39. rasāyanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana rasAyanavidhiradhyAyaH ------- rasAyanasya phalam, rasAyanasya niruktiH (2) · Śloka 2

అధునా పూర్వోక్తహేతుసంబంధం రసాయనాధ్యాయం జిగదిషురాహ అథాతో రసాయనవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2|| దీర్ఘమాయుః స్మృతిం మేధామారోగ్యం తరుణం వయః| ప్రభావర్ణస్వరౌదార్యం దేహేంద్రియబలోదయం||1|| వాక్సిద్ధిం వృషతాం కాంతిమవాప్నోతి రసాయనాత్| లాభోపాయో హి శస్తానాం రసాదీనాం రసాయనం||2||

స0- దీర్ఘాయుఃప్రభృతీన్ రసాయనాదధిగచ్ఛతి| కస్మాదేతాని రసాయనాల్లభ్యంతే? ఇత్యాహ-లాభోపాయ ఇతి| యస్మాత్ శ్రేష్ఠానాం రసరుధిరాదీనాం యో లాభోపాయః, స రసాయనముచ్యతే|

Adhikarana rasAyanasya prayogakAlAdiH (3) · Śloka 3

పూర్వే వయసి మధ్యే వా తత్ప్రయోజ్యం జితాత్మనః| స్నిగ్ధస్య స్రుతరక్తస్య విశుద్ధస్య చ సర్వథా||3||

స0-తత్-రసాయనం, జితాత్మనః పురుషస్యాద్యే వయసి-అతిబాల్యాతిక్రాంతమాత్రే, అథవా మధ్యమే వయసి ప్రయోజ్యం| కీదృశస్య పుంసః ? స్నిగ్ధేత్యాది| స్నిగ్ధాదిగుణయుక్తస్య, తథా సర్వథా అధ ఉపరిష్టాచ్చ శుద్ధస్య|

Adhikarana rasAyanasya niShphalatvam (4) · Śloka 4

అవిశుద్ధే శరీరే హి యుక్తో రాసాయనో విధిః| వాజీకరో వా మలినే వస్త్రే రంగ ఇవాఫలః||4||

స0-యస్మాదవిశుద్ధే శరీరే రాసాయనో విధిరుపయుక్తో వాజీకరో వోపయుక్తో నిష్ఫలః స్యాత్| యథా మలినే వస్త్రే రంగః| మలినం హి వస్త్రం న రజ్యతే|

Adhikarana rasAyanasya dvividhatvam (5) · Śloka 5

రసాయనానాం ద్వివిధం ప్రయోగమృషయో విదుః| కుటీప్రావేశికం ముఖ్యం వాతాతపికమన్యథా||5||

స0-మునయో రసాయనానాం ప్రయోగం ద్విప్రకారం జానంతి| తత్ర ముఖ్యం కుటీప్రవేశనిర్వృత్తం| వాతాతపికమన్యథా-అముఖ్యమిత్యర్థః|

Adhikarana rasAyanArthaM kuTI (6-7) · Śloka 7

పురే ప్రాప్యోపకరణే హర్మ్యనిర్వాతనిర్భయే| దిశ్యుదీచ్యాం శుభే దేశే త్రిగర్భాం సూక్ష్మలోచనాం||6|| ధూమాతపరజోవ్యాలస్త్రీమూర్ఖాద్యవిలంఘితాం| సజ్జవైద్యోపకరణాం సుమృష్టాం కారయేత్కుటీం||7||

స0-క్వ తత్కుర్వీత ? పురే, ప్రాప్యోపకరణీయే, హర్మ్యం-ధవలగృహం, నివాతం నిర్భయం చ యస్మిన్ తస్మిన్, తథోదీచ్యాం దిశి, శుభే-దుర్భిక్షమరకాదిరహితే, కుటీం త్రిగర్భాం కారయేత్| ప్రథమమేకం గృహం, తస్యాభ్యంతరే ద్వితీయం, తస్యాభ్యంతరే తృతీయం, ఏవం త్రిగర్భా| త్రయో గర్భాః-అంతరాణి, యస్యా ఇతి కృత్వా| తథా సూక్ష్మగవాక్షాం| తథా ధూమాదిభిరవిలింఘితాం-అనాక్రాంతాం| తథా ప్రగుణాని వైద్యోపకరణాని-భేషజాదీని, యస్యాం తాం తథావిధాం| సుమృష్టాం-ఉపలేపనాదికరణేన శుద్ధాం|

Adhikarana puNye~ahni kuTIpraveshaH, rasAyanasevanakarturniyamAH (8-10) · Śloka 10

అథ పుణ్యేఽహ్ని సంపూజ్య పూజ్యాంస్తాం ప్రవిశేచ్ఛుచిః| తత్ర సంశోధనైః శుద్ధః సుఖీ జాతబలః పునః||8|| బ్రహ్మచారీ ధృతియుతః శ్రద్దధానో జితేంద్రియః| దానశీలదయాసత్యవ్రతధర్మపరాయణః||9|| దేవతానుస్మృతౌ యుక్తో యుక్తస్వప్నప్రజాగరః| ప్రియౌషధః పేశలవాగారభేత రసాయనం||10||

స0- అథ-కృతమంగలః, శుభే దివసే శుచిః పూజ్యాన్-గురుమిత్రాదీన్, సంపూజ్య తాం-పూర్వోపవర్ణితాం కుటీం, ప్రవిశేత్| తస్యాం కుట్యాం కృతసన్నివేశః సంశోధనైః శుద్ధః| సుఖీ-అరోగః| ఏతచ్చ బాహుల్యేనోక్తం| శిలాజతుచ్యవనప్రాశాదీనాం వ్యాధిష్వప్యనుజ్ఞాతత్వాత్| తథా చ వక్షయతి (శ్లో.142)-"న సోఽస్తి రోగో భువి సాధ్యరూపో జత్వశ్మజం యం న జయేత్ప్రసహ్య|" ఇతి| తథా (శ్లో.39)-"ఇత్యేష చ్యవనప్రాశో యం ప్రాశ్య చ్యవనో మునిః| జర్జరితోఽప్యాసీన్నారీనయననందనః|| కాసం శ్వాసం క్షయం శోఫం వైస్వర్యం చ వ్యపోహతి||" ఇతి| పునర్జాతబలం ఇతి ప్రకృతిబలేన యో బలవాన్నాసీత్తస్య సంశోధనేన బలహీనత్వేన పునర్జాతబలో బృంహణాహారాదినా యదా, స తదా రసాయనమారభేతేత్యర్థః| అసంజాతబలో హ్యుత్కృష్టవీర్యాణాం రసాయనానాం వీర్యం సోఢుం న క్షమత ఇతి పునర్జాతబల ఇత్యుక్తం| బ్రహ్మచారీత్యుక్తం నివృత్తస్త్రీసంగపరం| తథా జాతసంతోషః| శ్రద్ధాలురలోలుపశ్చ| తథా దానరతః దయాదితత్పరః| తథా దేవతాభక్తః| యుక్తౌ స్వప్నప్రజాగరౌ యస్య స ఏవం| తథా భేషజానురాగవాన్ మధురవచనః|

Adhikarana rasAyane pUrvaM harItakyAdivirecanam (11-12) · Śloka 12

హరీతకీమామలకం సైంధవం నాగరం వచాం| హరిద్రాం పిప్పలీం వేల్లం గుడం చోష్ణాంబునా పిబేత్||11|| స్నిగ్ధస్విన్నో నరః పూర్వం, తేన సాధు విరిచ్యతే| |12|

స0- హరీతక్యాదికం యోగముష్ణజలేన ప్రాక్ స్నిగ్ధస్విన్నో నరః పిబేత్| తేన యోగేన సమ్యగ్ విరిచ్యతే|

Adhikarana tataH shuddhasharIrAya ghRutAnvitaM yAvakaM deyam (12-13) · Śloka 13

| తతః శుద్ధశరీరాయ కృతసంసర్జనాయ చ||12|| త్రిరాత్రం పంచరాత్రం వా సప్తాహం వా ఘృతాన్వితం| దద్యాద్యావకమాశుద్ధేః పురాణశకృతోఽథవా||13||

స0- అనంతరం, శుద్ధదేహాయ కృతపేయాదికక్రమాయ చ త్రిరాత్రం పంచరాత్రం వా సప్తాహం వా సర్పిర్యుతం యావకం దద్యాత్| అథవా పురాణశకృతః శుద్ధిం యావత్ తావద్యావకం ససర్పిష్కం దద్యాత్| త్రివిధమలాపేక్షయా త్రివిధం పరిజ్ఞానం,-హీనపురీషస్య త్రిరాత్రం, మధ్యపురీషస్య పంచరాత్రం, ఉత్కృష్టపురీషస్య సప్తరాత్రమితి| తథా హి [మధ్య]బహువర్చస్కస్య పంచరాత్రేణ సప్తరాత్రేణ వా మలః శుద్ధ్యతి, అల్పమలస్య త్రిరాత్రేణైవ, ఇతి త్రివిధం పరిజ్ఞానం యుక్తం| బహుతరమలస్య బహుతరైరేవాహోభిః శుద్ధిః స్యాదిత్యుక్తవాణాశుద్ధేః పురాణశకృతోఽథవా' ఇతి|

Adhikarana itthaM saMskRutakoShThasya yaugikaM rasAyanaM deyam (14) · Śloka 14

ఇత్థం సంస్కృతకోష్ఠస్య రసాయనముపాహరేత్| యస్య యద్యౌగికం పశ్యేత్సర్వమాలోచ్య సాత్మ్యవిత్||14||

స0-ఏవం సంస్కృతకోష్ఠస్య నరస్య యస్య యద్రసాయనం యౌగికముపలభ్యతే, సాత్మ్యజ్ఞో భిషక్ సర్వమాలోచ్య తస్య తద్రసాయనముపాహరేత్| ["హరణాత్ సర్వతోగాణం యాఽసావుక్తా హరీతకీ| పథ్యత్వాత్సర్వధాతూనాం పథ్యా, శివతయా శివా|| యస్మాద్విజయతే వ్యాధీన్ సమగ్రాన్ విజయా తతః| అభయం సర్వరోగేభ్యో భవత్యాయుశ్చ శాశ్వతం|| యతః శీలయతామేనాం తేనేయమభయా స్మృతా| నవా వృత్తా ఘనా స్నిగ్ధా గుర్వీ మజ్జతి చాప్సు యా|| బాలస్య సా ప్రయోక్తవ్యా నవనీతసమన్వితా| వాతే ససర్పిర్లవణా పిత్తే సగుడశర్కరా|| కఫే సపిప్పలీక్షౌద్రా సర్వదా సా ప్రశస్యతే|" ఇతి వృద్ధవాగ్భటాత్ (సం.ఉ. అ. 49)|]

