમૂર્ચ્છાયયોર્મુખે| |૧૨૦|

સ૦-વેદનાયાં સત્યાં સતતં સ્વેદનં શ્રેષ્ઠમ્| તથા વમૌ મૂર્ચ્છાયે ચ સહસા-ઝટિત્યેવ, શીતલજલસેકો મુખે શસ્યતે|

Adhikarana lashunarasasevane klamApAye sheSharasapAnam (120) · Śloka 120

| શેષં પિબેત્ ક્લમાપાયે સ્થિરતાં ગત ઓજસિ||૧૨૦||

સ૦-શેષં રસં ક્લાન્તેરપગમ ઓજસિ સ્થૈર્યં પ્રાપ્તે સતિ પિબેત્|

Adhikarana lashunarasasevane vidAhaparihArArthaM shItAnulepanAdi (121) · Śloka 121

વિદાહપરિહારાય પરં શીતાનુલેપનઃ| ધારયેત્સામ્બુકણિકા મુક્તાકર્પૂરમાલિકાઃ||૧૨૧||

સ૦-વિદાહોપશાન્તયેઽતિશીતાનુલેપનઃ સ્યાત્| તથા મુક્તામાલિકાઃ કર્પૂતમાલિકાશ્ચ સજલકણા ધારયેત્|

Adhikarana lashunarasasevane parAmAtrAdi (122) · Śloka 122

કુડવોઽસ્ય પર માત્રા તદર્ધં કેવલસ્ય તુ| પલં પિષ્ટસ્ય તન્મજ્જ્ઞઃ સભક્તં પ્રાક્ ચ શીલયેત્||૧૨૨||

સ૦-અસ્યોત્તમા માત્રા સુરાસહિતસ્ય કુડવઃ| કેવલસ્ય તુ રસસ્ય કુડવાર્ધં પરં માત્રા| તન્મજ્જ્ઞઃ પિષ્ટસ્ય પલં પરામાત્રા| સભક્તં પ્રાક્ ચાહારાત્ તચ્છીલયેત્|

Adhikarana lashunarasasevane jIrNaSAlyodanaBojanAdi (123) · Śloka 123

જીર્ણશાલ્યોદનં જીર્ણે શઙ્ખકુન્દેન્દુપાણ્ડુરમ્| ભુઞ્જીત યૂષૈઃ પયસા રસૈર્વા ધન્વચારિણામ્||૧૨૩||

સ૦-પુરાણશાલિભક્તં પરિણતે શઙ્ખાદિવત્ સિતં યૂષાદિભિઃ સાત્મ્યાદિવશાત્ ભુઞ્જીત|

Adhikarana lashunarasasevane madyAdipAnam (124) · Śloka 124

મદ્યમેકં પિબેત્તત્ર તૃટ્પ્રબન્ધે જલાન્વિતમ્| અમદ્યપસ્ત્વારનાલં ફલામ્બુ પરિસિક્થકામ્||૧૨૪||

સ૦-તત્ર ચ તૃષિ જાતાયાં કેવલં મદ્યં જલયુતં પિબેત્| અમદ્યપસ્તુ નરો ધાન્યામ્લાદીનિ પિબેત્| પરિસિક્થિકા-સટ્ટકવિશેષઃ, કિટ્ટિરિતિ ક્વચિત્પ્રસિદ્ધા|

Adhikarana lashunakalkarasAyanam (125) · Śloka 125

તત્કલ્કં વા સમઘૃતં ઘૃતપાત્રે ખજાહતમ્| સ્થિતં દશાહાદશ્નીયાત્તદ્વદ્વા વસયા સમમ્||૧૨૫||

સ૦-અથવા તસ્ય-લશુનસ્ય, કલ્કં તુલ્યઘૃતં ખજેનાલોડિતં ઘૃતભાણ્ડે સ્થિતં દશાહાદૂર્ધ્વં ભુઞ્જીત| તથૈવ વસયા સહ સ્થિતં દશાહાદૂર્ધ્વં ભુઞ્જીત|

Adhikarana lashunagarbhashUlyamAMsarasAyanam (126) · Śloka 126

વિકઞ્ચુકપ્રાજ્યરસોનગર્ભાન્ સશૂલ્યમાંસાન્ વિવિધોપદંશાન્| નિમર્દકાન્ વા ઘૃતશુક્તયુક્તાન્ પ્રકામમદ્યાલ્લઘુ તુચ્છમશ્નન્||૧૨૬||

સ૦-વિકઞ્ચુકો-વિગતત્વગ્, યઃ પ્રાજ્યઃ-પ્રભૂતો લશુનઃ, સ ગર્ભો યેષાં તાંસ્તથાવિધાન્, તથા સહશૂલ્યમાંસેન સશૂલ્યમાંસાન્, તથા નાનાવિધરુચકાન્, ઈદૃશાન્ વા નિમર્દકાન્ ઘૃતશુક્તકાન્વિતાન્, યથેચ્છં લઘુ તથા તુચ્છં-અલ્પં, ભુઞ્જાનઃ| ઉપેન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્|

Adhikarana pittaraktavihInasamastAvaraNA vRuteshuddhe ca vAyau lashunAtparaM dravyaM na vidyates (127) · Śloka 127

પિત્તરક્તવિનિર્મુક્તસમસ્તાવરણાવૃતે| શુદ્ધે વા વિદ્યતે વાયૌ ન દ્રવ્યં લશુનાત્પરમ્||૧૨૭||

સ૦-વાતે લશુનાત્પરમન્યદ્ દ્રવ્યં ન વિદ્યતે| કિમ્ભૂતે ? પિત્તરક્તવિહીનસકલાવરણાવૃતે| શુદ્ધે-કેવલે વા, પવનેઽપરં દ્રવ્યં ન વિદ્યતે|

