39. rasāyanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana rasAyanavidhiradhyAyaH ------- rasAyanasya phalam, rasAyanasya niruktiH (2) · Śloka 2

અધુના પૂર્વોક્તહેતુસમ્બન્ધં રસાયનાધ્યાયં જિગદિષુરાહ અથાતો રસાયનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨|| દીર્ઘમાયુઃ સ્મૃતિં મેધામારોગ્યં તરુણં વયઃ| પ્રભાવર્ણસ્વરૌદાર્યં દેહેન્દ્રિયબલોદયમ્||૧|| વાક્સિદ્ધિં વૃષતાં કાન્તિમવાપ્નોતિ રસાયનાત્| લાભોપાયો હિ શસ્તાનાં રસાદીનાં રસાયનમ્||૨||

Adhikarana rasAyanasya prayogakAlAdiH (3) · Śloka 3

પૂર્વે વયસિ મધ્યે વા તત્પ્રયોજ્યં જિતાત્મનઃ| સ્નિગ્ધસ્ય સ્રુતરક્તસ્ય વિશુદ્ધસ્ય ચ સર્વથા||૩||

Adhikarana rasAyanasya niShphalatvam (4) · Śloka 4

અવિશુદ્ધે શરીરે હિ યુક્તો રાસાયનો વિધિઃ| વાજીકરો વા મલિને વસ્ત્રે રઙ્ગ ઇવાફલઃ||૪||

Adhikarana rasAyanasya dvividhatvam (5) · Śloka 5

રસાયનાનાં દ્વિવિધં પ્રયોગમૃષયો વિદુઃ| કુટીપ્રાવેશિકં મુખ્યં વાતાતપિકમન્યથા||૫||

Adhikarana rasAyanArthaM kuTI (6-7) · Śloka 7

પુરે પ્રાપ્યોપકરણે હર્મ્યનિર્વાતનિર્ભયે| દિશ્યુદીચ્યાં શુભે દેશે ત્રિગર્ભાં સૂક્ષ્મલોચનામ્||૬|| ધૂમાતપરજોવ્યાલસ્ત્રીમૂર્ખાદ્યવિલઙ્ઘિતામ્| સજ્જવૈદ્યોપકરણાં સુમૃષ્ટાં કારયેત્કુટીમ્||૭||

Adhikarana puNye~ahni kuTIpraveshaH, rasAyanasevanakarturniyamAH (8-10) · Śloka 10

અથ પુણ્યેઽહ્નિ સમ્પૂજ્ય પૂજ્યાંસ્તાં પ્રવિશેચ્છુચિઃ| તત્ર સંશોધનૈઃ શુદ્ધઃ સુખી જાતબલઃ પુનઃ||૮|| બ્રહ્મચારી ધૃતિયુતઃ શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ| દાનશીલદયાસત્યવ્રતધર્મપરાયણઃ||૯|| દેવતાનુસ્મૃતૌ યુક્તો યુક્તસ્વપ્નપ્રજાગરઃ| પ્રિયૌષધઃ પેશલવાગારભેત રસાયનમ્||૧૦||

Adhikarana rasAyane pUrvaM harItakyAdivirecanam (11-12) · Śloka 12

હરીતકીમામલકં સૈન્ધવં નાગરં વચામ્| હરિદ્રાં પિપ્પલીં વેલ્લં ગુડં ચોષ્ણામ્બુના પિબેત્||૧૧|| સ્નિગ્ધસ્વિન્નો નરઃ પૂર્વં, તેન સાધુ વિરિચ્યતે| |૧૨|

Adhikarana tataH shuddhasharIrAya ghRutAnvitaM yAvakaM deyam (12-13) · Śloka 13

| તતઃ શુદ્ધશરીરાય કૃતસંસર્જનાય ચ||૧૨|| ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા સપ્તાહં વા ઘૃતાન્વિતમ્| દદ્યાદ્યાવકમાશુદ્ધેઃ પુરાણશકૃતોઽથવા||૧૩||

Adhikarana itthaM saMskRutakoShThasya yaugikaM rasAyanaM deyam (14) · Śloka 14

ઇત્થં સંસ્કૃતકોષ્ઠસ્ય રસાયનમુપાહરેત્| યસ્ય યદ્યૌગિકં પશ્યેત્સર્વમાલોચ્ય સાત્મ્યવિત્||૧૪||

Adhikarana brAhmaM rasAyanam (15-23) · Śloka 23

પથ્યાસહસ્રં ત્રિગુણધાત્રીફલસમન્વિતમ્| પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં સાર્ધં પલશતદ્વયમ્||૧૫|| જલે દશગુણે પક્ત્વા દશભાગસ્થિતે રસે| આપોથ્ય કૃત્વા વ્યસ્થીનિ વિજયામલકાન્યથા||૧૬|| વિનીય તસ્મિન્નિર્યૂહે યોજયેત્કુડવાંશકમ્| ત્વગેલામુસ્તરજનીપિપ્પલ્યગુરુચન્દનમ્||૧૭|| મણ્ડૂકપર્ણીકનકશઙ્ખપુષ્પીવચાપ્લવમ્| યષ્ટ્યાહ્વયં વિડઙ્ગં ચ ચૂર્ણિતં તુલયાઽધિકમ્||૧૮|| સિતોપલાર્ધભારં ચ પાત્રાણિ ત્રીણિ સર્પિષઃ| દ્વે ચ તૈલાત્ પચેત્સર્વં તદગ્નૌ લેહતાં ગતમ્||૧૯|| અવતીર્ણં હિમં યુઞ્જ્યાદ્વિંશૈઃ ક્ષૌદ્રશતૈસ્ત્રિભિઃ| તતઃ ખજેન મથિતં નિદધ્યાદ્ ઘૃતભાજને||૨૦|| યા નોપરુન્ધ્યાદાહારમેકં માત્રાઽસ્ય સા સ્મૃતા| ષષ્ટિકઃ પયસ ચાત્ર જીર્ણે ભોજનમિષ્યતે||૨૧|| વૈખાનસા વાલખિલ્યાસ્તથા ચાન્યે તપોધનાઃ| બ્રહ્મણા વિહિતં ધન્યમિદં પ્રશ્ય રસાયનમ્||૨૨|| તન્દ્રાશ્રમાક્લમવલીપલિતામયવર્જિતાઃ| મેઘાસ્મૃતિબલોપેતા બભૂવુરમિતાયુષઃ||૨૩||