Adhikarana brAhmaM rasAyanam (15-23) · Śloka 23

పథ్యాసహస్రం త్రిగుణధాత్రీఫలసమన్వితం| పంచానాం పంచమూలానాం సార్ధం పలశతద్వయం||15|| జలే దశగుణే పక్త్వా దశభాగస్థితే రసే| ఆపోథ్య కృత్వా వ్యస్థీని విజయామలకాన్యథా||16|| వినీయ తస్మిన్నిర్యూహే యోజయేత్కుడవాంశకం| త్వగేలాముస్తరజనీపిప్పల్యగురుచందనం||17|| మండూకపర్ణీకనకశంఖపుష్పీవచాప్లవం| యష్ట్యాహ్వయం విడంగం చ చూర్ణితం తులయాఽధికం||18|| సితోపలార్ధభారం చ పాత్రాణి త్రీణి సర్పిషః| ద్వే చ తైలాత్ పచేత్సర్వం తదగ్నౌ లేహతాం గతం||19|| అవతీర్ణం హిమం యుంజ్యాద్వింశైః క్షౌద్రశతైస్త్రిభిః| తతః ఖజేన మథితం నిదధ్యాద్ ఘృతభాజనే||20|| యా నోపరుంధ్యాదాహారమేకం మాత్రాఽస్య సా స్మృతా| షష్టికః పయస చాత్ర జీర్ణే భోజనమిష్యతే||21|| వైఖానసా వాలఖిల్యాస్తథా చాన్యే తపోధనాః| బ్రహ్మణా విహితం ధన్యమిదం ప్రశ్య రసాయనం||22|| తంద్రాశ్రమాక్లమవలీపలితామయవర్జితాః| మేఘాస్మృతిబలోపేతా బభూవురమితాయుషః||23||

స0- అభయానాం సహస్రమామలకసహస్రత్రితయయుతం| తథా పంచానాం పంచమూలానాం పలశతద్వయం సార్ధం సలిలే దశగుణే పక్త్వా దశాంశస్థితే రస ఆపోథ్య-మృదిత్వా, హరీతక్యామలకాని వ్యస్థీని కృత్వా తస్మిన్ క్వాథే ప్రక్షిప్య కుడవప్రమాణం త్వగేలాదికం చూర్ణితం యోజయేత్| కనకం-నాగకేసరం| వ్యస్థీనీతి "నపుంసకమనపుంసకేన" ఇత్యేకశేషః| పలశతేనాధికం శర్కరాయా అర్ధభారం, ఘృతస్య త్రీణ్యాఢకాని, ద్వే చాఢకే తైలాత్, తత్సర్వం వహ్నౌ పచేత్| తచ్చ లేహతాం గతమవతీర్ణం శీతం క్షౌద్రశతైస్త్రిభిర్వింశత్యధికైర్యుంజీత| వింశైరితి 'వింశతేః పూరణే ఇతి పూరణేఽర్థే డిభిః| 'వింశతేర్డిట్ ఇతి టిలోపే వింశశబ్దః| అనంతరం ఖజేనాలోడితం ఘృతభాండే నిదధ్యాత్| యా-మాత్రా, ఏకమాహారం-సాయంతనం, నోపరుంధ్యాత్ సాఽస్య రసాయనస్య మాత్రా స్మృతా| ఆహారమేకమితి వచనాచ్చ ప్రథమాహారకాలస్య రసాయనమాత్రయాఽవశ్యముపరోధః కార్య ఇతి వేదయతి| అస్మింశ్చ లేహే జీర్ణే షష్టికః క్షీరేణ సహ భోజనమిష్టం| వైఖానసాదయో బ్రహ్మణా నిర్మితమేతదుపయుజ్య రసాయనం తంద్రాదివర్జితా మేధాదియుతా అమితజీవితాశ్చాభూవన్| ధన్యమితి ధనాయ హితం| నను, రసాయనస్య ధనార్జనోపాయత్వాభావాత్ కథం ధన్యత్వం ? అత్ర బ్రూమః| కార్యే కారణోపచారాదేవముక్తం| తథా హి రసాయనమిదమామయఘ్నత్వాదారోగ్యే చ సతి మేధాస్మృత్యాయుక్తస్య ధనాయోద్యమం కుర్వతోఽవశ్యం ధనసంప[ంప్రా]త్తిరితి యుక్తమేవ| నను, ఆమయవర్జైతా ఇత్యనేనైవోక్తార్థత్వాత్ తంద్రాదిగ్రహణమవాచ్యమేవ| అత్రాచక్షమహే| ఆమయవర్జితే స్వాస్థ్యానువృత్తికరణసామర్థ్యమస్య రసాయనస్యావాదీత్తంత్రకృత్| తంద్రాదిగ్రహణం చ రోగనాశేఽప్యస్య జ్యాయస్త్వమితి ప్రతిపాదనార్థం| ["అభయామలకబిభీతకపంచాత్మకపంచమూలనిర్యూహే| వల్లీపలాశకరసే ద్విగుణే క్షీరేఽష్టగుణే చ విపచేత|| ఘృతస్య కుంభం మధుకం మధూకం కాకోలియుగ్మం చ బలాం స్వగుప్తాం| సక్షీరశుక్లామృషభం సజీవం సుఖాంబుపస్తచ్చ పిబేద్గుణాఢ్యం|| (సం. ఉ. అ. 49)"]

Adhikarana abhayAmalakaM rasAyanam (24-27) · Śloka 27

అభయామలకసహస్రం నిరామయం పిప్పలీసహస్రయుతం| తరుణపలాశక్షరద్రవీకృతం స్థాపయేద్భాండే||24|| ఉపయుక్తే చ క్షారే ఛాయాసంశుష్కచూర్ణితం యోజ్యం| పాదాంశేన సితాయాశ్చతుర్గుణాభ్యాం మధుఘృతాభ్యాం||25|| తద్ఘృతకుంభే భూమౌ నిధాయ షణ్మాససంస్థముద్ధృత్య| ప్రాహ్ణే ప్రాశ్య యథానలముచితాహారో భవేత్సతతం||26|| ఇత్యుపయుంజ్యాశేషం వర్షశతమనామయో జరారహితః| జీవతి బలపుష్టివపుఃస్మృతిమేధాద్యన్వితో విశేషేణ||27||

స0- అభయామలకానాం సహస్రం దృఢం కణాసహస్రాన్వితమజీర్ణపలాశక్షారద్రవీకృతం భాజనే స్థాపయేత్| క్షారే చోపయుక్తే సతి ఛాయాయాం శుష్కం చూర్ణితం చ శర్కరాయాశ్చతుర్థాంశేన చతుర్గుణాభ్యాం ఘృతమాక్షీకాభ్యాం యోజ్యం| ఏతద్ఘృతకుంభే నిధాయ భూమౌ షణ్మాసస్థితం సముద్ధృత్య పూర్వాహ్ణే యథాగ్ని భుక్త్వా సాత్మ్యాహారః సదా స్యాత్| తిస్ర ఆర్యాః| ఏవమేతత్సర్వముపయుజ్య సంవత్సరశతం నీరోగో జరారహితో జీవతి| విశేషేణ బలాదియుతః| గీతిరార్యా|

Adhikarana AmalakaM rasAyanam (28-32) · Śloka 32

నీరుజార్ద్రపలాశస్య ఛిన్నే శిరసి తత్క్షతం| అంతర్ద్విహస్తం గంభీరం పూర్యమామలకైర్నవైః||28|| ఆమూలం వేష్టితం దర్భైః పద్మినీపంకలేపితం| ఆదీప్య గోమయైర్వన్యైర్నిర్వాతే స్వేదయేత్తతః||29|| స్విన్నాని తాన్యామలకాని తృప్త్యా ఖదేన్నరః క్షౌద్రఘృతాన్వితాని| క్షీరం శృతం చాను పిబేత్ప్రకామం తేనైవ వర్తేత చ మాసమేకం||30|| వర్జ్యాని వర్జ్యాని చ తత్ర యత్నాత్ స్పృశ్యం చ శీతాంబు న పాణినాఽపి| ఏకాదశాహేఽస్య తతో వ్యతీతే పతంతి కేశా దశనా నఖాశ్చ||31|| అథాల్పకైరేవ దినైః సురూపః స్త్రీష్వక్షయః కుంజరతుల్యవీర్యః| విశిష్టమేధాబలబుద్ధిసత్త్వో భవత్యసౌ వర్షసహస్రజీవీ||32||

స0-నీరుజో-జంత్వాదిభిరనుపద్రుతో, యః పలాశస్తస్య శిరసి ఛిన్నేఽంతర్ద్విహస్తమాత్రం తత్క్షతం-సుషిరీకృతం, గంభీరం నవైరామలకైః పూరణీయం| పూర్ణం యావద్దర్భైర్వేష్టితం పద్మినీకర్దమేన లేపితం తత ఆరణ్యైర్గోమయైరాదీప్య నివాతే స్వేదయేత్| తాని చామలకాని స్విన్నాని క్షౌద్రఘృతయుతాని తృప్త్యా పురుషః ఖాదేత్| పశ్చాద్దుగ్ధం క్వథితం బహు పిబేత్| తేనైవ చ దుగ్ధేన మాసమేకం వర్తేత| ఇంద్రవజ్రా| రసాయనవిధౌ యాన్యుక్తాని క్షారాదీని వర్జ్యాని తాని పరిహర్తవ్యాని యత్నేన| హస్తేనాపి శిశిరం జలం న స్పర్శయితవ్యం| తతోఽస్య రసాయనవిధాతురేకాదశేఽహ్ని వ్యతిక్రాంతే కేశాదయః పతంతి| తతోఽల్పకైరేవ దినై రూపవాంస్తరుణీవిషయ అక్షయశక్తిర్గజసమానసామర్థ్య ఉత్కృష్టమేధాదిరసౌ భవతి| వర్షసహస్రజీవీ చ| ఉపజాతీ వృత్తే|

Adhikarana cyavanaprAsho rasAyanam (33-41) · Śloka 41

దశమూలబలాముస్తజీవకర్షభకోత్పలం| పర్ణిన్యౌ పిప్పలీ శృంగీ మేదా తామలకీ త్రుటిః||33|| జీవంతీ జోంగకం ద్రాక్షా పౌష్కరం చందనం శఠీ| పునర్నవర్ద్ధికాకోలీకాకనాసామృతాద్వయం||34|| విదారీ వృషమూలం చ తదైకధ్యం పలోన్మితం| జలద్రోణే పచేత్పంచ ధాత్రీఫలశతాని చ||35|| పాదశేషం రసం తస్మాద్వ్యస్థీన్యామలకాని చ| గృహీత్వా భర్జయేత్తైలఘృతాద్ ద్వాదశభిః పలైః||36|| మత్స్యండికాతులార్ధేన యుక్తం తల్లేహవత్ పచేత్| స్నేహార్ధం మధు సిద్ధే తు తవక్షీర్యాశ్చతుష్పలం||37|| పిప్పల్యా ద్విపలం దద్యాచ్చతుర్జాతం కణార్ధితం| అతోఽవలేహయేన్మాత్రాం కుటీస్థః పథ్యభోజనః||38|| ఇత్యేష చ్యవనప్రాశో యం ప్రాశ్య చ్యవనో మునిః| జరాజర్జరితోఽప్యాసీన్నారీనయనందనః||39|| కాసం శ్వాసం జ్వరం శోషం హృద్రోగం వాతశోణితం| మూత్రశుక్రాశ్రయాన్ దోషాన్ వైస్వర్యం చ వ్యపోహతి||40|| బాలవృద్ధక్షతక్షీణకృశానామంగవర్ధనః| మేధాం స్మృతిం కాంతిమనామత్వ- మాయుఃప్రకర్షం పవనానులోమ్యం| స్త్రీషు ప్రహర్షం బలమింద్రియాణా- మగ్నేశ్చ కుర్యాద్విధినోపయుక్తః||41||