Adhikarana priyAmbuguDadugdhAdernarasya rasono vyApattaye (128) · Śloka 128

પ્રિયામ્બુગુડદુગ્ધસ્ય માંસમદ્યામ્લવિદ્વિષઃ| અતિતિક્ષોરજીર્ણં ચ રસોનો વ્યાપદે ધ્રુવમ્||૧૨૮||

સ૦-લશુનં પ્રિયજલાદેર્નરસ્ય, માંસાદિદ્વેષિણઃ, તથાઽજીર્ણમતિતિક્ષોઃ, નિશ્ચયેન વ્યાપત્તયે સ્યાત્|

Adhikarana lashunaprayogAnte mRudu virecanam (129) · Śloka 129

પિત્તકોપભયાદન્તે યુઞ્જ્યાન્મૃદુ વિરેચનમ્| રસાયનગુણાનેવં પરિપૂર્ણાન્ સમશ્રુતે||૧૨૯||

સ૦-લશુનપ્રયોગાન્તે ચ પિત્તકોપભયાત્ મૃદુ-અતીક્ષ્ણં વિરેચનં ચ કારયેત્| એવં-અનેન પ્રકારેણ યુક્તે રસોને, રસાયનગુણાન્ પરિપૂર્ણાન્ પ્રાપ્નોતિ| [ "આમામ્બુપાનેક્ષુવિકારમત્સ્યયાનાધ્વવાતાતપભાષ્યચિન્તાઃ| સ્વપ્નં દિવા જાગરણં નિશાસુ પિષ્ટં વ્યવાયં દધિ ચાત્ર નેચ્છેત્|| પાણ્ડૂદરોરઃક્ષતશોફતૃષ્ણાપાનાત્યયચ્છર્દિવિષવ્રણેષુ| પૈત્તે વિકા્રેઽક્ષિગદેઽતિસારે ક્ષામે શરીરે ચ સ વર્જનીયઃ||" ઇતિ વૃદ્ધવાગ્ભટાત્| રસોનસ્યોપરિ એતાનિ વિરુદ્ધાનિ| ]

Adhikarana shilAjatuna utpattiH (130) · Śloka 130

અધુના શિલાજતુકલ્પં બ્રૂતે ગ્રીષ્મેઽર્કતપ્તા ગિરયો જતુતુલ્યં વમન્તિ યત્| હેમાદિષડ્ધાતુરસં પ્રોચ્યતે તચ્છિલાજતુ||૧૩૦||

સ૦ -ગ્રીષ્મે ઋતૌ ગિરયો રવિતપ્તા જતુતુલ્યં યત્ વમન્તિક્ષરન્તિ, સુવર્ણાદયશ્ચ તે ષડ્ધાતવશ્ચ તેષાં રસં, તત્ શિલાજતુ ગદ્યતે|

Adhikarana shilAjatuna lakShaNam shilAjatuna prAshastyam (131) · Śloka 131

સર્વં ચ તિક્તકટુકં નાત્યુષ્ણં કટુ પાકતઃ| છેદનં ચ વિશેષેણ લૌહં તત્ર પ્રશસ્યતે||૧૩૧||

સ૦-સર્વં-ષડ્ધાતુજમપિ, ગિરિજં તિક્તકટુકં ન ચાતિશયેનોષ્ણં પાકે કટુકં છેદનં ચ વિશેષેણ| તત્ર મધ્યે લૌહં શિલાજં પ્રશસ્યતે|

Adhikarana shreShThasya shilAjatuna lakShaNam (132) · Śloka 132

ગોમૂત્રગન્ધિ કૃષ્ણં ગુગ્ગુલ્વાભં વિશર્કરં મૃત્સ્નમ્| સ્નિગ્ધમનમ્લકષાયં મૃદુ ગુરુ ચ શિલાજતુ શ્રેષ્ઠમ્||૧૩૨||

સ૦-ગોમૂત્રગન્ધ્યાદિગુણં શિલાજતુ વરં સ્યાત્|

Adhikarana lohapAtre shilAjatuna bhAvanA prakAraH (133-135) · Śloka 135

વ્યાધિવ્યાધિતસાત્મ્યં સમનુસ્મરન્ ભાવયેદયઃપાત્રે| પ્રાક્ કેવલજલધૌતં શુષ્કં ક્વાથૈસ્તતો ભાવ્યમ્||૧૩૩|| સમગિરિજમષ્ટગુણિતે નિઃક્વાથ્યં ભાવનૌષધં તોયે| તન્નિર્યૂહેઽષ્ટાંશે પૂતોષ્ણે પ્રક્ષિપેદ્ ગિરિજમ્||૧૩૪|| તત્સમરસતાં યાતં સંશુષ્કં પ્રક્ષિપેદ્રસે ભૂયઃ| સ્વૈઃ સ્વૈરેવં ક્વાથૈર્ભાવ્યં વારાન્ ભવેત્સપ્ત||૧૩૫||

સ૦-વ્યાધિશ્ચ વ્યાધિતશ્ચ તયોઃ સાત્મ્યં-ઉપશયં, સમનુસ્મરન્ લોહપાત્રે ગિરિજં ભાવયેત્| કથમ્ ? ઇત્યાહ-પૂર્વં કેવલજલેન ધૌતં તતઃ શુષ્કં સત્ ક્વાથૈર્ભાવનીયમ્| સં-સમં ગિરિજં યસ્મિન્ ભાવનૌષધે તદેવમષ્ટગુણે જલે નિઃક્વાથ્યમ્| તત્ક્વાથેઽષ્ટાંશશેષે પૂતોષ્ણે સતિ શિલાજતુ પ્રક્ષિપેત્| તત્સમરસતાં પ્રાપ્તં શુષ્કં પુના રસે પ્રક્ષિપેત્| એવં સ્વૈઃ સ્વૈઃ ક્વાથૈઃ સપ્ત વારાન્ ભાવનીયમ્| આર્યાશ્ચતસ્રઃ|