Adhikarana abhayAmalakaM rasAyanam (24-27) · Śloka 27

અભયામલકસહસ્રં નિરામયં પિપ્પલીસહસ્રયુતમ્| તરુણપલાશક્ષરદ્રવીકૃતં સ્થાપયેદ્ભાણ્ડે||૨૪|| ઉપયુક્તે ચ ક્ષારે છાયાસંશુષ્કચૂર્ણિતં યોજ્યમ્| પાદાંશેન સિતાયાશ્ચતુર્ગુણાભ્યાં મધુઘૃતાભ્યામ્||૨૫|| તદ્ઘૃતકુમ્ભે ભૂમૌ નિધાય ષણ્માસસંસ્થમુદ્ધૃત્ય| પ્રાહ્ણે પ્રાશ્ય યથાનલમુચિતાહારો ભવેત્સતતમ્||૨૬|| ઇત્યુપયુઞ્જ્યાશેષં વર્ષશતમનામયો જરારહિતઃ| જીવતિ બલપુષ્ટિવપુઃસ્મૃતિમેધાદ્યન્વિતો વિશેષેણ||૨૭||

Adhikarana AmalakaM rasAyanam (28-32) · Śloka 32

નીરુજાર્દ્રપલાશસ્ય છિન્ને શિરસિ તત્ક્ષતમ્| અન્તર્દ્વિહસ્તં ગમ્ભીરં પૂર્યમામલકૈર્નવૈઃ||૨૮|| આમૂલં વેષ્ટિતં દર્ભૈઃ પદ્મિનીપઙ્કલેપિતમ્| આદીપ્ય ગોમયૈર્વન્યૈર્નિર્વાતે સ્વેદયેત્તતઃ||૨૯|| સ્વિન્નાનિ તાન્યામલકાનિ તૃપ્ત્યા ખદેન્નરઃ ક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતાનિ| ક્ષીરં શૃતં ચાનુ પિબેત્પ્રકામં તેનૈવ વર્તેત ચ માસમેકમ્||૩૦|| વર્જ્યાનિ વર્જ્યાનિ ચ તત્ર યત્નાત્ સ્પૃશ્યં ચ શીતામ્બુ ન પાણિનાઽપિ| એકાદશાહેઽસ્ય તતો વ્યતીતે પતન્તિ કેશા દશના નખાશ્ચ||૩૧|| અથાલ્પકૈરેવ દિનૈઃ સુરૂપઃ સ્ત્રીષ્વક્ષયઃ કુઞ્જરતુલ્યવીર્યઃ| વિશિષ્ટમેધાબલબુદ્ધિસત્ત્વો ભવત્યસૌ વર્ષસહસ્રજીવી||૩૨||

Adhikarana cyavanaprAsho rasAyanam (33-41) · Śloka 41

દશમૂલબલામુસ્તજીવકર્ષભકોત્પલમ્| પર્ણિન્યૌ પિપ્પલી શૃઙ્ગી મેદા તામલકી ત્રુટિઃ||૩૩|| જીવન્તી જોઙ્ગકં દ્રાક્ષા પૌષ્કરં ચન્દનં શઠી| પુનર્નવર્દ્ધિકાકોલીકાકનાસામૃતાદ્વયમ્||૩૪|| વિદારી વૃષમૂલં ચ તદૈકધ્યં પલોન્મિતમ્| જલદ્રોણે પચેત્પઞ્ચ ધાત્રીફલશતાનિ ચ||૩૫|| પાદશેષં રસં તસ્માદ્વ્યસ્થીન્યામલકાનિ ચ| ગૃહીત્વા ભર્જયેત્તૈલઘૃતાદ્ દ્વાદશભિઃ પલૈઃ||૩૬|| મત્સ્યણ્ડિકાતુલાર્ધેન યુક્તં તલ્લેહવત્ પચેત્| સ્નેહાર્ધં મધુ સિદ્ધે તુ તવક્ષીર્યાશ્ચતુષ્પલમ્||૩૭|| પિપ્પલ્યા દ્વિપલં દદ્યાચ્ચતુર્જાતં કણાર્ધિતમ્| અતોઽવલેહયેન્માત્રાં કુટીસ્થઃ પથ્યભોજનઃ||૩૮|| ઇત્યેષ ચ્યવનપ્રાશો યં પ્રાશ્ય ચ્યવનો મુનિઃ| જરાજર્જરિતોઽપ્યાસીન્નારીનયનન્દનઃ||૩૯|| કાસં શ્વાસં જ્વરં શોષં હૃદ્રોગં વાતશોણિતમ્| મૂત્રશુક્રાશ્રયાન્ દોષાન્ વૈસ્વર્યં ચ વ્યપોહતિ||૪૦|| બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણકૃશાનામઙ્ગવર્ધનઃ| મેધાં સ્મૃતિં કાન્તિમનામત્વ- માયુઃપ્રકર્ષં પવનાનુલોમ્યમ્| સ્ત્રીષુ પ્રહર્ષં બલમિન્દ્રિયાણા- મગ્નેશ્ચ કુર્યાદ્વિધિનોપયુક્તઃ||૪૧||