స0-దశమూలాదికం పలోన్మితమైకధ్యం తోయద్రోణ ఆమలకశతాని పంచ పచేత్| తస్మాచ్చతుర్థాశం రసం విగతాస్థీని చామలకాన్యాదాయ తైలఘృతయోః ప్రత్యేకం ద్వాదశభిః పలైర్భర్జయేత్| శర్కరాతులార్ధేనాన్వితం తదేతత్సర్వం లేహమివ పచేత్| స్నేహస్యార్ధం పక్వే శీతే మధు తథా తవక్షీరీచతుష్పలం కణాద్విపలం కణార్ధేన చతుర్జాతం చ దద్యాత్| అతో-లేహాత్, మాత్రాం కుటీస్థితః పథ్యాన్యశ్నన్నవ లేహయేత్| ఇతి-ఏవం ప్రకారః, అయం చ్యవనప్రాశాఖ్యో లేహః| యం లేహం, ప్రాశ్య చ్యవనసంజ్ఞో మునిర్జరాక్రాంతోఽపి తరుణీలోచనరంజన అసీత్| అయం లేహః కాసాదీన్ వ్యపోహతి| "ఉపసర్గాదస్యత్యూహ్యోర్వా వచనం (ర్వేతి వాచ్యం)" ఇతి తఙ్| బాలాదీనామంగవృద్ధికృత్| మేధాదీంశ్చ విదధ్యాత్ విధినా రసాయనోక్తేనోపయుక్తోఽయం| ఇంద్రవజ్రావృత్తం|

Adhikarana triPalA rasAyanam (42-43) · Śloka 43

మధుకేన తవక్షీర్యా పిప్పల్యా సింధుజన్మనా| పృథగ్లోహైః సువర్ణేన వచయా మధుసర్పిషా||42|| సితయా వా సమా యుక్తా సమాయుక్తా రసాయనం| త్రిఫలా సర్వరోగఘ్నీ మేధాయుఃస్మృతిబుద్ధిదా||43||

స0-మధుకేన సమా-తుల్యా, యుక్తా త్రిఫలా తథా సమైః సర్వైః, యుక్తా-ఉపయుక్తా, రసాయనం సర్వరోగఘ్నీ మేధాదిదా చ స్యాత్| తవక్షీర్యాదీనాం ప్రత్యేకం త్రిఫలాంగత్వేన రసాయనాని నిరుప్యాణి| సింధుజన్మనా-సైంధవేన, లోహాః-రూప్యం తామ్రం సీసం త్రపు అయ ఇతి పంచ, తైః సువర్ణేన చ, పృథగ్యుక్తా వరా రసాయనమితి యోజ్యం| మధుసర్పిషేత్యేకవచననిర్దేశాద్ ద్వాభ్యామపి యుగపద్యోగ ఏకం రసాయనం వేద్యం|

Adhikarana maNDUkaparNyAdIni rasAyanam (44-45) · Śloka 45

మండూకపర్ణ్యాః స్వరసం యథాగ్ని క్షీరేణ యష్టీమధుకస్య చూర్ణం| రసం గుడూచ్యాః సహమూలపుష్ప్యాః కల్కం ప్రయుంజీత చ శంఖపుష్ప్యాః||44|| అయుష్ప్రదాన్యామయనాశనాని బలాగ్నివర్ణస్వరవర్ధనాని| మేధ్యాని చైతాని రసాయనాని మేధ్యా విశేషేణ తు శంఖపుష్పీ||45||

స0-మండూకపర్ణీస్వరసం ప్రయుంజీత, అగ్నిబలాపేక్షయా| దుగ్ధేన మధుయష్టీచూర్ణం యుంజీత| తథా గుడూచ్యా రసం ప్రయుంజీత| తథా సహ మూలపుష్పాభ్యాం వర్తతే సహమూలపుష్పీ, తస్యాః శంఖపుష్ప్యాశ్చ కల్కం ప్రయుంజీత| ఇత్యేతాని రసాయనాన్యాయుష్ప్రదాని రోగఘ్నాని బలాది వర్ధనాని మేధాయై హితాని చ| అతిశయేన శంఖపుష్పీ మేధ్యా| ఉపజాతీ వృత్తే|

Adhikarana naladAdi ; vAgmitvAdi karam (46-47) · Śloka 47

నలదం కటురోహిణీ పయస్యా మధుకం చందనసారివోగ్రగంధాః| త్రిఫలా కటుకత్రయం హరిద్రే సపటోలం లవణం చ తైః సుపిష్టైః||46|| త్రిగుణేన రసేన శంఖపుష్ప్యాః సపయస్కం ఘృతనల్వణం విపక్వం| ఉపయుజ్య భవేజ్జడోఽపి వాగ్మీ శ్రుతధారీ ప్రతిభానవానరోగః||47||

స0 -నలదాదిభిః సుపిష్టైః సామాన్యపరిభాషోక్తప్రమాణాత్త్రిగుణేన శంఖపుష్పీరసేన ఘృతస్యాఢకం(స్య ద్రోణం) క్షీరసహితం విపక్వం ప్రశ్య జడోఽపి నరో వాగ్మీ శ్రుతధరః సప్రతిభో నిరామయశ్చ స్యాత్| ఔపచ్ఛందసికే వృత్తే|

Adhikarana pa~jcAravindaM rasAyanam pauruShAdikaram (48) · Śloka 48

పైష్యైర్మృణాలబిసకేసరపత్రబీజైః సిద్ధం సహేమశకలం పయసా చ సర్పిః| పంచారవిందమితి తత్ప్రథితం పృథివ్యాం ప్రభ్రష్టపౌరుషబలప్రతిభైర్నిషేవ్యం||48||

స0-మృణాలాదిభిః కల్కైః సువర్ణశకలాన్వితం హైయంగవీనం సక్షీరం పక్వం పంచారవిందమితి పంచారవిందాని యస్మిన్నితి సమాసః, ఏవమగ్రేఽపి కార్యః| ఏతద్ఘృతం నష్టశుక్రాదిభిర్నిషేవితవ్యం, ఏతన్నిషేవణే నైతానే స్యురిత్యర్థః|

Adhikarana catuShkuvalayaM rasAyanam medhyam (49) · Śloka 49

యన్నాలకందదలకేసరవద్విపక్వం నీలోత్పలస్య తదపి ప్రథితం ద్వితీయం| సర్పిశ్చతుష్కువలయం సహరిణ్యపత్రం మేధ్యం గవామపి భవేత్ కిము మానుషాణాం||49||

స0-యద్ఘృతం నీలోత్పలస్య నాలాదిమత్ కాంచనశకలాన్వితం సక్షీరం విపక్వం తదపి చతుష్కువలయం ప్రసిద్ధం| గవామపిజడానామపి, ఏతన్మేధ్యం| కిం పునర్మానుషాణాం ? తేషాం సమేధానామతిశయేనేత్యర్థః| వసంతతిలకే వృత్తే|

Adhikarana brAhmyAdi rasAyanamkuShThAdinGnam (50-53) · Śloka 53

బ్రాహ్మీవచాసైంధవశంఖపుష్పీ- మత్స్యాక్షకబ్రహ్మసువర్చలైంద్ర్యః| వైదేహికా చ త్రియవాః పృథక్స్యు- ర్యవౌ సువర్ణస్య తిలో విషస్య||50|| సర్పిషశ్చ పలమేకత ఏత- ద్యోజయేత్పరిణతే చ ఘృతాఢ్యం| భోజనం సమధు వత్సరమేవం శీలయన్నధికధీస్మృతిమేధః||51|| అతిక్రాంతజరావ్యాధితంద్రాలస్యశ్రమక్లమః| జీవత్యబ్దశతం పూర్ణం శ్రీతేజఃకాంతిదీప్తిమాన్||52|| విశేషతః కుష్ఠకిలాసగుల్మ విషజవరోన్మాదగరోదరాణి| అథర్వమంత్రాదికృతాశ్చ కృత్యాః శామ్యంత్యనేనాతిబలాశ్చ వాతాః||53||

స0-బ్రామ్హ్యాదయస్త్రియవప్రమాణాః పృథక్ స్యుః| మత్స్యాక్షకఃపత్తూరః| సువర్ణస్య యవౌ ద్బౌ| తిల ఏకో విషస్య| ఘృతస్య చ పలం| ఏతదేకతో యోజయేత్| జీర్ణే చాస్మిన్ భేషజే బహుఘృతం భోజనం సమాక్షికం యోజయేత్| ఏవం వర్షం శీలయన్ విపులబుద్ధ్యాదికః స్యాత్| ఉపజాతిస్వాగతే వృత్తే| జరాదిరహితః పూర్ణలక్ష్యాదికో వర్షశతం జీవతి| విశేషేణ కుష్ఠాదయోఽనేన శామ్యంతి, అతిబలా వాతాశ్చ| ఉపజాతిః|

Adhikarana nAdabalArasAyanam (54-55) · Śloka 55

శరన్ముఖే నాగబలాం పుష్యయోగే సముద్ధరేత్| అక్షమాత్రం తతో మూలాచ్చూర్ణితాత్పయసా పిబేత్||54|| లిహ్యాన్మధుఘృతాభ్యాం వ క్షీరవృత్తిరనన్నభుక్| ఏవం వర్షప్రయోగేణ జీవేద్వర్షశతం బలీ||55||

స0-శరదాదౌ పుష్యనక్షత్రే నాగబలామూలం సముద్ధరేత్| తస్మాన్మూలాచ్చూర్ణితాదక్షమాత్రం-కర్షమాత్రం, దుగ్ధేన పిబేత్, మాక్షికాజ్యాభ్యాం వా లిహ్యాత్, క్షీరవర్తనోఽనన్నాశీ| ఏవం వర్షప్రయోగేణ బలవాన్ సన్ వర్షశతం జీవేత్|

Adhikarana gokShurakarasAyanam (56-57) · Śloka 57

ఫలోన్ముఖో గోక్షురకః సమూల- శ్ఛాయావిశుష్కః సువిచూర్ణితాంగః| సుభవితః స్వేన రసేన తస్మా- న్మాత్రాం పరాం ప్రాసృతికీం పివేద్యః||56|| క్షీరేణ తేనైవ చ శాలిమశ్నన్ జీర్ణే భవేత్స ద్వితులోపయోగాత్| శక్తః సురూపః సుభగః శతాయుః కామీ కుకుద్మానివ గోకులస్థః||57||

స0-గోక్షురకః ఫలాభిముఖో మూలయుతశ్ఛాయావిశుష్కః శ్లక్ష్ణచూర్ణితః స్వరసేన సుభాబితః| తస్మాత్-గోక్షురకాత్, మాత్రాం ప్రాసృతికీం పరాం యః క్షీరేణ పిబేత్, పరిణతే తస్మిన్ దుగ్ధేనైవ చ శాలీన్ భక్షయేత్, స పురుషః పలశతద్వయోపయోగాత్ శక్త్యాదిగుణః స్యాత్| ఉపజాతీంద్రవజ్రావృత్తే|