Adhikarana shilAjatuna sevanavidhiH (136-138) · Śloka 138

અથ સ્નિગ્ધસ્ય શુદ્ધસ્ય ઘૃતં તિક્તકસાધિતમ્| ત્ર્યહં યુઞ્જીત ગિરિજમેકૈકેન તથા ત્ર્યહમ્||૧૩૬|| ફલત્રયસ્ય યૂષેણ પટોલ્યા મધુકસ્ય ચ| યોગં યોગ્યં તતસ્તસ્ય કાલાપેક્ષં પ્રયોજયેત્||૧૩૭|| શિલાજમેવં દેહસ્ય ભવત્યત્યુપકારમ્| ગુણાન્ સમગ્રાન્ કુરુતે સહસા વ્યાપદં ન ચ||૧૩૮||

સ૦ -અથ ગિરિજમેવં ભાવયિત્વા સ્નિગ્ધસ્ય શુદ્ધસ્ય ચ નરસ્ય તિક્તકસાધિતં ઘૃતં દિવસત્રયમુપયુઞ્જીત| નનુ, યદિ સ્નિગ્ધશુદ્ધ એવાસૌ, તત્કિમિતિ પુનઃ સર્પિર્યુજ્યતે ? બ્રૂમઃ| કૃતઘૃતસ્ય શિલાજતુવિધાનં સુતરાં શસ્તમ્| તથા ચોક્તમ્-"યથા હિ કવચી શસ્ત્રં પરેભ્યઃ સહતેઽધિકમ્| તથા સ્નેહાધિકે ગાત્રે સેવ્યમાનં શિલાજતુ||" ઇત્યાદિ| તથા એકૈકેન વક્ષ્યમાણેન સહ, શૈલજં ત્ર્યહમુપયુઞ્જ્યાત્| ત્રિફલાયાઃ ક્વાથેન ત્ર્યહં, પટોલ્યાશ્ચ ક્વાથેન ત્ર્યહં, મધુયષ્ટ્યાશ્ચ ક્વાથેન ત્રિદિવસમ્| અનન્તરં યોગ્યં યોગં કાલાદીનપેક્ષ્ય પ્રયોજયેત્| એવં અનેન વિધિના, ગિરિજં યુક્તં શરીરસ્યોપકારકતરં સ્યાત્| સકલાન્ ગુણાન્ વિધત્તે| અક્સ્માદેવ ચ વ્યાપદં ન કરોતિ|

Adhikarana shilAjatuna hInamadhyottamo yogaH (139) · Śloka 139

એકત્રિસપ્તસપ્તાહં કર્ષમર્ધપલં પલમ્| હીનમધ્યોત્તમો યોગઃ શિલાજસ્ય ક્રમાન્મતઃ||૧૩૯||

સં-એકં સપ્તાહં ત્રિસપ્તાહં સપ્તસપ્તાહમિતિ કાલયોગઃ, કર્ષમર્ધપલં પલમિતિ માત્રાયોગઃ, ઇતિ દ્વયેઽપ્યત્ર યથાક્રમં હીનમધ્યોત્તમત્વમ્| એકશ્ચ ત્રયશ્ચ સપ્ત ચ તેષાં સપ્તાહમિતિ સમાસઃ| મુનિનાઽપ્યુક્તમ્ (ચ. ચિ. અ. ૧ પા. ૩/૫૪)- "પ્રયોગઃ સપ્તસપ્તાહાસ્ત્રય એકશ્ચ કાલતઃ| નિર્દિષ્ટસ્ત્રિવિધસ્તસ્ય વરો મધ્યોઽવરસ્તથા|| પલમર્ધપલં કર્ષં માત્રા તસ્ય ત્રિધામતા|" ઇતિ|

Adhikarana rAsAyanaphalaH shilAjatuprayogaH (140-141) · Śloka 141

સંસ્કૃતં સંસ્કૃતે દેહે પ્રયુક્તં ગિરિજાહ્વયમ્| યુક્તં વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા તામ્રાયોરૂપ્યહેમભિઃ||૧૪૦|| ક્ષીરેણાલોડિતં કુર્યાચ્છીઘ્રં રાસાયનં ફલમ્| કુલત્થાન્ કાકમાચીં ચ કપોતાંશ્ચ સદાત્યજેત્||૧૪૧||