Adhikarana triPalA rasAyanam (42-43) · Śloka 43

મધુકેન તવક્ષીર્યા પિપ્પલ્યા સિન્ધુજન્મના| પૃથગ્લોહૈઃ સુવર્ણેન વચયા મધુસર્પિષા||૪૨|| સિતયા વા સમા યુક્તા સમાયુક્તા રસાયનમ્| ત્રિફલા સર્વરોગઘ્ની મેધાયુઃસ્મૃતિબુદ્ધિદા||૪૩||

Adhikarana maNDUkaparNyAdIni rasAyanam (44-45) · Śloka 45

મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ સ્વરસં યથાગ્નિ ક્ષીરેણ યષ્ટીમધુકસ્ય ચૂર્ણમ્| રસં ગુડૂચ્યાઃ સહમૂલપુષ્પ્યાઃ કલ્કં પ્રયુઞ્જીત ચ શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ||૪૪|| અયુષ્પ્રદાન્યામયનાશનાનિ બલાગ્નિવર્ણસ્વરવર્ધનાનિ| મેધ્યાનિ ચૈતાનિ રસાયનાનિ મેધ્યા વિશેષેણ તુ શઙ્ખપુષ્પી||૪૫||

Adhikarana naladAdi ; vAgmitvAdi karam (46-47) · Śloka 47

નલદં કટુરોહિણી પયસ્યા મધુકં ચન્દનસારિવોગ્રગન્ધાઃ| ત્રિફલા કટુકત્રયં હરિદ્રે સપટોલં લવણં ચ તૈઃ સુપિષ્ટૈઃ||૪૬|| ત્રિગુણેન રસેન શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ સપયસ્કં ઘૃતનલ્વણં વિપક્વમ્| ઉપયુજ્ય ભવેજ્જડોઽપિ વાગ્મી શ્રુતધારી પ્રતિભાનવાનરોગઃ||૪૭||

Adhikarana pa~jcAravindaM rasAyanam pauruShAdikaram (48) · Śloka 48

પૈષ્યૈર્મૃણાલબિસકેસરપત્રબીજૈઃ સિદ્ધં સહેમશકલં પયસા ચ સર્પિઃ| પઞ્ચારવિન્દમિતિ તત્પ્રથિતં પૃથિવ્યાં પ્રભ્રષ્ટપૌરુષબલપ્રતિભૈર્નિષેવ્યમ્||૪૮||

Adhikarana catuShkuvalayaM rasAyanam medhyam (49) · Śloka 49

યન્નાલકન્દદલકેસરવદ્વિપક્વં નીલોત્પલસ્ય તદપિ પ્રથિતં દ્વિતીયમ્| સર્પિશ્ચતુષ્કુવલયં સહરિણ્યપત્રં મેધ્યં ગવામપિ ભવેત્ કિમુ માનુષાણામ્||૪૯||

Adhikarana brAhmyAdi rasAyanamkuShThAdinGnam (50-53) · Śloka 53

બ્રાહ્મીવચાસૈન્ધવશઙ્ખપુષ્પી- મત્સ્યાક્ષકબ્રહ્મસુવર્ચલૈન્દ્ર્યઃ| વૈદેહિકા ચ ત્રિયવાઃ પૃથક્સ્યુ- ર્યવૌ સુવર્ણસ્ય તિલો વિષસ્ય||૫૦|| સર્પિષશ્ચ પલમેકત એત- દ્યોજયેત્પરિણતે ચ ઘૃતાઢ્યમ્| ભોજનં સમધુ વત્સરમેવં શીલયન્નધિકધીસ્મૃતિમેધઃ||૫૧|| અતિક્રાન્તજરાવ્યાધિતન્દ્રાલસ્યશ્રમક્લમઃ| જીવત્યબ્દશતં પૂર્ણં શ્રીતેજઃકાન્તિદીપ્તિમાન્||૫૨|| વિશેષતઃ કુષ્ઠકિલાસગુલ્મ વિષજવરોન્માદગરોદરાણિ| અથર્વમન્ત્રાદિકૃતાશ્ચ કૃત્યાઃ શામ્યન્ત્યનેનાતિબલાશ્ચ વાતાઃ||૫૩||

Adhikarana nAdabalArasAyanam (54-55) · Śloka 55

શરન્મુખે નાગબલાં પુષ્યયોગે સમુદ્ધરેત્| અક્ષમાત્રં તતો મૂલાચ્ચૂર્ણિતાત્પયસા પિબેત્||૫૪|| લિહ્યાન્મધુઘૃતાભ્યાં વ ક્ષીરવૃત્તિરનન્નભુક્| એવં વર્ષપ્રયોગેણ જીવેદ્વર્ષશતં બલી||૫૫||

Adhikarana gokShurakarasAyanam (56-57) · Śloka 57

ફલોન્મુખો ગોક્ષુરકઃ સમૂલ- શ્છાયાવિશુષ્કઃ સુવિચૂર્ણિતાઙ્ગઃ| સુભવિતઃ સ્વેન રસેન તસ્મા- ન્માત્રાં પરાં પ્રાસૃતિકીં પિવેદ્યઃ||૫૬|| ક્ષીરેણ તેનૈવ ચ શાલિમશ્નન્ જીર્ણે ભવેત્સ દ્વિતુલોપયોગાત્| શક્તઃ સુરૂપઃ સુભગઃ શતાયુઃ કામી કુકુદ્માનિવ ગોકુલસ્થઃ||૫૭||

Adhikarana vArAhIkandarasAyanAni (58-59) · Śloka 59

વારાહીકન્દમા્દ્રાદ્રં ક્ષીરેણ ક્ષીરપઃ પિબેત્| માસં નિરન્નો માસં ચ ક્ષીરાન્નાદો જરાં જયેત્||૫૮|| તત્કન્દશ્લક્ષ્ણચૂર્ણં વા સ્વરસેન સુભાવિતમ્| ઘૃતક્ષૌદ્રપ્લુતં લિહ્યાત્તત્પક્વં વા ઘૃતં પિબેત્||૫૯||