Adhikarana vArAhIkandarasAyanAni (58-59) · Śloka 59

వారాహీకందమాRద్రాద్రం క్షీరేణ క్షీరపః పిబేత్| మాసం నిరన్నో మాసం చ క్షీరాన్నాదో జరాం జయేత్||58|| తత్కందశ్లక్ష్ణచూర్ణం వా స్వరసేన సుభావితం| ఘృతక్షౌద్రప్లుతం లిహ్యాత్తత్పక్వం వా ఘృతం పిబేత్||59||

స0-వారాహ్యాః-వృద్ధదారకస్య, మూలమత్యార్ద్రం దుగ్ధేన మాసం పిబేత్| జీర్ణేఽపి క్షీరపో నిరన్నః స్యాత్| అపరం చ మాసం క్షీరాన్నాశీ సన్ జరాం జయతి| సం-తస్యాః-వారాహ్యాః, మూలం శ్లక్ష్ణచూర్ణం వా స్వరసేన సుష్ఠు భావితం ఘృతమాక్షికాప్లుతం లిహ్యాత్| తేన వా మూలకల్కేన పక్వం ఘృతం పిబేత్ పూర్వగుణం|

Adhikarana vidAryAdirasAyanAni (60-61) · Śloka 61

తద్వద్విదార్యతిబలాబలామధుకవాయసీః| శ్రేయసీశ్రేయసీయుక్తాపథ్యాధాత్రీస్థిరామృతాః||60|| మండూకీశంఖకుసుమావాజిగంధాశతావరీః| ఉపయుంజీత మేధాధీవయః స్థైర్యబలప్రదాః||61||

స0-విదార్యాదీంశ్చ పృథక్ పృథక్ తద్వత్-వృద్ధదారకవత్ సర్పిర్దుగ్ధ(ర్మధు)యుతాన్, మేధాద్యావహానుపయుంజీత| తతశ్చోపయుక్తా వయఃస్థైర్యాదిప్రదాః స్యుః|

Adhikarana citrakarasAyanam (62-65) · Śloka 65

యథాస్వం చిత్రకః పుష్పైర్జ్ఞేయః పీతసితాసితైః| యథోత్తరం స గుణవాన్ విధినా చ రసాయనం||62|| ఛాయాశుష్కం తతో మూలం మాసం చూర్ణీకృతం లిహన్| సర్పిషా మధుసర్పిర్భ్యాం పిబన్ వా పయసా యతిః||63|| అంభసా వా హితాన్నాశీ శతం జీవతి నీరుజః| మేధావీ బలవాన్ కాంతో వపుష్మాన్ దీప్తపావకః||64|| తైలేన లీఢో మాసేన వాతాన్ హంతి సుదుస్తరాన్| మూత్రేణ శ్విత్రకుష్ఠాని పీతస్తక్రేణ పాయుజాన్||65||

స0-చిత్రకో యథాయోగం పుష్పైః పీతైః శుక్లైః కృష్ణైశ్చ యథోత్తరం గుణవాన్ వేదితవ్యః| విధినా చ ప్రయుక్తో రసాయనం స్యాత్| సం-తస్మాచ్చిత్రకాత్ మూలం ఛాయాశుష్కం మాసం చూర్ణీకృతం ఘృతేన మధుఘృతాభ్యాం వా లిహ్యాత్| పయసా వా బ్రహ్మచారీ పిబేత్| పానీయేన వా హితాన్నభోజనః సన్ పిబేత్| సుఖీ మేధావాన్ బలవాన్ రమణీయో వపుష్మాన్ దీప్తాగ్నిః సమాః శతం జీవతి| సం-తైలేన లీఢశ్చిత్రకో మాసేన దారుణాన్ వాతాన్ జయతి| గోమూత్రేణ పీతః శ్విత్రకుష్ఠాని హంతి| తక్రేణ పీతోఽర్శాంసి జయేత్|

Adhikarana BallAtakasahasrarasAyanam (66-71) · Śloka 71

భల్లాతకాని పుష్టాని ధాన్యరాశౌ నిధాపయేత్| గ్రీష్మే సంగృహ్య హేమంతే స్వాదుస్నిగ్ధహిమైర్వపుః||66|| సంస్కృత్య తాన్యష్టగుణే సలిలేఽష్టౌ విపాచయేత్| అష్టాంశశిష్టం తత్క్వాథం సక్షీరం శీతలం పిబేత్||67|| వర్ధయేత్ప్రత్యహం చాను తత్రైకైకమరుష్కరం| సప్తరాత్రత్రయం యావత్ త్రీణి త్రీణి తతః పరం||68|| ఆచత్వారింశతస్తాని హ్రాసయేద్ద్వృద్ధివత్తతః| సహస్రముపయుంజీత సప్తాహైరితి సప్తభిః||69|| యంత్రితాత్మా ఘృతక్షీరశాలిషష్టీకభోజనః| తద్వత్త్రిగుణితం కాలం ప్రయోగాంతేఽపి చాచరేత్||70|| ఆశేషో లభతేఽపూర్వా వహ్నేర్దీప్తిం విశేషతః| ప్రమేహకృమికుష్ఠార్శోమేదోదోషవివర్జితః||71||

స0-భల్లాతకాని సునిష్పన్నాని గ్రీష్మే సంగృహ్య ధాన్యరాశౌ నిధాపయేత్| హేమంతే మధురస్నిగ్ధశీతలైః సంస్కృతశరీరస్తాన్యష్టావష్టగుణే జలే క్వాథయేత్| తత్క్వాథమష్టాంశశేషం క్షీరసహితం శీతం పిబేత్| పశ్చాత్తస్మిన్ ప్రతిదినం చైకైకం భల్లాతకం వర్ధయేత్-అధికీకృత్య క్వాథయేదిత్యర్థః| సప్తరాత్రత్రయం యావత్| సప్తరాత్రత్రయాత్ పరతస్త్రీణి త్రీణ్యరుష్కరాణి చత్వారింశతం యావద్వర్ధయేత్| అనంతరం తాని-అరుష్కరాణి, వృద్ధివద్ధ్రాసయేత్| ఇతి-ఏవం, సప్తభిః సప్తాహైః సహస్రముపయుంజీత| యంత్రితాత్మా పురుషో ఘృతక్షీరశాలిషష్టికభోజనః| తథైవ చ భల్లాతకప్రయోగాంత ఏకవింశతిసప్తాహాన్ ఘృతక్షీరశాలిషష్టికభోజనం కుర్యాత్| ఏవం కృతభల్లాతకప్రయోగోఽపూర్వాః-అభిలషితా దయితాః, ఆశిషో లభతే, తథా విశేషేణ వహ్నిపాటవం| ప్రమేహాదివర్జితశ్చ స్యాత్|

Adhikarana bhallAtakasvarasarasAyanam (72-74) · Śloka 74

పిష్టస్వేదనమరుజైః పూర్ణం భల్లాతకైర్విజర్జరితైః| భూమినిఖాతే కుంభే ప్రతిష్ఠితం కృష్ణమృల్లిప్తం||72|| పరివారితం సమంతాత్పచేత్తతో గోమయాగ్నినా మృదునా| తత్స్వరసో యశ్చ్యవతే గృహ్ణీయాత్తం దినేఽన్యస్మిన్||73|| అముముపయుజ్య స్వరసం మధ్వష్టమభాగికం ద్విగుణసర్పిః| పూర్వవిధియంత్రితాత్మా ప్రాప్నోతి గుణాన్ స తానేవ||74||

స0-పిష్టం శాలిచూర్ణం స్వేద్యతేఽస్మిన్నితి పిష్టస్వేదనం,- భాండం| తదరుజైః-దృఢైః, భల్లాతకైస్తథా విజర్జరితైః పూర్ణం సత్ కృతచ్ఛిద్రం భూమినిఖాతే కుంభే ప్రతిష్ఠితం కృష్ణమృత్తికయా లిప్తమనంతరం గోమయాగ్నినా మృదునా పరివారితం పచేత్| తత్స్వరసో యస్తత్ర ధరానిఖాతే కుంభే పతేత్, తమన్యస్మిన్నహని గృహ్ణీయాత్| అముం-పూర్వోక్తం, స్వరసం మాక్షికాష్టమభాగం ద్విగుణఘృతం పూర్వవిధినా యంత్రితాత్మా సన్నుపయుజ్య, తానేవ-పూర్వోక్తాన్, గుణాన్ ప్రాప్నోతి| ఆర్యాస్తిస్రః, మధ్యమాఽత్ర ముఖచపలా|

Adhikarana bhallAtakaghRutarasAyanam (75-78) · Śloka 78

పుష్టాని పాకేన పరిచ్యుతాని భల్లాతకాన్యాఢకసమ్మితాని| ఘృష్ట్వేష్టికాచూర్ణకణైర్జలేన ప్రక్షాల్య సంశోష్య చ మారుతేన||75|| జర్జరాణి విపచేజ్జలకుంభే పాదశేషధృతగాలితశీతం| తద్రసం పునరపి శ్రపయేత క్షీరకుంభసహితం చరణస్థే||76|| సర్పిః పక్వం తత్ర తుల్యప్రమాణం యుంజ్యాత్స్వేచ్ఛం శర్కరాయా రజోభిః| ఏకీభూతం తత్ఖజక్షోభణేన స్థాప్యం ధాన్యే సప్తరాత్రం సుగుప్తం||77|| తమమృతరసపాకం యః ప్రగే ప్రాశమశ్నన్ అను పిబతి యథేష్టం వారి దుగ్ధం రసం వా| స్మృతిమతిబలమేధాసత్త్వసారైరుపేతః కనకనిచయగౌరః సోఽశ్నుతే దీర్ఘమాయుః||78||

స0-సునిష్పన్నాని భల్లాతకాని పాకేన పరిచ్యుతాన్యాఢకసమ్మితాని ఇష్టికాచూర్ణకణైర్ఘృష్టాని జలేన ప్రక్షాల్య, మారుతేన సంశోష్య-న త్వాతపే, తతో జర్జరాణి జలద్రోణే విపచేత్| పాదశేషధృతగాలితం శీతం చ తద్రసం పునరపి క్షీరద్రోణసహితం పచేత్| [తత్ర-] తస్మిన్ పాదశేషస్థే, తుల్యప్రమాణం సర్పిః పక్వం శర్కరాచూర్ణేన యుతం యథేచ్ఛం ప్రకృత్యాదివశాద్యుంజీత| తచ్చ ఖజలోడనేనైకీభూతం ధాన్యమధ్యే సప్తరాత్రం సుగుప్తం స్థాప్యం| ఇంద్రవజ్రాస్వాగతాశాలిన్యో వృత్తాని| తమమృతరసతుల్యపాకం యః పూర్వాహ్ణే ప్రాశం-లేహం, భక్షయన్ పశ్చాద్యథేష్టం జలం క్షీరం మాంసరసం వా పిబతి, స స్మృత్యాదియుతః సువర్ణౌఘగౌరో దీర్ఘమాయుః ప్రాప్నోతి| మాలినీ|