સ૦-સંસ્કૃતં-પવનાદિહરૈર્દ્રવ્યૈર્ભાવિતં, સંસ્કૃતે દેહે-સ્નેહનશોધનૈઃ કૃતસંસ્કારે શરીરે, શિલાજતુ પ્રયુક્તં પ્રયુક્તં તામ્રાદિભિઃ સમુદિતૈર્વ્યસ્તૈર્વા યુક્તં દુગ્ધેનાલોડિતં ક્ષિપ્રમેવ રસાયનફલં વિદધ્યાત્| કુલત્થાદીનિ કૃતતત્પ્રયોગઃ સદૈવ જહ્યાત્| ખરણાદે કાકમાચીકપોતૌ ન વર્જિતૌ| તદ્વચનં હિ-"શુષ્કામિષં વિરુઢં પિષ્ટં શુક્તમ્ વિદાહિ ગુરુ ચાન્યત્| પાનાશનં કુલત્થાન્ વિશેષતો વર્જયેચ્ચાત્ર||" ઇત્યાદિ| મુનિનાઽપિ નૈતૌ વર્જિતૌ| તથા ચ તદ્ગ્રન્થઃ (ચ. ચિ. અ. ૧ પા.૩/૬૨) _"શિલાજતુપ્રયોગેષુ વિદાહીનિ ગુરૂણિ ચ| વર્જયેત્સર્વકાલેષુ કુલત્થાંશ્ચ સદા ત્યજેત્||" ઇતિ| વિદાહ્યાદિવર્જનં રસાયનકાલાદ્ દ્વિગુણં કાલં વિધેયમ્| કુલત્થાંશ્ચ યાવજ્જીવમિત્યેકે| અન્યે તુ વદન્તિ સદાશબ્દેન સંવત્સર ઉચ્યતે| યતો ય એતે ષડ્ ઋતવઃ| એતાવાનેવ કાલો, ન ષાડ્ ઋતુવ્યતિરિક્તોઽન્યઃ કાલોઽસ્તીતિ તેષામયમભિપ્રાયઃ| નનુ, વિદાહિગુર્વાદિભ્યઃ કિમિતિ કુલત્થાનામધિકઃ પરિહાર ઇષ્યતે ? બ્રૂમઃ| પાષાણભેદે કુલત્થાનામધિકતરસ્વભાવત્વાત્| તથા હિ-સન્તપ્તકુલત્થજલેનાપ્લુતાનાં પાષાણાનાં પાષાણહન્તૃભિઃ સુખેનૈવ વિદારણં દૃષ્ટમ્| શિલાજતુ ચ ગિરિજમિત્યુક્તમ્| અતઃ શિલાજતુપ્રયોગાત્ તન્મયમેવ શરીરં સમ્પદ્યતે| તેન તસ્ય કુલત્થા બાધાવિધાયિનઃ, ઇતિ પરિહારસ્તેષામધિકઃ કૃતઃ|

Adhikarana sarvaroganAshane shilAjatusAmarthyam,guggulukalpaH (142) · Śloka 142

ન સોઽસ્તિ રોગો ભુવિ સાધ્યરૂપો જત્વશ્મજં યં ન જયેત્ પ્રસહ્ય| તત્ કાલયોગૈર્વિધિવત્ પ્રયુક્તં સ્વસ્થસ્ય ચોર્જાં વિપુલાં દધાતિ||૧૪૨||