Adhikarana vidAryAdirasAyanAni (60-61) · Śloka 61

તદ્વદ્વિદાર્યતિબલાબલામધુકવાયસીઃ| શ્રેયસીશ્રેયસીયુક્તાપથ્યાધાત્રીસ્થિરામૃતાઃ||૬૦|| મણ્ડૂકીશઙ્ખકુસુમાવાજિગન્ધાશતાવરીઃ| ઉપયુઞ્જીત મેધાધીવયઃ સ્થૈર્યબલપ્રદાઃ||૬૧||

Adhikarana citrakarasAyanam (62-65) · Śloka 65

યથાસ્વં ચિત્રકઃ પુષ્પૈર્જ્ઞેયઃ પીતસિતાસિતૈઃ| યથોત્તરં સ ગુણવાન્ વિધિના ચ રસાયનમ્||૬૨|| છાયાશુષ્કં તતો મૂલં માસં ચૂર્ણીકૃતં લિહન્| સર્પિષા મધુસર્પિર્ભ્યાં પિબન્ વા પયસા યતિઃ||૬૩|| અમ્ભસા વા હિતાન્નાશી શતં જીવતિ નીરુજઃ| મેધાવી બલવાન્ કાન્તો વપુષ્માન્ દીપ્તપાવકઃ||૬૪|| તૈલેન લીઢો માસેન વાતાન્ હન્તિ સુદુસ્તરાન્| મૂત્રેણ શ્વિત્રકુષ્ઠાનિ પીતસ્તક્રેણ પાયુજાન્||૬૫||

Adhikarana BallAtakasahasrarasAyanam (66-71) · Śloka 71

ભલ્લાતકાનિ પુષ્ટાનિ ધાન્યરાશૌ નિધાપયેત્| ગ્રીષ્મે સંગૃહ્ય હેમન્તે સ્વાદુસ્નિગ્ધહિમૈર્વપુઃ||૬૬|| સંસ્કૃત્ય તાન્યષ્ટગુણે સલિલેઽષ્ટૌ વિપાચયેત્| અષ્ટાંશશિષ્ટં તત્ક્વાથં સક્ષીરં શીતલં પિબેત્||૬૭|| વર્ધયેત્પ્રત્યહં ચાનુ તત્રૈકૈકમરુષ્કરમ્| સપ્તરાત્રત્રયં યાવત્ ત્રીણિ ત્રીણિ તતઃ પરમ્||૬૮|| આચત્વારિંશતસ્તાનિ હ્રાસયેદ્દ્વૃદ્ધિવત્તતઃ| સહસ્રમુપયુઞ્જીત સપ્તાહૈરિતિ સપ્તભિઃ||૬૯|| યન્ત્રિતાત્મા ઘૃતક્ષીરશાલિષષ્ટીકભોજનઃ| તદ્વત્ત્રિગુણિતં કાલં પ્રયોગાન્તેઽપિ ચાચરેત્||૭૦|| આશેષો લભતેઽપૂર્વા વહ્નેર્દીપ્તિં વિશેષતઃ| પ્રમેહકૃમિકુષ્ઠાર્શોમેદોદોષવિવર્જિતઃ||૭૧||

Adhikarana bhallAtakasvarasarasAyanam (72-74) · Śloka 74

પિષ્ટસ્વેદનમરુજૈઃ પૂર્ણં ભલ્લાતકૈર્વિજર્જરિતૈઃ| ભૂમિનિખાતે કુમ્ભે પ્રતિષ્ઠિતં કૃષ્ણમૃલ્લિપ્તમ્||૭૨|| પરિવારિતં સમન્તાત્પચેત્તતો ગોમયાગ્નિના મૃદુના| તત્સ્વરસો યશ્ચ્યવતે ગૃહ્ણીયાત્તં દિનેઽન્યસ્મિન્||૭૩|| અમુમુપયુજ્ય સ્વરસં મધ્વષ્ટમભાગિકં દ્વિગુણસર્પિઃ| પૂર્વવિધિયન્ત્રિતાત્મા પ્રાપ્નોતિ ગુણાન્ સ તાનેવ||૭૪||

Adhikarana bhallAtakaghRutarasAyanam (75-78) · Śloka 78

પુષ્ટાનિ પાકેન પરિચ્યુતાનિ ભલ્લાતકાન્યાઢકસમ્મિતાનિ| ઘૃષ્ટ્વેષ્ટિકાચૂર્ણકણૈર્જલેન પ્રક્ષાલ્ય સંશોષ્ય ચ મારુતેન||૭૫|| જર્જરાણિ વિપચેજ્જલકુમ્ભે પાદશેષધૃતગાલિતશીતમ્| તદ્રસં પુનરપિ શ્રપયેત ક્ષીરકુમ્ભસહિતં ચરણસ્થે||૭૬|| સર્પિઃ પક્વં તત્ર તુલ્યપ્રમાણં યુઞ્જ્યાત્સ્વેચ્છં શર્કરાયા રજોભિઃ| એકીભૂતં તત્ખજક્ષોભણેન સ્થાપ્યં ધાન્યે સપ્તરાત્રં સુગુપ્તમ્||૭૭|| તમમૃતરસપાકં યઃ પ્રગે પ્રાશમશ્નન્ અનુ પિબતિ યથેષ્ટં વારિ દુગ્ધં રસં વા| સ્મૃતિમતિબલમેધાસત્ત્વસારૈરુપેતઃ કનકનિચયગૌરઃ સોઽશ્નુતે દીર્ઘમાયુઃ||૭૮||