Adhikarana bhallAtakasiddhatailaM kuShThaghnam (79) · Śloka 79

ద్రోణేఽంభసో వ్రణకృతాం త్రిశతాద్విపక్వాత్ క్వాథాఢకే పలసమైస్తిలతైలపాత్రం| తిక్తావిషాద్వయవరాగిరిజన్మతార్క్ష్యైః సిద్ధం పరం నిఖిలకుష్ఠనిబర్హణాయ||79||

స0-జలద్రోణే వ్రణకృతాం భల్లాతకానాం శతత్రయాద్విపక్వాత్ క్వాథస్యాఢకేఽవశిష్టే తిలతైలాఢకం తిక్తాదిభిః పాలికైః కల్కితైః పక్వం నిఃశేషకుష్ఠనిషూదనాయ పరం-శ్రేష్ఠం| వసంతతిలకం|

Adhikarana bhallAtako AmalakashuktyAdibhirAyuShkaraH (80) · Śloka 80

సహామలకశుక్తిభిర్దధిసరేణ తైలేన వా గుడేన పయసా ఘృతేన యవసక్తుభిర్వా సహ| తిలేన సహ మాక్షికేణ పలలేన సూపేన వా వపుష్కరమరుష్కరం పరమమేధ్యమాయుష్కరం||80||

స0-ఆమలకత్వగాదిభిరేకాదశభిః సహ ప్రత్యేకం భల్లాతకముపయుక్తం ప్రశస్తశరీరకరణకారణం| తథా పరం-అతిశయేన, మేధ్యమాయుష్ప్రదం చ స్యాత్| పృథ్వీవృత్తం|

Adhikarana bhallAtako yathAvidhiprayukto~amRutakalpaH (81) · Śloka 81

భల్లాతకాని తీక్ష్ణాని పాకీన్యగ్నిసమాని చ| భవంత్యమృతకల్పాని ప్రయుక్తాని యథావిధి||81||

స0-భల్లాతకాని తీక్ష్ణాని సునిష్పన్నాని దహనతుల్యాని తాని యథావిధి ప్రయుక్తాన్యమృతతుల్యాని భవంతి|

Adhikarana bhallAtakasya kaphajarogAdinAshatve prashaMsA (82) · Śloka 82

కఫజో న స రోగోఽస్తి న విబంధోఽస్తి కశ్చన| యం న భల్లాతకం హన్యాచ్ఛీఘ్రమగ్నిబలప్రదం||82||

స0-శ్లేష్మోత్థో రోగః స నాస్తి, విబంధశ్చ స కశ్చిదపి న విద్యతే, యం-రోగం విబంధం వా, భల్లాతకం ద్రుతతరం పటుతరదహనకరం న హన్యాత్|

Adhikarana BllAkasya vAtArapavidhAne~api kulatthAdi varjanam (83) · Śloka 83

వాతాతపవిధానేఽపి విశేషేణ వివర్జయేత్| కులత్థదధిశుక్తాని తైలాభ్యంగాగ్నిసేవనం||83||

స0-వాతాతపవిధావపి భల్లాతకస్య కులత్థాదీని విశేషేణ వర్జయేత్|

Adhikarana tuvarakatailaM kuShThaghnam (84-91) · Śloka 91

వృక్షాస్తువరకా నామ పశ్చిమార్ణవతీరజాః| వీచీతరంగవిక్షోభమారుతోద్ధూతపల్లవాః||84|| తేభ్యః ఫలాన్యాదదీత సుపక్వాన్యంబుదాగమే| మజ్జ్ఞః ఫలేభ్యశ్చాదాయ శోషయిత్వాఽవచూర్ణ్య చ||85|| తిలవత్ పీడయేద్ ద్రోణ్యాం, క్వాథయేద్వా కుసుంభవత్| తత్తైలం సంభృతం భూయః పచేదాసలిలక్షయాత్||86|| అవతార్య కరీషే చ పక్షమాత్రం నిధాపయేత్| స్నిగ్ధస్విన్నో హృతమలః పక్షాదుద్ధృత్య తత్తతః||87|| చతుర్థభక్తాంతరితః ప్రాతః పాణితలం పిబేత్| మంత్రేణానేన పూతస్య తైలస్య దివసే శుభే||88|| "మజ్జసార మహావీర్య సర్వాన్ ధాతూన్ విశోధయ| శంఖచక్రగదాపాణిస్త్వామాజ్ఞాపయతేఽచ్యుతః||89|| తేనాస్యోర్ధ్వమధస్తాచ్చ దోషా యాంత్యసకృత్తతః| సాయమస్నేహలవణాం యవాగూం శీతలాం పిబేత్||90|| పంచాహాని పిబేత్తైలమిత్థం వర్జ్యాన్ వివర్జయన్| పక్షం ముద్గరసాన్నాశీ సర్వకుష్ఠైర్విముచ్యతే||91||

స0-తువరసంజ్ఞా వృక్షాస్తువరకాః పశ్చిమసముద్రతటోద్భూతాః| వీచీత్యాదినా విశేషణేన తోయనిధినికటతరత్వం ప్రతిపాదయతి| తేభ్యో వృక్షేభ్యో జలదాగమే సుపక్వాని ఫలాని గృహ్ణీయాత్| ఫలేభ్యోఽపి మజ్జ్ఞో గృహీత్వా శోషయిత్వా సుష్ఠు చూర్ణయిత్వా చ తిలవద్ ద్రోణ్యాం పీడయేత్| కుసుంభవద్వా క్వాథయేత్జ్| తచ్చ తైలం సిద్ధం పునః పచేత్తోయక్షయం యావత్| పక్వం చావర్తాయ కరీషే మాసార్ధం నిధాపయేత్| యంత్రపీడితం తు ప్రకృత్యైవ నిస్తోయం తైలం తదక్వథితమేవ నిధాపయేత్| తతః-పక్షాదనంతరం, తైలముద్ద్ధృత్య స్నిగ్ధస్విన్నో హృతదోషో మంత్రేణానేన మజ్జసారేత్యాదినా పవిత్రితస్య తైలస్య శుభదివసే చతుర్థేన భక్తేనాంతరితోఽహర్ముఖే కర్షం పిబేత్| తేన తైలేనాస్య పుంస ఊర్ధ్వమధశ్చ పునః పునర్దోషా యాంతి| అనంతరమపరాహ్ణేఽస్నేహలవణాం యవాగూం శిశిరాం పిబేత్| ఇత్థం-అనేన ప్రకారేణ, పరిహార్యాన్ పరిహరన్ పంచ దివసాని తైలం పిబేత్| పక్షం ముద్గరసాన్నభోజనః సర్వకుష్ఠైర్విముచ్యతే|

Adhikarana tuvarakatailaM khadirakvAthasiddhaM kuShThaghnam (92-93) · Śloka 93

తదేవ ఖదిరక్వాథే త్రిగుణే సాధు సాధితం| నిహితం పూర్వవత్పక్షం పిబేన్మాసం సుయంత్రితః||92|| తేనాభ్యక్తశరీరశ్చ కుర్వన్నాహారమీరితం| | భిన్నస్వరం రక్తనేత్రం శీర్ణాంగం కృమిభక్షితం| ] అనేనాశు ప్రయోగేణ సాధయేత్కుష్ఠినం నరం||93||

స0-తదేవ-తువరాస్థితైలం, ఖదిరక్వాథేన త్రిగుణేన సమ్యక్పక్వం పూర్వవత్-కరీషే పక్షం నిహితం, మాసం సుయంత్రితః పిబేత్| తేన చ తైలేనాభ్యక్తశరీరో భోజనం పూర్వోక్తం ముద్గరసాన్నం విదధ్యాత్| ఏతేన ప్రయోగేణ శీఘ్రం కుష్ఠవంతం పురుషముపక్రమేత్|

Adhikarana tuvarakatailaM sarpirmadhuyutaM dvishatAyuShkaram (94) · Śloka 94

సర్పిర్మధుయుతం పీతం తదేవ ఖదిరాద్వినా| పక్షం మాంసరసాహారం కరోతి ద్విశతాయుషం||94||

స0-తదేవ-తువరాస్థితైలం, ఖదిరమంతరేణ ఘృతమధుయుతం పక్షం పీతం సన్మాంసరసాహారం నరం ద్విశతాయుషం విధత్తే|0

Adhikarana tuvarakatailaM nasyopayojitaM trishatAyuShkaram (95) · Śloka 95

తదేవ నస్యే పంచాశద్దివసానుపయోజితం| | వలీపలితనిర్ముక్తం స్థిరస్మృతికచద్విజం| ] వపుష్మతం శ్రుతధరం కరోతి త్రిశతాయుషం||95||

స0-తదేవ తైలం నస్యే పంచాశద్వాసరాన్ సేవితం వరశరీరం శ్రుతధరం త్రివర్షశతాయుషం పురుషం కరోతి|

Adhikarana pippalIrasAyanam (96) · Śloka 96

పంచాష్టౌ సప్త దశ వా పిప్పలీర్మధుసర్పిషా| రసాయనగుణాన్వేషీ సమామేకాం ప్రయోజయేత్||96||

స0-పంచ పిప్పలీరథవా సప్తాష్టౌ వా దశ వా మాక్షికసర్పిర్భ్యాం రసాయనగుణమభిలష్య వర్షమేకం ప్రయోజయేత్|

Adhikarana anyaM pippalI rasAyanam (97-98) · Śloka 98

తిస్రస్తిస్రస్తు పూర్వాహ్ణే భుక్త్వాఽగ్రే భోజనస్య చ| పిప్పల్యః కింశుకక్షారభావితా ఘృతభర్జితాః||97|| ప్రయోజ్యా మధుసమ్మిశ్రా రసాయనగుణైషిణా| |98|

స0-పలాశక్షారభావితాః పిప్పల్యః సర్పిషా భర్జితా మాక్షికాన్వితాస్తిస్రః పూర్వాహ్ణే, తిస్రో భుక్త్వా, తిస్రో భోజనస్యాగ్రే, ప్రయోజ్యాః రసాయనగుణం కామయమానేన|

Adhikarana vardhamAnapippalIsahasram (98-1) · Śloka 1

| క్రమవృద్ధ్యా దశాహాని దశపైప్పలికం దినం||98|| వర్ధయేత్పయసా సార్ధం తథైవాపనయేత్పునః| జీర్ణౌషధశ్చ భుంజీత షష్టికం క్షీరసర్పిషా||99|| పిప్పలీనాం సహస్రస్య ప్రయోగోఽయం రసాయనం| పిష్టాస్తా బలిభిః పేయాః శృతా మధ్యబలైర్నరైః||100|| | శీతీకృతా హీనబలైర్వీక్ష్య దోషామయాన్ ప్రతి| ]||1||

స0-దశ దినాని దశపైప్పలికం దినం క్రమవృద్ద్యా క్షీరేణ సహ యోజయేత్, వర్ధమానా దశ పిప్పలీః ప్రయోజయేదిత్యర్థః| తథైవ దశపైప్పలికం దినం పయసా సహాపనయేత్| పరిణతభేషజశ్చ షష్టికం దుగ్ధఘృతేనాద్యాత్| అయం-ఏవంప్రకారః, సహస్రపిప్పలీనాం ప్రయోగో రసాయనం స్యాత్| తాః-పిప్పల్యః, పిష్టాః సత్యో బలవద్భిర్నరైః పాతవ్యాః, మధ్యబలైర్నరైః క్వథితాః పేయాః|