સ૦ -અત્ર ભૂલોકગ્રહણં સકલભૂલોકપરિગ્રહાર્થમ્| અન્યથા કશ્ચિદેવ દેશો ગૃહ્યેત, ન ત્વશેષો ભૂલોકઃ| રૂપગ્રહણેન સાધ્યઃ સવિકલ્પોઽપિ ગૃહ્યતે, તેન કૃચ્છ્રસાધ્યોઽપિ ગૃહ્યતે| રૂપ પદમન્તરેણ તુ સુખસાધ્ય એવ કેવલો ગૃહ્યેત| પ્રસહ્યેત્યનેન શીઘ્રતરં નિશ્ચિતં ચ રોગજયં કરોતીતિ ગમયતિ| તદયં ભાવઃ,-કુષ્ઠઘ્નાનિ મૂત્રકૃચ્છ્રહરાણિ વા યથૌષધાનિ તેષાં શમયતિ, તતઃ ક્ષિપ્રતરં નિશ્ચિતં ચ રોગજયં કરોતિ ગિરિજમિતિ| ન સ રોગો સાધ્યરૂપો વિદ્યતે, યં શિલાજતુ પ્રસહ્ય ન જયેત્| ગિરિજં કાલયોગેન ચ વિધિના પ્રયુક્તં નીરુજસ્ય પુરુષસ્ય મહતીમૂર્જાં ચ કરોતિ| ઉપજાતિઃ| અત એવ સઙ્ગ્રહે જગાદ (ઉ. અ. ૪૯)-"જ્વરી જ્વરઘ્નામ્બુદપર્પટાદેઃ ક્વાથેન રક્તી મધુયષ્ટિકાયાઃ| શોષી રસૈઃ ક્રવ્યભુગામિષોત્થૈર્માયૂરમાંસૈઃ પયસા ચ કાર્શ્યે|| મધ્વમ્બુના મેદસિ સંપ્રવૃદ્ધે ક્ષીરેણ પર્યાકુલબુદ્ધિસત્ત્વઃ| પાણ્ડૌ સશોફે જઠરે સકૃચ્છ્રે પિબેચ્છિલાજં મહિષીજલેન|| અશ્મ વીરતરાદ્યેન કુષ્ઠં ખદિરવારિણા| વિષં વિષઘ્નૈરગદૈર્હન્ત્યેવં તદ્યથામયમ્|| શૈલજત્રિકટુકટુક્ષૌદ્રક્ષૌદ્રધાતૂન્ વિષેવતે| ક્ષીરોદનાશી યો જીર્ણે યક્ષ્મણા ન સ બાધ્યતે|| સુભાવિતાં સારજલૈસ્તુલાં પીત્વા શિલોદ્ભવાત્| સારામ્બુનૈવ ભુઞ્જાનઃ શાલીન્ જાઙ્ગલજૈ રસૈઃ|| અપોહ્ય મધુમેહાખ્યમન્તકં રોગસઙ્કરમ્| વપુર્વર્ણબલોપેતઃ શતં જીવત્યનામયઃ|| અમરમન્દિરમન્દરસમ્ભવાત્ પલશતં ગિરિજાદુપયોજય| યદિ જરામયદુઃખવિવર્જિતાં સુચિરમિચ્છસિ જીવિતસન્તિતમ્|| દશગુણમુપયુઙ્ક્તે યઃ શતં શૈલજાતાલ્લઘુહિતમિતભોજી વર્જયન્ વર્જનીયાન્| સતતસમનુષક્તાન્ વર્જિતાન્ વૈદ્યવૃન્દૈર્વિધમતિ સ ગદૌઘાન્નેક્ષતે ચાયુષોઽન્તમ્||" ઇતિ| શિવગુટિકા ચાત્રૈવોક્તા (સં. ઉ. અ. ૪૯)| યથા-"શિલાહ્વાત્ ષોડશપલં ત્રિસ્ત્રિરેકત્ર ભાવયેત્| વરાયા દશમૂલસ્ય ગુડૂચ્યાઃ કર્કટસ્ય ચ|| બલાયા મધુયષ્ટ્યાશ્ચ રસે ગવ્યે ચ વારિણિ| ક્ષીરે સકૃત્ ક્રમેણૈવં સપ્તકૃત્વસ્તથા પુનઃ|| કાકોલિયુગ્મઘનપુષ્કરવહ્નિરાસ્નામેદાયુગર્દ્ધિચવિકાગજપિપ્પલીનામ્| પાઠાદ્વિજીવકનિકુમ્ભવિદારિયુગ્મવીરાવરીમધુફલાંશુમતીદ્વયાનામ્|| પલિકાનામબ્દ્રોણે સિદ્ધાનાં પાદશેષિતે ક્વાથે| ભાવિતમિત્થં ગિરિજં દ્વિપલૈશ્ચૂર્ણીકૃતૈર્યુઞ્જ્યાત્|) કર્કટશૃઙ્ગીધાત્રીવ્યોષૈસ્તાલીસપત્રકુડવેન| ચૂર્ણપલેન વિદાર્યાસ્ત્વક્ક્ષીર્યાઃ કર્ષયુગ્મેન|| કુડવેન ચતુર્જાતાત્તૈલઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાભિશ્ચ| દ્વિપલાદિદ્વિગુણાભિઃ કુર્યાદ્ગુલિકાસ્તતોઽક્ષસમાઃ|| તાઃ શુષ્કા નવકુમ્ભે જાતીપુષ્પાધિવાસિતે સ્થાપ્યાઃ| તાસામેકાં ખાદેત્ પ્રતિદિનમનુપાનમત્રેષ્ટમ્|| ક્ષીરરસદાડિમામ્ભોમાર્દ્વીકસુરાસવાન્યતમમ્| જીર્ણેઽન્નં લઘુ ભોજ્યં યૂષપયઃપિશિતનિર્યૂહૈઃ|| સપ્તાહમાત્રમેવં સર્વાન્નીનઃ ક્રમાદ્ભવેત્પરતઃ| ભક્તસ્યાન્તે પ્રાગ્વા ગુલિકા ન વિરુધ્યતે ચૈષા|| નિરપાયા ભૂરિફલા પરિહારસુખોપયોજિતા જયતિ| પ્રબલમપિ વાતશોણિતમૂરુસ્તમ્ભં જ્વરં દીર્ઘમ્|| ભગમૂત્રશુક્રદોષપ્લીહયકૃદ્રક્તપાણ્ડુહૃદ્રોગાન્| વર્ધ્મવમિગુલ્મપીનસહિધ્માકાસારુચિશ્વાસાન્|| વિદ્રધિમુદરં કુષ્ઠં શ્વિત્રં ષાણ્ઢ્યં ક્ષયં મદં મૂર્ચ્છામ્| ઉન્માદમપસ્મારં મુખનેત્રશિરોગદાંસ્તાંસ્તાન્|| આનાહમતીસારં હલીમકં કામલાગ્રહણિરોગાન્| ગ્રન્થ્યર્બુદાન્ સપિડકાન્ ભગન્દરં ગણ્ડમાલાં ચ|| અતિકાર્શ્યમતિસ્થૌલ્યં સ્વેદમપિ શ્લીપદં ગુદે