Adhikarana bhallAtakasiddhatailaM kuShThaghnam (79) · Śloka 79

દ્રોણેઽંભસો વ્રણકૃતાં ત્રિશતાદ્વિપક્વાત્ ક્વાથાઢકે પલસમૈસ્તિલતૈલપાત્રમ્| તિક્તાવિષાદ્વયવરાગિરિજન્મતાર્ક્ષ્યૈઃ સિદ્ધં પરં નિખિલકુષ્ઠનિબર્હણાય||૭૯||

Adhikarana bhallAtako AmalakashuktyAdibhirAyuShkaraH (80) · Śloka 80

સહામલકશુક્તિભિર્દધિસરેણ તૈલેન વા ગુડેન પયસા ઘૃતેન યવસક્તુભિર્વા સહ| તિલેન સહ માક્ષિકેણ પલલેન સૂપેન વા વપુષ્કરમરુષ્કરં પરમમેધ્યમાયુષ્કરમ્||૮૦||

Adhikarana bhallAtako yathAvidhiprayukto~amRutakalpaH (81) · Śloka 81

ભલ્લાતકાનિ તીક્ષ્ણાનિ પાકીન્યગ્નિસમાનિ ચ| ભવન્ત્યમૃતકલ્પાનિ પ્રયુક્તાનિ યથાવિધિ||૮૧||

Adhikarana bhallAtakasya kaphajarogAdinAshatve prashaMsA (82) · Śloka 82

કફજો ન સ રોગોઽસ્તિ ન વિબન્ધોઽસ્તિ કશ્ચન| યં ન ભલ્લાતકં હન્યાચ્છીઘ્રમગ્નિબલપ્રદમ્||૮૨||

Adhikarana BllAkasya vAtArapavidhAne~api kulatthAdi varjanam (83) · Śloka 83

વાતાતપવિધાનેઽપિ વિશેષેણ વિવર્જયેત્| કુલત્થદધિશુક્તાનિ તૈલાભ્યઙ્ગાગ્નિસેવનમ્||૮૩||

Adhikarana tuvarakatailaM kuShThaghnam (84-91) · Śloka 91

વૃક્ષાસ્તુવરકા નામ પશ્ચિમાર્ણવતીરજાઃ| વીચીતરઙ્ગવિક્ષોભમારુતોદ્ધૂતપલ્લવાઃ||૮૪|| તેભ્યઃ ફલાન્યાદદીત સુપક્વાન્યમ્બુદાગમે| મજ્જ્ઞઃ ફલેભ્યશ્ચાદાય શોષયિત્વાઽવચૂર્ણ્ય ચ||૮૫|| તિલવત્ પીડયેદ્ દ્રોણ્યાં, ક્વાથયેદ્વા કુસુમ્ભવત્| તત્તૈલં સમ્ભૃતં ભૂયઃ પચેદાસલિલક્ષયાત્||૮૬|| અવતાર્ય કરીષે ચ પક્ષમાત્રં નિધાપયેત્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નો હૃતમલઃ પક્ષાદુદ્ધૃત્ય તત્તતઃ||૮૭|| ચતુર્થભક્તાન્તરિતઃ પ્રાતઃ પાણિતલં પિબેત્| મન્ત્રેણાનેન પૂતસ્ય તૈલસ્ય દિવસે શુભે||૮૮|| "મજ્જસાર મહાવીર્ય સર્વાન્ ધાતૂન્ વિશોધય| શઙ્ખચક્રગદાપાણિસ્ત્વામાજ્ઞાપયતેઽચ્યુતઃ||૮૯|| તેનાસ્યોર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ દોષા યાન્ત્યસકૃત્તતઃ| સાયમસ્નેહલવણાં યવાગૂં શીતલાં પિબેત્||૯૦|| પઞ્ચાહાનિ પિબેત્તૈલમિત્થં વર્જ્યાન્ વિવર્જયન્| પક્ષં મુદ્ગરસાન્નાશી સર્વકુષ્ઠૈર્વિમુચ્યતે||૯૧||

Adhikarana tuvarakatailaM khadirakvAthasiddhaM kuShThaghnam (92-93) · Śloka 93

તદેવ ખદિરક્વાથે ત્રિગુણે સાધુ સાધિતમ્| નિહિતં પૂર્વવત્પક્ષં પિબેન્માસં સુયન્ત્રિતઃ||૯૨|| તેનાભ્યક્તશરીરશ્ચ કુર્વન્નાહારમીરિતમ્| | ભિન્નસ્વરં રક્તનેત્રં શીર્ણાઙ્ગં કૃમિભક્ષિતમ્| ] અનેનાશુ પ્રયોગેણ સાધયેત્કુષ્ઠિનં નરમ્||૯૩||

Adhikarana tuvarakatailaM sarpirmadhuyutaM dvishatAyuShkaram (94) · Śloka 94

સર્પિર્મધુયુતં પીતં તદેવ ખદિરાદ્વિના| પક્ષં માંસરસાહારં કરોતિ દ્વિશતાયુષમ્||૯૪||

Adhikarana tuvarakatailaM nasyopayojitaM trishatAyuShkaram (95) · Śloka 95

તદેવ નસ્યે પઞ્ચાશદ્દિવસાનુપયોજિતમ્| | વલીપલિતનિર્મુક્તં સ્થિરસ્મૃતિકચદ્વિજમ્| ] વપુષ્મતં શ્રુતધરં કરોતિ ત્રિશતાયુષમ્||૯૫||

Adhikarana pippalIrasAyanam (96) · Śloka 96

પઞ્ચાષ્ટૌ સપ્ત દશ વા પિપ્પલીર્મધુસર્પિષા| રસાયનગુણાન્વેષી સમામેકાં પ્રયોજયેત્||૯૬||