Adhikarana vardhamAnapippalIsahasradvayam (101) · Śloka 101

తద్వచ్చ ఛాగదుగ్ధేన ద్వే సహస్రే ప్రయోజయేత్| |101|

స0-తద్వచ్చేతి అనేనైవ క్రమేణ ఛాగక్షీరేణ సహ ద్వే సహస్రే ప్రయోజయేత్|

Adhikarana eShAM pippalIprayogANAM phalam (101-102) · Śloka 102

| ఏభిః ప్రయోగైః పిప్పల్యః కాసశ్వాసగలగ్రహాన్||101|| యక్ష్మమేహగ్రహణ్యర్శఃపాండుత్వవిషమజ్వరాన్| ఘ్నంతి శోఫం వమిం హిధ్మాం ప్లీహానం వాతశోణితం||102||

స0-ఏభిః-పూర్వోక్తైః ప్రయోగైః, పిప్పల్య ఉపయుక్తాః కాసాదీంశ్ఛోఫాదీంశ్చ జయంతి|

Adhikarana lohapAtralIptapippalI prayogaH (103) · Śloka 103

బిల్వార్ధమాత్రేణ చ పిప్పలీనాం పాత్రం ప్రలింపేదయసో నిశాయాం| ప్రాతః పిబేత్తత్సలిలాంజలిభ్యాం వర్షం యథేష్టాశనపానచేష్టః||103||

స0-పిప్పలీకర్షద్వయమాత్రేణ నిశాయాం లోహపాత్రం లింపేత్| తచ్చ జలాంజలియుగేన ప్రాతః పిబేత్ సంవత్సరం స్వేచ్ఛాభోజనపానక్రియః| ఏతచ్చ రసాయనం పూర్వగుణం| ఇంద్రవజ్రా వ్రత్తం|

Adhikarana lohapAtralIptanAM shuNThacAdInAM prayogaH (104-105) · Śloka 105

శుంఠీవిడంగత్రిఫలాగుడూచీ- యష్టీహరిద్రాతిబలాబలాశ్చ| ముస్తాసురాహ్వాగురుచిత్రకాశ్చ సౌగంధికం పంకజముత్పలాని||104|| ధవాశ్వకర్ణాసనబాలపత్ర- సారాస్తథా పిప్పలివత్ ప్రయోజ్యాః| లోహోపలిప్తాః పృథగేవ జీవే- త్సమాః శతం వ్యాధిజరావిముక్తః||105||

స0-శుంఠ్యాదీన్ పృథగేవ పిప్పలీరివ లోహోపలిప్తానుపయుజ్య వర్షశతం రోగజరారహితో జీవతి|

Adhikarana eShAM rasAyanAnAM dviguNaprakarShakaraH prayogaH (106) · Śloka 106

క్షీరాంజలిభ్యాం చ రసాయనాని యుక్తాన్యమూన్యాయసలేపనాని| కుర్వంతి పూర్వోక్తగుణప్రకర్ష- మాయుఃప్రకర్షం ద్విగుణం తతశ్చ||106||

స0-అమూని-పూర్వోక్తాని రసాయనాని, లోహలేపనాని క్షీరాంజలిభ్యాం-దుగ్ధపలాష్టకేన, ఉపయుక్తాని పూర్వోక్తగుణాతిశయమాయుః ప్రకర్షం చ తతో ద్విగుణం విదధతి| ఆద్యంతే ఇంద్రవజ్రాఖ్యే, మధ్యమం తూపజాతిః|

Adhikarana somarAjIrasAyanam (107) · Śloka 107

అసనఖదిరయూషైర్భావితాం సోమరాజీం మధుఘృతశిఖిపథ్యాలోహచూర్ణైరుపేతాం| శరదమవలిహానః పారిణామాన్ వికారాం- స్త్యజతి మితహితాశీ తద్వదాహారజాతాన్||107||

స0-అసనాదిక్వాథేన భావితాం బాకుచీం మాక్షికాదిభిర్యుక్తాం వర్షమవిలహన్ పారిణామాన్-వయఃపరిణతిజాన్, వికారాన్ జహాతి| తథా హితమితభోజన ఆహారజాన్ వికారాంస్త్యజతి| మాలినీ|

Adhikarana anyaM somarAjIrasAyanam kuShThaghnam (108) · Śloka 108

తీవ్రేణ కుష్ఠేన పరీతమూర్తి- ర్యః సోమరాజీం నియమేన ఖాదేత్| సంవత్సరం కృష్ణతిలద్వితీయాం స సోమరాజీం వపుషాఽతిశేతే||108||

స0-దారుణేన కుష్ఠేన వ్యాప్తదేహో యః శశాంకలేఖాం కృష్ణతిలయుతాం నియమేన వత్సరం భక్షయేత్, స చంద్రకాంతిం శరీరేణ జయేత్| ఉపజాతిః|

Adhikarana anyaM somarAjIrasAyanam kuShThaghnam (109-110) · Śloka 110

యే సోమరాజ్యా వితుషీకృతాయా- శ్చూర్ణైరూపేతాత్ పయసః సుజాతాత్| ఉద్ధృత్య సారం మధునా లిహంతి తక్రం తదేవాను పిబంతి చాంతే||109|| కుష్ఠినః శీర్యమాణాంగాస్తే జాతాంగులినాసికాః| భాంతి వృక్షా ఇవ పునః ప్రరూఢనవపల్లవాః||110||

స0-యే పురుషా వితుషీకృతాయా ఇందురాజ్యాశ్చూర్ణైర్యుక్తాత్ క్షీరాత్ సుజాతాత్ సారం-నవనీతాఖ్యం, ఉద్ధృత్య మాక్షికేణ సహ లిహంతి, పశ్చాత్ తదేవ తక్రం చ యే పిబంతి, తే కుష్ఠవంతః శీర్యమాణశరీరాః సముద్భూతాంగులిఘ్రాణాః శోభంతే| తరవ ఇవ భూయః సంజాతప్రత్యగ్రపల్లవాః| ఇంద్రవజ్రా|

Adhikarana rasonasyotpattiH (1-112) · Śloka 112

| శీతవాతహిమదగ్ధతనూనాం స్తబ్ధభగ్నకుటిలవ్యథితాస్థ్నాం| భేషజస్య పవనోపహతానాం వక్ష్యతే విధిరతో లశునస్య||1|| ] రాహోరమృతచౌర్యేణ లూనాద్యే పతితా గలాత్| అమృతస్య కణా భూమౌ తే రసోనత్వమాగతాః||111|| ద్విజా నాశ్నంతి తమతో దైత్యదేహసముద్భవం| సాక్షాదమృతసంభూతేర్గ్రామణీః స రసాయనం||112||

అథ లశునకల్పమాచష్టే- సం-స్వర్భానోరమృతాపహరణాపరాధేన కంఠాచ్ఛిన్నాద్యేఽమృతస్య బిందవో ధరిత్ర్యాం పతితాస్తే లశునత్వం ప్రాప్తాః| య(అ)-అస్మాద్ధేతోః, దైత్యదేహోత్థం లశునమతో ద్విజా న భక్షయంతి| సాక్షాచ్చామృతసంభూతత్వాద్ధేతోరసౌ రసోనో రసాయనం గ్రామణీః శ్రేష్ఠః|

Adhikarana doShovisheSheNa lashunashIlanakAlaH (113-114) · Śloka 114

శీలయేల్లశునం శీతే, వసంతేఽపి కఫోల్బణః| ఘనోదయేఽపి వార్తాతః, సదా వా గ్రీష్మలీలయా||113|| స్నిగ్ధశుద్ధతనుః శీతమధురోపస్కృతాశయః| తదుత్తంసావతంసాభ్యాం చర్చితానుచరాజితః||114||

స0-శీతే-హేమంతశిశిరయోః, లశునం శీలయేత్| కఫాధికో వసంతేఽపి శీలయేత్| వాతోత్తరో వర్షాస్వపి శీలయేత్| సర్వదైవ వా వాతార్తౌ గ్రీష్మర్తుచర్యాచరణేన శీలయేత్| కీదృశః సన్ ? స్నిగ్ధా శుద్ధా చ తనుర్యస్య స ఏవం| తథా శీతలైర్మధురైశ్చోపస్కృతః-సంస్కృతః, ఆశయో యస్య స ఏవం| తథా తస్య-లశునస్య, శేఖరకర్ణపూరాభ్యాం మండితా అనుచరాః-సేవకాః, అంగణే యస్య స తథా|

Adhikarana lashunasvarasavidhiH kaNThanADIshuddhaye (115-119) · Śloka 119

తస్య కందాన్ వసంతాంతే హిమవచ్ఛకదేశజాన్| అపనీతత్వచో రాత్రౌ తిమయేన్మదిరాదిభిః||115|| తత్కల్కస్వరసం ప్రాతః శుచితాంతవపీడితం| మదిరాయాః సూరూఢాయాస్త్రిభాగేన సమన్వితం||116|| మద్యస్యాన్యస్య తక్రస్య మస్తునః కాంజికస్య వా| తత్కాల ఏవ వా యుక్తం యుక్తమాలోచ్య మాత్రయా||117|| తైలసర్పిర్వసామజ్జక్షీరమాంసరసైః పృథక్| క్వాథేన వా యథావ్యాధి రసం కేవలమేవ వా||118|| పిబేద్గండూషమాత్రం ప్రాక్ కంఠనాడీవిశుద్ధయే| |119|

స0-తస్య-లశునస్య, కందాన్ వసంతఋతజాంస్తథా హిమవేద్దేశజాంశ్ఛకదేశజాన్ వా ఉద్ధృతత్వచో రాత్రౌ మదిరాబీజపూరరసాదిభిస్తిమయేత్-క్లేదయేత్| తత్కల్కస్య స్వరసం ధౌతవస్త్రపీడితం మదిరాయాః సురుఢాయాస్త్రిభాగేన యుతం, మద్యాదేర్వా త్రిభాగేన యుతం, అథవా తస్మిన్నేవ కాలే సురాదిభిర్యుతం, మాత్రయా-దేశకాలాతురాద్యపేక్షిణ్యా, ఆలోచ్య-నిరూప్య, తైలాదిభిర్వా పృథక్ యుక్తం యది వా క్వాథేన యథావ్యాధివశాద్యుక్తం, కేవలమేవ వా రసం, ప్రాక్-పూర్వం, గండూషమాత్రం పిబేత్ గలనాడీవిశోధనాయ|

Adhikarana lashunarasasevane vamimUrcCAyayormukhe shItalajasekaH lashunarasasevane vedanAyAM svedanam (119-120) · Śloka 120

| ప్రతతం స్వేదనం చాను వేదనాయాం ప్రశస్యతే||119|| శీతాంబుసేకః సహసా వమిమూర్చ్ఛాయయోర్ముఖే| |120|

స0-వేదనాయాం సత్యాం సతతం స్వేదనం శ్రేష్ఠం| తథా వమౌ మూర్చ్ఛాయే చ సహసా-ఝటిత్యేవ, శీతలజలసేకో ముఖే శస్యతే|