કીલાન્| દંષ્ટ્રાવિષં સમૂલં ગરપ્રયોગાન્ સુઘોરાંશ્ચ|| અભિચારમરાતિકૃતં દુઃસ્વપ્નં ભૌતિકીં તથા બાધામ્| પાપ્માલક્ષ્મીં ચેયં ગુલિકા શમયેચ્છિવા નામ|| વૃષ્યાઽઽયુષ્યા ધન્યા કાન્તિયશઃ શ્રીવિબોધની મેધ્યા| કુરુતે નૃપવલ્લભતાં જયં વિવાદે ચ વક્ત્રસ્થા|| જિતખલતિવલીપલિતં જીવયતિ સુખં શતદ્વયં શરદામ્| વર્ષદ્વયપ્રયોગાદ્વર્ષશતચતુષ્ટયં જીવેત્||" [ઇતિ|] ખરનાદે તૂક્તમ્-"કનકાદ્રજતાત્તામ્રાદયસઃ સીસાત્તથા ત્રપુણઃ| ગિરિવિવરનિઃસૃતં તત્ક્વાથસ્નિગ્ધાતિમૃદુમૃત્સ્નમ્|| જત્વાભં ચ શિલાજતુ વિદ્યાદેતજ્જડાત્મકં ગિરિજમ્| સંરક્તપીતવર્ણં સતિક્તમધુરં રસે કટુવિપાકિ|| શીતં કનકશિલાજતુ વિશેષતઃ શ્લેષ્મપિત્તઘ્નમ્|| શ્વેતં ચ તિક્તમધુરં પાચનવલ્લેખનં શીતમ્| કિઞ્ચિલ્લવણં વિદ્યા(રૂપ્યા)દ્વિશેષતો વાતપિત્તઘ્નમ્|| શિતિકણ્ઠતુલ્યવર્ણં તીક્ષ્ણોષ્ણં લેખનં વિપાકકટુ| કિઞ્ચિલ્લવણં તામ્રાત્મકં સ્મૃતં કફકૃ(હૃ)દ્વિશેષેણ|| ગુગ્ગુલુકાભં સ્નિગ્ધં તિક્તં લવણં સરં વિશદતીક્ષ્ણમ્|| કટુપાકિનાતિશીતં ત્રિમલઘ્નં ત્વાયસં શ્રેષ્ઠમ્|| સ્વાકરસમાનવર્ણે સીસત્રપુસમ્ભવે શિલાજતુની|| અલ્પાન્તરકર્મગુણે કૃષ્ણાયસજાચ્છિલાજતુનઃ|| ગોમૂત્રગન્ધમસિતં ગુગ્ગુલુકાભં વિશર્કરં મૃત્સ્નમ્| સ્નિગ્ધમનમ્લકષાયં શિલોદ્ભવં સર્વકર્મણ્યમ્||" ઇત્યત્ર ગુરુમૃદુગુણૌ નોક્તૌ| તથોક્તમ્-"સસ્નેહલવણભાવાદ્વાતઘ્નં પિત્તનુત્ સરત્વાત્તત્| રસપાકયોઃ કટુત્વાત્તૈક્ષ્ણ્યાચ્ચ શ્લેષ્મમેદોઘ્નમ્|| કટુતીક્ષ્ણત્વાદ્દીપનમગ્નેરુદ્દીપનાન્મલાન્ પચતિ| તિક્તત્વાદ્રક્તઘ્નં કટુતૈક્ષ્ણૌષ્ણ્યાત્ કૃમિઘ્નં ચ|| શોભનભાવાદ્દૃષ્યં સ્નિગ્ધત્વાત્ પૌષ્ટિકં ચ બલ્યં ચ| આયુષ્યં ચ વિષઘ્નં મઙ્ગલ્યમમૃતાન્વયત્વાચ્ચ|| શોધનભાવાત્ સ્રોતોધાત્વિન્દ્રિયબુદ્ધિશોધનં વર્ણ્યમ્| પુત્ર્યં ચ વૃષ્યભાવાન્મેધ્યં યોનિસ્વભાવાચ્ચ||" ઇત્યાદિ| તથા "ભાવિતમન્યૈર્દ્રવ્યૈર્વીર્યોત્કર્ષાદ્વિશેષકર્મણ્યમ્| તત્ સ્યાત્તસ્માદ્ભાવ્યં વાતાદિહરૌષધકષાયૈઃ|| 'રાસ્નાદશમૂલબલાપુનર્નવૈરણ્ડશુણ્ઠિમધુકાનામ્| ક્વાથેન ભાવિતં તદ્વિશેષતો વાતરોગઘ્નમ્|| દ્રાક્ષા ભીરુપટોલીત્રાયન્તિગુડૂચિજીવનીયાનામ્| ક્વાથેન ભાવિતં તદ્વિશેષતઃ પિત્તરોગઘ્નમ્|| ત્રિફલાવચાવિડઙ્ગકરઞ્જ ઘનમુખ્યપઞ્ચમૂલાનામ્| સહપઞ્ચકોલાકાનાં ક્વાથેન કફામયે ભાવ્યમ્|| લઘુપઞ્ચમૂલશુણ્ઠીદ્રાક્ષાકાશ્મર્યવાજિગન્ધાનામ્| સુગુડૂચિશરબલાનાં રસેન પિત્તાનિલગદેષુ|| ઘનકુષ્ઠવચાત્રિફલાસુરદારુવિડઙ્ગપઞ્ચકોલાનામ્| રજનીમરિચાતિવિષાયુક્તાનાં વાતકફજેષુ|| પાઠાપટોલનિમ્બત્રિફલાઘનકુટજસપ્તપર્ણાનામ્| ત્રાયન્ત્યમૃતાતિવિષાસહિતાનાં પિત્તકફજેષુ (સં. ઉ. અ. ૪૯)||" ત્રિમલેષુ યથાદોષં યોગાનેતાન્ વિકલ્પ્ય ભાવ્યં સ્યાત્| પ્રાક્કેવલજલધૌતં શુષ્કં ક્વાથૈસ્તતો ભાવ્યમ્|| ગિરિજં ચતુર્ગુણજલં ક્વાથ્યં સ્યાદ્ભાવનૌષધં તત્ર| ચતુર્થશેષે ક્વાથે પૂતોષ્ણે પ્રક્ષિપેદ્ગિરિજમ્||" ઇતિ| અત્ર ચતુર્ગુણજલસ્યૌષધસ્ય ક્વાથેન મુક્તરસતા ન તથા સ્યાદિતિ વાગ્ભટોક્તમેવાષ્ટગુણજલક્વાથેન કાર્યમિતિ મન્યામહે| તથોક્તમ્-"સલિલવિશુદ્ધાદ્ગિરિજાત્ પિબેદરોગઃ ફલત્રિકરસેન| માત્રાં ક્રમાભિવૃદ્ધાં ત્ર્યહં પટોલસ્ય ચ રસેન|| મૂત્રેણ ગવાં તદ્વત્ ત્ર્યહં કષાયેણ મધુકસ્ય|" ઇતિ| "રોગાન્વિતેષુ ગિરિજં જલશુદ્ધં ભાવિતં કષાયૈશ્ચ| દોષવ્યાધિબલાતુરકાલાપેક્ષી પ્રયુઞ્જીત|| જીર્ણૌષધઃ સુખોદકપરિષિક્તો