Adhikarana anyaM pippalI rasAyanam (97-98) · Śloka 98

તિસ્રસ્તિસ્રસ્તુ પૂર્વાહ્ણે ભુક્ત્વાઽગ્રે ભોજનસ્ય ચ| પિપ્પલ્યઃ કિંશુકક્ષારભાવિતા ઘૃતભર્જિતાઃ||૯૭|| પ્રયોજ્યા મધુસમ્મિશ્રા રસાયનગુણૈષિણા| |૯૮|

Adhikarana vardhamAnapippalIsahasram (98-1) · Śloka 1

| ક્રમવૃદ્ધ્યા દશાહાનિ દશપૈપ્પલિકં દિનમ્||૯૮|| વર્ધયેત્પયસા સાર્ધં તથૈવાપનયેત્પુનઃ| જીર્ણૌષધશ્ચ ભુઞ્જીત ષષ્ટિકં ક્ષીરસર્પિષા||૯૯|| પિપ્પલીનાં સહસ્રસ્ય પ્રયોગોઽયં રસાયનમ્| પિષ્ટાસ્તા બલિભિઃ પેયાઃ શૃતા મધ્યબલૈર્નરૈઃ||૧૦૦|| | શીતીકૃતા હીનબલૈર્વીક્ષ્ય દોષામયાન્ પ્રતિ| ]||૧||

Adhikarana vardhamAnapippalIsahasradvayam (101) · Śloka 101

તદ્વચ્ચ છાગદુગ્ધેન દ્વે સહસ્રે પ્રયોજયેત્| |૧૦૧|

Adhikarana eShAM pippalIprayogANAM phalam (101-102) · Śloka 102

| એભિઃ પ્રયોગૈઃ પિપ્પલ્યઃ કાસશ્વાસગલગ્રહાન્||૧૦૧|| યક્ષ્મમેહગ્રહણ્યર્શઃપાણ્ડુત્વવિષમજ્વરાન્| ઘ્નન્તિ શોફં વમિં હિધ્માં પ્લીહાનં વાતશોણિતમ્||૧૦૨||

Adhikarana lohapAtralIptapippalI prayogaH (103) · Śloka 103

બિલ્વાર્ધમાત્રેણ ચ પિપ્પલીનાં પાત્રં પ્રલિમ્પેદયસો નિશાયામ્| પ્રાતઃ પિબેત્તત્સલિલાઞ્જલિભ્યાં વર્ષં યથેષ્ટાશનપાનચેષ્ટઃ||૧૦૩||

Adhikarana lohapAtralIptanAM shuNThacAdInAM prayogaH (104-105) · Śloka 105

શુણ્ઠીવિડઙ્ગત્રિફલાગુડૂચી- યષ્ટીહરિદ્રાતિબલાબલાશ્ચ| મુસ્તાસુરાહ્વાગુરુચિત્રકાશ્ચ સૌગન્ધિકં પઙ્કજમુત્પલાનિ||૧૦૪|| ધવાશ્વકર્ણાસનબાલપત્ર- સારાસ્તથા પિપ્પલિવત્ પ્રયોજ્યાઃ| લોહોપલિપ્તાઃ પૃથગેવ જીવે- ત્સમાઃ શતં વ્યાધિજરાવિમુક્તઃ||૧૦૫||

Adhikarana eShAM rasAyanAnAM dviguNaprakarShakaraH prayogaH (106) · Śloka 106

ક્ષીરાઞ્જલિભ્યાં ચ રસાયનાનિ યુક્તાન્યમૂન્યાયસલેપનાનિ| કુર્વન્તિ પૂર્વોક્તગુણપ્રકર્ષ- માયુઃપ્રકર્ષં દ્વિગુણં તતશ્ચ||૧૦૬||

Adhikarana somarAjIrasAyanam (107) · Śloka 107

અસનખદિરયૂષૈર્ભાવિતાં સોમરાજીં મધુઘૃતશિખિપથ્યાલોહચૂર્ણૈરુપેતાં| શરદમવલિહાનઃ પારિણામાન્ વિકારાં- સ્ત્યજતિ મિતહિતાશી તદ્વદાહારજાતાન્||૧૦૭||

Adhikarana anyaM somarAjIrasAyanam kuShThaghnam (108) · Śloka 108

તીવ્રેણ કુષ્ઠેન પરીતમૂર્તિ- ર્યઃ સોમરાજીં નિયમેન ખાદેત્| સંવત્સરં કૃષ્ણતિલદ્વિતીયાં સ સોમરાજીં વપુષાઽતિશેતે||૧૦૮||

Adhikarana anyaM somarAjIrasAyanam kuShThaghnam (109-110) · Śloka 110

યે સોમરાજ્યા વિતુષીકૃતાયા- શ્ચૂર્ણૈરૂપેતાત્ પયસઃ સુજાતાત્| ઉદ્ધૃત્ય સારં મધુના લિહન્તિ તક્રં તદેવાનુ પિબન્તિ ચાન્તે||૧૦૯|| કુષ્ઠિનઃ શીર્યમાણાઙ્ગાસ્તે જાતાઙ્ગુલિનાસિકાઃ| ભાન્તિ વૃક્ષા ઇવ પુનઃ પ્રરૂઢનવપલ્લવાઃ||૧૧૦||

Adhikarana rasonasyotpattiH (1-112) · Śloka 112

| શીતવાતહિમદગ્ધતનૂનાં સ્તબ્ધભગ્નકુટિલવ્યથિતાસ્થ્નામ્| ભેષજસ્ય પવનોપહતાનાં વક્ષ્યતે વિધિરતો લશુનસ્ય||૧|| ] રાહોરમૃતચૌર્યેણ લૂનાદ્યે પતિતા ગલાત્| અમૃતસ્ય કણા ભૂમૌ તે રસોનત્વમાગતાઃ||૧૧૧|| દ્વિજા નાશ્નન્તિ તમતો દૈત્યદેહસમુદ્ભવમ્| સાક્ષાદમૃતસમ્ભૂતેર્ગ્રામણીઃ સ રસાયનમ્||૧૧૨||