Adhikarana lashunarasasevane klamApAye sheSharasapAnam (120) · Śloka 120

| శేషం పిబేత్ క్లమాపాయే స్థిరతాం గత ఓజసి||120||

స0-శేషం రసం క్లాంతేరపగమ ఓజసి స్థైర్యం ప్రాప్తే సతి పిబేత్|

Adhikarana lashunarasasevane vidAhaparihArArthaM shItAnulepanAdi (121) · Śloka 121

విదాహపరిహారాయ పరం శీతానులేపనః| ధారయేత్సాంబుకణికా ముక్తాకర్పూరమాలికాః||121||

స0-విదాహోపశాంతయేఽతిశీతానులేపనః స్యాత్| తథా ముక్తామాలికాః కర్పూతమాలికాశ్చ సజలకణా ధారయేత్|

Adhikarana lashunarasasevane parAmAtrAdi (122) · Śloka 122

కుడవోఽస్య పర మాత్రా తదర్ధం కేవలస్య తు| పలం పిష్టస్య తన్మజ్జ్ఞః సభక్తం ప్రాక్ చ శీలయేత్||122||

స0-అస్యోత్తమా మాత్రా సురాసహితస్య కుడవః| కేవలస్య తు రసస్య కుడవార్ధం పరం మాత్రా| తన్మజ్జ్ఞః పిష్టస్య పలం పరామాత్రా| సభక్తం ప్రాక్ చాహారాత్ తచ్ఛీలయేత్|

Adhikarana lashunarasasevane jIrNaSAlyodanaBojanAdi (123) · Śloka 123

జీర్ణశాల్యోదనం జీర్ణే శంఖకుందేందుపాండురం| భుంజీత యూషైః పయసా రసైర్వా ధన్వచారిణాం||123||

స0-పురాణశాలిభక్తం పరిణతే శంఖాదివత్ సితం యూషాదిభిః సాత్మ్యాదివశాత్ భుంజీత|

Adhikarana lashunarasasevane madyAdipAnam (124) · Śloka 124

మద్యమేకం పిబేత్తత్ర తృట్ప్రబంధే జలాన్వితం| అమద్యపస్త్వారనాలం ఫలాంబు పరిసిక్థకాం||124||

స0-తత్ర చ తృషి జాతాయాం కేవలం మద్యం జలయుతం పిబేత్| అమద్యపస్తు నరో ధాన్యామ్లాదీని పిబేత్| పరిసిక్థికా-సట్టకవిశేషః, కిట్టిరితి క్వచిత్ప్రసిద్ధా|

Adhikarana lashunakalkarasAyanam (125) · Śloka 125

తత్కల్కం వా సమఘృతం ఘృతపాత్రే ఖజాహతం| స్థితం దశాహాదశ్నీయాత్తద్వద్వా వసయా సమం||125||

స0-అథవా తస్య-లశునస్య, కల్కం తుల్యఘృతం ఖజేనాలోడితం ఘృతభాండే స్థితం దశాహాదూర్ధ్వం భుంజీత| తథైవ వసయా సహ స్థితం దశాహాదూర్ధ్వం భుంజీత|

Adhikarana lashunagarbhashUlyamAMsarasAyanam (126) · Śloka 126

వికంచుకప్రాజ్యరసోనగర్భాన్ సశూల్యమాంసాన్ వివిధోపదంశాన్| నిమర్దకాన్ వా ఘృతశుక్తయుక్తాన్ ప్రకామమద్యాల్లఘు తుచ్ఛమశ్నన్||126||

స0-వికంచుకో-విగతత్వగ్, యః ప్రాజ్యః-ప్రభూతో లశునః, స గర్భో యేషాం తాంస్తథావిధాన్, తథా సహశూల్యమాంసేన సశూల్యమాంసాన్, తథా నానావిధరుచకాన్, ఈదృశాన్ వా నిమర్దకాన్ ఘృతశుక్తకాన్వితాన్, యథేచ్ఛం లఘు తథా తుచ్ఛం-అల్పం, భుంజానః| ఉపేంద్రవజ్రావృత్తం|

Adhikarana pittaraktavihInasamastAvaraNA vRuteshuddhe ca vAyau lashunAtparaM dravyaM na vidyates (127) · Śloka 127

పిత్తరక్తవినిర్ముక్తసమస్తావరణావృతే| శుద్ధే వా విద్యతే వాయౌ న ద్రవ్యం లశునాత్పరం||127||

స0-వాతే లశునాత్పరమన్యద్ ద్రవ్యం న విద్యతే| కింభూతే ? పిత్తరక్తవిహీనసకలావరణావృతే| శుద్ధే-కేవలే వా, పవనేఽపరం ద్రవ్యం న విద్యతే|

Adhikarana priyAmbuguDadugdhAdernarasya rasono vyApattaye (128) · Śloka 128

ప్రియాంబుగుడదుగ్ధస్య మాంసమద్యామ్లవిద్విషః| అతితిక్షోరజీర్ణం చ రసోనో వ్యాపదే ధ్రువం||128||

స0-లశునం ప్రియజలాదేర్నరస్య, మాంసాదిద్వేషిణః, తథాఽజీర్ణమతితిక్షోః, నిశ్చయేన వ్యాపత్తయే స్యాత్|

Adhikarana lashunaprayogAnte mRudu virecanam (129) · Śloka 129

పిత్తకోపభయాదంతే యుంజ్యాన్మృదు విరేచనం| రసాయనగుణానేవం పరిపూర్ణాన్ సమశ్రుతే||129||

స0-లశునప్రయోగాంతే చ పిత్తకోపభయాత్ మృదు-అతీక్ష్ణం విరేచనం చ కారయేత్| ఏవం-అనేన ప్రకారేణ యుక్తే రసోనే, రసాయనగుణాన్ పరిపూర్ణాన్ ప్రాప్నోతి| [ "ఆమాంబుపానేక్షువికారమత్స్యయానాధ్వవాతాతపభాష్యచింతాః| స్వప్నం దివా జాగరణం నిశాసు పిష్టం వ్యవాయం దధి చాత్ర నేచ్ఛేత్|| పాండూదరోరఃక్షతశోఫతృష్ణాపానాత్యయచ్ఛర్దివిషవ్రణేషు| పైత్తే వికాRరేఽక్షిగదేఽతిసారే క్షామే శరీరే చ స వర్జనీయః||" ఇతి వృద్ధవాగ్భటాత్| రసోనస్యోపరి ఏతాని విరుద్ధాని| ]

Adhikarana shilAjatuna utpattiH (130) · Śloka 130

అధునా శిలాజతుకల్పం బ్రూతే గ్రీష్మేఽర్కతప్తా గిరయో జతుతుల్యం వమంతి యత్| హేమాదిషడ్ధాతురసం ప్రోచ్యతే తచ్ఛిలాజతు||130||

స0 -గ్రీష్మే ఋతౌ గిరయో రవితప్తా జతుతుల్యం యత్ వమంతిక్షరంతి, సువర్ణాదయశ్చ తే షడ్ధాతవశ్చ తేషాం రసం, తత్ శిలాజతు గద్యతే|

Adhikarana shilAjatuna lakShaNam shilAjatuna prAshastyam (131) · Śloka 131

సర్వం చ తిక్తకటుకం నాత్యుష్ణం కటు పాకతః| ఛేదనం చ విశేషేణ లౌహం తత్ర ప్రశస్యతే||131||

స0-సర్వం-షడ్ధాతుజమపి, గిరిజం తిక్తకటుకం న చాతిశయేనోష్ణం పాకే కటుకం ఛేదనం చ విశేషేణ| తత్ర మధ్యే లౌహం శిలాజం ప్రశస్యతే|

Adhikarana shreShThasya shilAjatuna lakShaNam (132) · Śloka 132

గోమూత్రగంధి కృష్ణం గుగ్గుల్వాభం విశర్కరం మృత్స్నం| స్నిగ్ధమనమ్లకషాయం మృదు గురు చ శిలాజతు శ్రేష్ఠం||132||

స0-గోమూత్రగంధ్యాదిగుణం శిలాజతు వరం స్యాత్|

Adhikarana lohapAtre shilAjatuna bhAvanA prakAraH (133-135) · Śloka 135

వ్యాధివ్యాధితసాత్మ్యం సమనుస్మరన్ భావయేదయఃపాత్రే| ప్రాక్ కేవలజలధౌతం శుష్కం క్వాథైస్తతో భావ్యం||133|| సమగిరిజమష్టగుణితే నిఃక్వాథ్యం భావనౌషధం తోయే| తన్నిర్యూహేఽష్టాంశే పూతోష్ణే ప్రక్షిపేద్ గిరిజం||134|| తత్సమరసతాం యాతం సంశుష్కం ప్రక్షిపేద్రసే భూయః| స్వైః స్వైరేవం క్వాథైర్భావ్యం వారాన్ భవేత్సప్త||135||

స0-వ్యాధిశ్చ వ్యాధితశ్చ తయోః సాత్మ్యం-ఉపశయం, సమనుస్మరన్ లోహపాత్రే గిరిజం భావయేత్| కథం ? ఇత్యాహ-పూర్వం కేవలజలేన ధౌతం తతః శుష్కం సత్ క్వాథైర్భావనీయం| సం-సమం గిరిజం యస్మిన్ భావనౌషధే తదేవమష్టగుణే జలే నిఃక్వాథ్యం| తత్క్వాథేఽష్టాంశశేషే పూతోష్ణే సతి శిలాజతు ప్రక్షిపేత్| తత్సమరసతాం ప్రాప్తం శుష్కం పునా రసే ప్రక్షిపేత్| ఏవం స్వైః స్వైః క్వాథైః సప్త వారాన్ భావనీయం| ఆర్యాశ్చతస్రః|

Adhikarana shilAjatuna sevanavidhiH (136-138) · Śloka 138

అథ స్నిగ్ధస్య శుద్ధస్య ఘృతం తిక్తకసాధితం| త్ర్యహం యుంజీత గిరిజమేకైకేన తథా త్ర్యహం||136|| ఫలత్రయస్య యూషేణ పటోల్యా మధుకస్య చ| యోగం యోగ్యం తతస్తస్య కాలాపేక్షం ప్రయోజయేత్||137|| శిలాజమేవం దేహస్య భవత్యత్యుపకారం| గుణాన్ సమగ్రాన్ కురుతే సహసా వ్యాపదం న చ||138||

స0 -అథ గిరిజమేవం భావయిత్వా స్నిగ్ధస్య శుద్ధస్య చ నరస్య తిక్తకసాధితం ఘృతం దివసత్రయముపయుంజీత| నను, యది స్నిగ్ధశుద్ధ ఏవాసౌ, తత్కిమితి పునః సర్పిర్యుజ్యతే ? బ్రూమః| కృతఘృతస్య శిలాజతువిధానం సుతరాం శస్తం| తథా చోక్తం-"యథా హి కవచీ శస్త్రం పరేభ్యః సహతేఽధికం| తథా స్నేహాధికే గాత్రే సేవ్యమానం శిలాజతు||" ఇత్యాది| తథా ఏకైకేన వక్ష్యమాణేన సహ, శైలజం త్ర్యహముపయుంజ్యాత్| త్రిఫలాయాః క్వాథేన త్ర్యహం, పటోల్యాశ్చ క్వాథేన త్ర్యహం, మధుయష్ట్యాశ్చ క్వాథేన త్రిదివసం| అనంతరం యోగ్యం యోగం కాలాదీనపేక్ష్య ప్రయోజయేత్| ఏవం అనేన విధినా, గిరిజం యుక్తం శరీరస్యోపకారకతరం స్యాత్| సకలాన్ గుణాన్ విధత్తే| అక్స్మాదేవ చ వ్యాపదం న కరోతి|