માંસરસપયોયૂષૈઃ| રક્તાદિષષ્ટિકૌદનમનવમરોગો ગદી વાઽદ્યાત્|| વ્યાધ્યાતુરદોષબલં દૃષ્ટ્વા તસ્ય ત્રિધા પ્રયોગઃ સ્યાત્| શ્રેષ્ઠસ્ત્રિષષ્ટિરાત્રં માસો મધ્યસ્ત્રિસપ્તરાત્રમવરઃ|| પાનાવગાહયોઃ સ્યાદ્દિવ્યં શૈલોદ્ભવં કૌપમ્|" મુનિસ્ત્વસ્ય ચતુર્ધાતુજત્વમેવ સંગિરતે| તથા ચ તદ્ગ્રન્થઃ (ચ. ચિ. અ. ૧ પા. ૨/૪૭)- "અનમ્લં ચ કષાયં ચ કાતુપાકે શિલાજતુ| નાત્યુષ્ણશીતં ચાતુભ્યશ્ચતુર્ભ્યસ્તસ્ય સમ્ભવઃ||| હેમ્નઃ સરજતાત્તામ્રાદ્વરં કૃષ્ણાયસાદપિ|" ઇતિ| સઙ્ગ્રહે ચ ગુગ્ગુલુકલ્પોઽભિહિતઃ| યથા (ઉ. અ. ૪૯)- "દાનવેન્દ્રવિજિતાન્ પુરા સુરાન્ ભ્રષ્ટકાન્તિધૃતિશૌર્યતેજસઃ| વીક્ષ્ય વિષ્ણુરમૃતં કિલાસૃજદ્ગુગ્ગુલું બલવપુર્જયપ્રદમ્|| અદ્યાપ્યતઃ સુરગણાઃ કિલ ધૂપમુખ્યાન્ હિત્વા વરાગુરુતુરુષ્કહિમેન્દુદર્પાન્| નિર્દહ્યમાનવપુષોઽપિ શિખાં પિબન્તો ગન્ધેન યસ્ય મુદિતા દધતિ પ્રસાદમ્|| સ યોગવાહી સ શિવઃ સ સાર્વઃ સર્વર્તુસેવ્યઃ સુખશીલનીયઃ| હર્તા જરાપાપ્મમલામયાનાં કર્તાઽગ્નિમેધાસ્મૃતિપાટવાનામ્|| ગન્ધોત્કટઃ સ દાહે સ્નિગ્ધદ્રવપિચ્છિલો વિગતશલ્યઃ| મહિષાખ્યઃ પુષ્પરાગસ્ફટિકાસિતનીરદચ્છાયઃ|| યઃ પદ્મરાગરાગો યઃ કનકચ્છેદપાતલો યો વા| જયતીન્દ્રનીલમમલં ભગ્નોઽપ્યતિકાન્તિમત્ત્વેન|| શ્રેષ્ઠઃ પ્રયોગોઽસ્ય તુલા પલાન્નૈવાધિકં પિબેત્| આત્રેયમુનિગીતશ્ચ મન્ત્રોઽયં કર્મસિદ્ધિકૃત્|| 'ભગવાન્ પુણ્ડરીકાક્ષો દેવાશ્ચ સપુરન્દરાઃ| આજ્ઞાપયન્તિ સમ્યક્ત્વાં પ્રભાવં ચાદિશન્તિ તે|| જરામરણદુઃખેભ્યો યથા તેઽભ્યુત્થિતાઃ સુરાઃ| ઉપયોક્તુસ્તથૈવાસ્ય ભવ ત્વં હિ મહાબલઃ||' ઇતિ| પઞ્ચમૂલસ્ય મહતઃ ક્વાથેન હિતભોજિના| ગુગ્ગુલુઃ શીલિતો હન્તિ સર્વાન્ વાતકફામયાન્|| લઘીયસોઽપિ તદ્વચ્ચ સુખોષ્ણેન જલેન વા| મસ્તુધાન્યામ્લમદ્યૈર્વા વચાદેઃ સલિલેન વા|| વરણાદેસ્તુ બાધિર્યં દન્તકર્ણશિરોરુજઃ| સ્વરભેદોદરશ્ચાસવર્ધ્માન્તર્ગુલ્મવિદ્રધીન્|| વાતપિત્તાસ્રરોગેષુ બૃંહણાર્થિનિ ચેષ્યતે| ક્વાથેન વાજિગન્ધાયા જીવનીયગણસ્ય વા|| ક્વાથેનોત્પલમૃદ્વીકારક્તચન્દનજન્મના| વાતપિત્તં નિહન્ત્યેષ પદ્મકાદિગણસ્ય વા|| ચવ્યકુષ્ઠવિડઙ્ગાનાં યવાન્યા નાગરસ્ય વા| પ્રસારણ્યાશ્ચ તોયેન ગુગ્ગુલુઃ કફવાતજિત્|| ત્ર્યૂષણાગ્નિઘનવેલ્લવરાભિર્ભક્ષયન્ સમધૃતં મહિષાક્ષમ્| આશુ હન્તિ કફમારુતમેદોદોષજાન્ બલવતોઽપિ વિકારાન્|| પટોલનિમ્બત્રિફલાગુડૂચીગાયત્રિરાત્રિદ્વયબીજકાનામ્| ક્વાથૈઃ પૃથક્ પથ્યપરસ્ય હન્તિ માસેન ઘોરાન્ કફપિત્તરોગાન્|| વિશેષાચ્છોફવીર્સર્પદુષ્ટવ્રણભગન્દરાન્| શુક્રાર્તવમનોદોષપ્રમેહશ્વિત્રપાણ્ડુતાઃ|| પટોલારિષ્ટનિર્યૂહપિષ્ટસ્તુલ્યરસાઞ્જનઃ| ગલરોગાપચીવ્યઙ્ગગ્રન્થિસ્થૌલ્યકૃમિપ્રણુત્|| શિલાજતુસમઃ પીતઃ પયસા વાતશોણિતમ્| નિવર્તયત્યતિબલં ક્ષીરમાંસઘૃતાશિનઃ|| રસેન પયસા મૂત્રૈર્વાતપિત્તકફાપહઃ| બ્રાહ્મીમણ્ડૂકશઙ્ખાનાં પૃથઙ્હ્ મેધાદિકૃદ્રસૈઃ|| માગધિકાગ્નિવિડઙ્ગકલિઙ્ગૈર્બિલ્વધૃતૈઃ સવચાપલષટ્કૈઃ| ગુગ્ગુલુના સદૃશેન સમેતૈઃ ક્ષૌદ્રયુતૈઃ સકલામયનાશઃ|| પિબેત્પલશતં યોઽસ્ય વિધિના નિયતો યતિઃ| નાકાલમૃત્યોર્ન વ્યાધેર્ન તસ્ય જરસો ભયમ્|| કલ્પયેદોષધૈઃ સ્વૈઃ સ્વૈર્વ્યાધિષુ વ્યાધિનાશનૈઃ| શિલાજતુવિધાનં ચ ગુગ્ગુલોઃ સર્વમિષ્યતે|| ગુણનિધિરપિ કુર્યાત્ સોઽતિમાત્રોપયુક્તસ્તિમિરવદનશોષક્લીબતાકાર્શ્યમેહાન્| શમલશિથિલભાવં દેહરૌક્ષ્યં ચ તસ્માદ્રજનિચરનિષેવી સ્યાન્ન રોગેષ્વમીષુ||" [ઇતિ|]