Adhikarana doShovisheSheNa lashunashIlanakAlaH (113-114) · Śloka 114

શીલયેલ્લશુનં શીતે, વસન્તેઽપિ કફોલ્બણઃ| ઘનોદયેઽપિ વાર્તાતઃ, સદા વા ગ્રીષ્મલીલયા||૧૧૩|| સ્નિગ્ધશુદ્ધતનુઃ શીતમધુરોપસ્કૃતાશયઃ| તદુત્તંસાવતંસાભ્યાં ચર્ચિતાનુચરાજિતઃ||૧૧૪||

Adhikarana lashunasvarasavidhiH kaNThanADIshuddhaye (115-119) · Śloka 119

તસ્ય કન્દાન્ વસન્તાન્તે હિમવચ્છકદેશજાન્| અપનીતત્વચો રાત્રૌ તિમયેન્મદિરાદિભિઃ||૧૧૫|| તત્કલ્કસ્વરસં પ્રાતઃ શુચિતાન્તવપીડિતમ્| મદિરાયાઃ સૂરૂઢાયાસ્ત્રિભાગેન સમન્વિતમ્||૧૧૬|| મદ્યસ્યાન્યસ્ય તક્રસ્ય મસ્તુનઃ કાઞ્જિકસ્ય વા| તત્કાલ એવ વા યુક્તં યુક્તમાલોચ્ય માત્રયા||૧૧૭|| તૈલસર્પિર્વસામજ્જક્ષીરમાંસરસૈઃ પૃથક્| ક્વાથેન વા યથાવ્યાધિ રસં કેવલમેવ વા||૧૧૮|| પિબેદ્ગણ્ડૂષમાત્રં પ્રાક્ કણ્ઠનાડીવિશુદ્ધયે| |૧૧૯|

Adhikarana lashunarasasevane vamimUrcCAyayormukhe shItalajasekaH lashunarasasevane vedanAyAM svedanam (119-120) · Śloka 120

| પ્રતતં સ્વેદનં ચાનુ વેદનાયાં પ્રશસ્યતે||૧૧૯|| શીતામ્બુસેકઃ સહસા વમિમૂર્ચ્છાયયોર્મુખે| |૧૨૦|

Adhikarana lashunarasasevane klamApAye sheSharasapAnam (120) · Śloka 120

| શેષં પિબેત્ ક્લમાપાયે સ્થિરતાં ગત ઓજસિ||૧૨૦||

Adhikarana lashunarasasevane vidAhaparihArArthaM shItAnulepanAdi (121) · Śloka 121

વિદાહપરિહારાય પરં શીતાનુલેપનઃ| ધારયેત્સામ્બુકણિકા મુક્તાકર્પૂરમાલિકાઃ||૧૨૧||

Adhikarana lashunarasasevane parAmAtrAdi (122) · Śloka 122

કુડવોઽસ્ય પર માત્રા તદર્ધં કેવલસ્ય તુ| પલં પિષ્ટસ્ય તન્મજ્જ્ઞઃ સભક્તં પ્રાક્ ચ શીલયેત્||૧૨૨||

Adhikarana lashunarasasevane jIrNaSAlyodanaBojanAdi (123) · Śloka 123

જીર્ણશાલ્યોદનં જીર્ણે શઙ્ખકુન્દેન્દુપાણ્ડુરમ્| ભુઞ્જીત યૂષૈઃ પયસા રસૈર્વા ધન્વચારિણામ્||૧૨૩||

Adhikarana lashunarasasevane madyAdipAnam (124) · Śloka 124

મદ્યમેકં પિબેત્તત્ર તૃટ્પ્રબન્ધે જલાન્વિતમ્| અમદ્યપસ્ત્વારનાલં ફલામ્બુ પરિસિક્થકામ્||૧૨૪||

Adhikarana lashunakalkarasAyanam (125) · Śloka 125

તત્કલ્કં વા સમઘૃતં ઘૃતપાત્રે ખજાહતમ્| સ્થિતં દશાહાદશ્નીયાત્તદ્વદ્વા વસયા સમમ્||૧૨૫||

Adhikarana lashunagarbhashUlyamAMsarasAyanam (126) · Śloka 126

વિકઞ્ચુકપ્રાજ્યરસોનગર્ભાન્ સશૂલ્યમાંસાન્ વિવિધોપદંશાન્| નિમર્દકાન્ વા ઘૃતશુક્તયુક્તાન્ પ્રકામમદ્યાલ્લઘુ તુચ્છમશ્નન્||૧૨૬||

Adhikarana pittaraktavihInasamastAvaraNA vRuteshuddhe ca vAyau lashunAtparaM dravyaM na vidyates (127) · Śloka 127

પિત્તરક્તવિનિર્મુક્તસમસ્તાવરણાવૃતે| શુદ્ધે વા વિદ્યતે વાયૌ ન દ્રવ્યં લશુનાત્પરમ્||૧૨૭||

Adhikarana priyAmbuguDadugdhAdernarasya rasono vyApattaye (128) · Śloka 128

પ્રિયામ્બુગુડદુગ્ધસ્ય માંસમદ્યામ્લવિદ્વિષઃ| અતિતિક્ષોરજીર્ણં ચ રસોનો વ્યાપદે ધ્રુવમ્||૧૨૮||

Adhikarana lashunaprayogAnte mRudu virecanam (129) · Śloka 129

પિત્તકોપભયાદન્તે યુઞ્જ્યાન્મૃદુ વિરેચનમ્| રસાયનગુણાનેવં પરિપૂર્ણાન્ સમશ્રુતે||૧૨૯||

Adhikarana shilAjatuna utpattiH (130) · Śloka 130

અધુના શિલાજતુકલ્પં બ્રૂતે ગ્રીષ્મેઽર્કતપ્તા ગિરયો જતુતુલ્યં વમન્તિ યત્| હેમાદિષડ્ધાતુરસં પ્રોચ્યતે તચ્છિલાજતુ||૧૩૦||

Adhikarana shilAjatuna lakShaNam shilAjatuna prAshastyam (131) · Śloka 131

સર્વં ચ તિક્તકટુકં નાત્યુષ્ણં કટુ પાકતઃ| છેદનં ચ વિશેષેણ લૌહં તત્ર પ્રશસ્યતે||૧૩૧||

Adhikarana shreShThasya shilAjatuna lakShaNam (132) · Śloka 132

ગોમૂત્રગન્ધિ કૃષ્ણં ગુગ્ગુલ્વાભં વિશર્કરં મૃત્સ્નમ્| સ્નિગ્ધમનમ્લકષાયં મૃદુ ગુરુ ચ શિલાજતુ શ્રેષ્ઠમ્||૧૩૨||

Adhikarana lohapAtre shilAjatuna bhAvanA prakAraH (133-135) · Śloka 135

વ્યાધિવ્યાધિતસાત્મ્યં સમનુસ્મરન્ ભાવયેદયઃપાત્રે| પ્રાક્ કેવલજલધૌતં શુષ્કં ક્વાથૈસ્તતો ભાવ્યમ્||૧૩૩|| સમગિરિજમષ્ટગુણિતે નિઃક્વાથ્યં ભાવનૌષધં તોયે| તન્નિર્યૂહેઽષ્ટાંશે પૂતોષ્ણે પ્રક્ષિપેદ્ ગિરિજમ્||૧૩૪|| તત્સમરસતાં યાતં સંશુષ્કં પ્રક્ષિપેદ્રસે ભૂયઃ| સ્વૈઃ સ્વૈરેવં ક્વાથૈર્ભાવ્યં વારાન્ ભવેત્સપ્ત||૧૩૫||

Adhikarana shilAjatuna sevanavidhiH (136-138) · Śloka 138

અથ સ્નિગ્ધસ્ય શુદ્ધસ્ય ઘૃતં તિક્તકસાધિતમ્| ત્ર્યહં યુઞ્જીત ગિરિજમેકૈકેન તથા ત્ર્યહમ્||૧૩૬|| ફલત્રયસ્ય યૂષેણ પટોલ્યા મધુકસ્ય ચ| યોગં યોગ્યં તતસ્તસ્ય કાલાપેક્ષં પ્રયોજયેત્||૧૩૭|| શિલાજમેવં દેહસ્ય ભવત્યત્યુપકારમ્| ગુણાન્ સમગ્રાન્ કુરુતે સહસા વ્યાપદં ન ચ||૧૩૮||

Adhikarana shilAjatuna hInamadhyottamo yogaH (139) · Śloka 139

એકત્રિસપ્તસપ્તાહં કર્ષમર્ધપલં પલમ્| હીનમધ્યોત્તમો યોગઃ શિલાજસ્ય ક્રમાન્મતઃ||૧૩૯||

Adhikarana rAsAyanaphalaH shilAjatuprayogaH (140-141) · Śloka 141

સંસ્કૃતં સંસ્કૃતે દેહે પ્રયુક્તં ગિરિજાહ્વયમ્| યુક્તં વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા તામ્રાયોરૂપ્યહેમભિઃ||૧૪૦|| ક્ષીરેણાલોડિતં કુર્યાચ્છીઘ્રં રાસાયનં ફલમ્| કુલત્થાન્ કાકમાચીં ચ કપોતાંશ્ચ સદાત્યજેત્||૧૪૧||

Adhikarana sarvaroganAshane shilAjatusAmarthyam,guggulukalpaH (142) · Śloka 142

ન સોઽસ્તિ રોગો ભુવિ સાધ્યરૂપો જત્વશ્મજં યં ન જયેત્ પ્રસહ્ય| તત્ કાલયોગૈર્વિધિવત્ પ્રયુક્તં સ્વસ્થસ્ય ચોર્જાં વિપુલાં દધાતિ||૧૪૨||

Adhikarana kuTIpraveshavidherviShayaH,sauryamArUtikavidherviShayaH (143) · Śloka 143

કુટીપ્રવેશઃ ક્ષણિનાં પરિચ્છદવતાં હિતઃ| અતોઽન્યથા તુ યે તેષાં સૌર્યમારુતિકો વિધિઃ||૧૪૩||

Adhikarana ato vAtAtapasahA yogAH (144) · Śloka 144

વાતાતપસહા યોગા વક્ષ્યન્તેઽતો વિશેષતઃ| સુખોપચારા ભ્રંશેઽપિ યે ન દેહસ્ય બાધકાઃ||૧૪૪||

Adhikarana vayaH sthApakAH shItodakAdiyogAH (145) · Śloka 145

શીતોદકં પયઃ ક્ષૌદ્રં ઘૃતમેકૈકશો દ્વિશઃ| ત્રિશઃ સમસ્તમથવા પ્રાક્ પીતં સ્થાપયેદ્વયઃ||૧૪૫||

Adhikarana varShashatajIvano harItakIyogaH (146) · Śloka 146

ગુડેન મધુના શુણ્ઠ્યા કૃષ્ણયા લવણેન વા| દ્વે દ્વે ખાદન્ સદા પથ્યે જીવેદ્વર્ષશતં સુખી||૧૪૬||

Adhikarana cirasthAyibalakaro kIyogAH (147) · Śloka 147

હરીતકીં સર્પિષિ સમ્પ્રતાપ્ય સમશ્નતસ્તત્ પિબેતો ઘૃતં ચ| ભવેચ્ચિરસ્થાયિ બલં શરીરે સકૃત્ કૃતં સાધુ યથા કૃતજ્ઞે||૧૪૭||