Adhikarana kuTIpraveshavidherviShayaH,sauryamArUtikavidherviShayaH (143) · Śloka 143

કુટીપ્રવેશઃ ક્ષણિનાં પરિચ્છદવતાં હિતઃ| અતોઽન્યથા તુ યે તેષાં સૌર્યમારુતિકો વિધિઃ||૧૪૩||

સ૦-ક્ષણિનાં-વ્યાપારકરણં પ્રતિ સ્વતન્ત્રાણામ્, તથા પરિચ્છદવતાં-સપરિવારાણામ્, કુટીપ્રવેશલક્ષણો વિધિર્હિતઃ| અતઃ-અસ્માત્, યેઽન્યથા-પરતન્ત્રાઃ પરિવારરહિતાઃ, તેષાં સૌર્યમારુતિકો વિધિર્હિતઃ|

Adhikarana ato vAtAtapasahA yogAH (144) · Śloka 144

વાતાતપસહા યોગા વક્ષ્યન્તેઽતો વિશેષતઃ| સુખોપચારા ભ્રંશેઽપિ યે ન દેહસ્ય બાધકાઃ||૧૪૪||

સ૦-અતઃ-અસ્માચ્ચ હેતોઃ, યે વાતાતપસહા યોગાસ્તે વિશેષેણ વક્ષ્યન્તે| તથા યે ન દુઃખાવહાઃ, ભ્રંશેઽપિ-વ્યાપત્તાવપિ, શરીરસ્ય ન પીડાકૃતઃ|

Adhikarana vayaH sthApakAH shItodakAdiyogAH (145) · Śloka 145

શીતોદકં પયઃ ક્ષૌદ્રં ઘૃતમેકૈકશો દ્વિશઃ| ત્રિશઃ સમસ્તમથવા પ્રાક્ પીતં સ્થાપયેદ્વયઃ||૧૪૫||

સ૦-શિશિરજલાદિકમેકૈકશો દ્વિશસ્ત્રિશો વા પ્રાગ્ભોજનાત્ પીતં વયઃ સ્થાપયેત્| તેન શીતામ્ભો વા, ક્ષીરં વા, મધુ-માક્ષિકં વા, સર્પિર્વા, પીતમથવા શીતામ્ભઃપયસી, શીતજલક્ષૌદ્રે, શીતદલઘૃતે, ઇત્યેવં યથાસમ્ભવં દ્વે સંયુક્તે પ્રાક્પીતેઽથવા ત્રીણિ સંયુક્તાનિ પીતાનિ સમસ્તં વા ચતુષ્ટયમિત્યેવમવતિષ્ઠતે|

Adhikarana varShashatajIvano harItakIyogaH (146) · Śloka 146

ગુડેન મધુના શુણ્ઠ્યા કૃષ્ણયા લવણેન વા| દ્વે દ્વે ખાદન્ સદા પથ્યે જીવેદ્વર્ષશતં સુખી||૧૪૬||

સ૦-ગુડાદિના પ્રત્યેકં દ્વે દ્વે હરીતક્યૌ સર્વદા ભક્ષયન્ સમાશતં સુખં જીવેત્|

Adhikarana cirasthAyibalakaro kIyogAH (147) · Śloka 147

હરીતકીં સર્પિષિ સમ્પ્રતાપ્ય સમશ્નતસ્તત્ પિબેતો ઘૃતં ચ| ભવેચ્ચિરસ્થાયિ બલં શરીરે સકૃત્ કૃતં સાધુ યથા કૃતજ્ઞે||૧૪૭||

સ૦-ઘૃતે હરીતકીં સમ્યક્ તાપયિત્વા ભક્ષયતસ્તચ્ચ ઘૃતં પિબતો દેહેઽતિદૃઢં બલં સ્થિરતરં ભવેત્| યથા કૃતજ્ઞે નરે સકૃત્-એકવારં, શોભનં કૃતં ચિરસ્થાયિ ભવેત્| ઉપેન્દ્રવજ્રા|