Adhikarana shilAjatuna hInamadhyottamo yogaH (139) · Śloka 139

ఏకత్రిసప్తసప్తాహం కర్షమర్ధపలం పలం| హీనమధ్యోత్తమో యోగః శిలాజస్య క్రమాన్మతః||139||

సం-ఏకం సప్తాహం త్రిసప్తాహం సప్తసప్తాహమితి కాలయోగః, కర్షమర్ధపలం పలమితి మాత్రాయోగః, ఇతి ద్వయేఽప్యత్ర యథాక్రమం హీనమధ్యోత్తమత్వం| ఏకశ్చ త్రయశ్చ సప్త చ తేషాం సప్తాహమితి సమాసః| మునినాఽప్యుక్తం (చ. చి. అ. 1 పా. 3/54)- "ప్రయోగః సప్తసప్తాహాస్త్రయ ఏకశ్చ కాలతః| నిర్దిష్టస్త్రివిధస్తస్య వరో మధ్యోఽవరస్తథా|| పలమర్ధపలం కర్షం మాత్రా తస్య త్రిధామతా|" ఇతి|

Adhikarana rAsAyanaphalaH shilAjatuprayogaH (140-141) · Śloka 141

సంస్కృతం సంస్కృతే దేహే ప్రయుక్తం గిరిజాహ్వయం| యుక్తం వ్యస్తైః సమస్తైర్వా తామ్రాయోరూప్యహేమభిః||140|| క్షీరేణాలోడితం కుర్యాచ్ఛీఘ్రం రాసాయనం ఫలం| కులత్థాన్ కాకమాచీం చ కపోతాంశ్చ సదాత్యజేత్||141||

స0-సంస్కృతం-పవనాదిహరైర్ద్రవ్యైర్భావితం, సంస్కృతే దేహే-స్నేహనశోధనైః కృతసంస్కారే శరీరే, శిలాజతు ప్రయుక్తం ప్రయుక్తం తామ్రాదిభిః సముదితైర్వ్యస్తైర్వా యుక్తం దుగ్ధేనాలోడితం క్షిప్రమేవ రసాయనఫలం విదధ్యాత్| కులత్థాదీని కృతతత్ప్రయోగః సదైవ జహ్యాత్| ఖరణాదే కాకమాచీకపోతౌ న వర్జితౌ| తద్వచనం హి-"శుష్కామిషం విరుఢం పిష్టం శుక్తం విదాహి గురు చాన్యత్| పానాశనం కులత్థాన్ విశేషతో వర్జయేచ్చాత్ర||" ఇత్యాది| మునినాఽపి నైతౌ వర్జితౌ| తథా చ తద్గ్రంథః (చ. చి. అ. 1 పా.3/62) _"శిలాజతుప్రయోగేషు విదాహీని గురూణి చ| వర్జయేత్సర్వకాలేషు కులత్థాంశ్చ సదా త్యజేత్||" ఇతి| విదాహ్యాదివర్జనం రసాయనకాలాద్ ద్విగుణం కాలం విధేయం| కులత్థాంశ్చ యావజ్జీవమిత్యేకే| అన్యే తు వదంతి సదాశబ్దేన సంవత్సర ఉచ్యతే| యతో య ఏతే షడ్ ఋతవః| ఏతావానేవ కాలో, న షాడ్ ఋతువ్యతిరిక్తోఽన్యః కాలోఽస్తీతి తేషామయమభిప్రాయః| నను, విదాహిగుర్వాదిభ్యః కిమితి కులత్థానామధికః పరిహార ఇష్యతే ? బ్రూమః| పాషాణభేదే కులత్థానామధికతరస్వభావత్వాత్| తథా హి-సంతప్తకులత్థజలేనాప్లుతానాం పాషాణానాం పాషాణహంతృభిః సుఖేనైవ విదారణం దృష్టం| శిలాజతు చ గిరిజమిత్యుక్తం| అతః శిలాజతుప్రయోగాత్ తన్మయమేవ శరీరం సంపద్యతే| తేన తస్య కులత్థా బాధావిధాయినః, ఇతి పరిహారస్తేషామధికః కృతః|

Adhikarana sarvaroganAshane shilAjatusAmarthyam,guggulukalpaH (142) · Śloka 142

న సోఽస్తి రోగో భువి సాధ్యరూపో జత్వశ్మజం యం న జయేత్ ప్రసహ్య| తత్ కాలయోగైర్విధివత్ ప్రయుక్తం స్వస్థస్య చోర్జాం విపులాం దధాతి||142||

స0 -అత్ర భూలోకగ్రహణం సకలభూలోకపరిగ్రహార్థం| అన్యథా కశ్చిదేవ దేశో గృహ్యేత, న త్వశేషో భూలోకః| రూపగ్రహణేన సాధ్యః సవికల్పోఽపి గృహ్యతే, తేన కృచ్ఛ్రసాధ్యోఽపి గృహ్యతే| రూప పదమంతరేణ తు సుఖసాధ్య ఏవ కేవలో గృహ్యేత| ప్రసహ్యేత్యనేన శీఘ్రతరం నిశ్చితం చ రోగజయం కరోతీతి గమయతి| తదయం భావః,-కుష్ఠఘ్నాని మూత్రకృచ్ఛ్రహరాణి వా యథౌషధాని తేషాం శమయతి, తతః క్షిప్రతరం నిశ్చితం చ రోగజయం కరోతి గిరిజమితి| న స రోగో సాధ్యరూపో విద్యతే, యం శిలాజతు ప్రసహ్య న జయేత్| గిరిజం కాలయోగేన చ విధినా ప్రయుక్తం నీరుజస్య పురుషస్య మహతీమూర్జాం చ కరోతి| ఉపజాతిః| అత ఏవ సంగ్రహే జగాద (ఉ. అ. 49)-"జ్వరీ జ్వరఘ్నాంబుదపర్పటాదేః క్వాథేన రక్తీ మధుయష్టికాయాః| శోషీ రసైః క్రవ్యభుగామిషోత్థైర్మాయూరమాంసైః పయసా చ కార్శ్యే|| మధ్వంబునా మేదసి సంప్రవృద్ధే క్షీరేణ పర్యాకులబుద్ధిసత్త్వః| పాండౌ సశోఫే జఠరే సకృచ్ఛ్రే పిబేచ్ఛిలాజం మహిషీజలేన|| అశ్మ వీరతరాద్యేన కుష్ఠం ఖదిరవారిణా| విషం విషఘ్నైరగదైర్హంత్యేవం తద్యథామయం|| శైలజత్రికటుకటుక్షౌద్రక్షౌద్రధాతూన్ విషేవతే| క్షీరోదనాశీ యో జీర్ణే యక్ష్మణా న స బాధ్యతే|| సుభావితాం సారజలైస్తులాం పీత్వా శిలోద్భవాత్| సారాంబునైవ భుంజానః శాలీన్ జాంగలజై రసైః|| అపోహ్య మధుమేహాఖ్యమంతకం రోగసంకరం| వపుర్వర్ణబలోపేతః శతం జీవత్యనామయః|| అమరమందిరమందరసంభవాత్ పలశతం గిరిజాదుపయోజయ| యది జరామయదుఃఖవివర్జితాం సుచిరమిచ్ఛసి జీవితసంతితం|| దశగుణముపయుంక్తే యః శతం శైలజాతాల్లఘుహితమితభోజీ వర్జయన్ వర్జనీయాన్| సతతసమనుషక్తాన్ వర్జితాన్ వైద్యవృందైర్విధమతి స గదౌఘాన్నేక్షతే చాయుషోఽంతం||" ఇతి| శివగుటికా చాత్రైవోక్తా (సం. ఉ. అ. 49)| యథా-"శిలాహ్వాత్ షోడశపలం త్రిస్త్రిరేకత్ర భావయేత్| వరాయా దశమూలస్య గుడూచ్యాః కర్కటస్య చ|| బలాయా మధుయష్ట్యాశ్చ రసే గవ్యే చ వారిణి| క్షీరే సకృత్ క్రమేణైవం సప్తకృత్వస్తథా పునః|| కాకోలియుగ్మఘనపుష్కరవహ్నిరాస్నామేదాయుగర్ద్ధిచవికాగజపిప్పలీనాం| పాఠాద్విజీవకనికుంభవిదారియుగ్మవీరావరీమధుఫలాంశుమతీద్వయానాం|| పలికానామబ్ద్రోణే సిద్ధానాం పాదశేషితే క్వాథే| భావితమిత్థం గిరిజం ద్విపలైశ్చూర్ణీకృతైర్యుంజ్యాత్|) కర్కటశృంగీధాత్రీవ్యోషైస్తాలీసపత్రకుడవేన| చూర్ణపలేన విదార్యాస్త్వక్క్షీర్యాః కర్షయుగ్మేన|| కుడవేన చతుర్జాతాత్తైలఘృతక్షౌద్రశర్కరాభిశ్చ| ద్విపలాదిద్విగుణాభిః కుర్యాద్గులికాస్తతోఽక్షసమాః|| తాః శుష్కా నవకుంభే జాతీపుష్పాధివాసితే స్థాప్యాః| తాసామేకాం ఖాదేత్ ప్రతిదినమనుపానమత్రేష్టం|| క్షీరరసదాడిమాంభోమార్ద్వీకసురాసవాన్యతమం| జీర్ణేఽన్నం లఘు భోజ్యం యూషపయఃపిశితనిర్యూహైః|| సప్తాహమాత్రమేవం సర్వాన్నీనః క్రమాద్భవేత్పరతః| భక్తస్యాంతే ప్రాగ్వా గులికా న విరుధ్యతే చైషా|| నిరపాయా భూరిఫలా పరిహారసుఖోపయోజితా జయతి| ప్రబలమపి వాతశోణితమూరుస్తంభం జ్వరం దీర్ఘం|| భగమూత్రశుక్రదోషప్లీహయకృద్రక్తపాండుహృద్రోగాన్| వర్ధ్మవమిగుల్మపీనసహిధ్మాకాసారుచిశ్వాసాన్|| విద్రధిముదరం కుష్ఠం శ్విత్రం షాంఢ్యం క్షయం మదం మూర్చ్ఛాం| ఉన్మాదమపస్మారం ముఖనేత్రశిరోగదాంస్తాంస్తాన్|| ఆనాహమతీసారం హలీమకం కామలాగ్రహణిరోగాన్| గ్రంథ్యర్బుదాన్ సపిడకాన్ భగందరం గండమాలాం చ|| అతికార్శ్యమతిస్థౌల్యం స్వేదమపి శ్లీపదం గుదే కీలాన్| దంష్ట్రావిషం సమూలం గరప్రయోగాన్ సుఘోరాంశ్చ|| అభిచారమరాతికృతం దుఃస్వప్నం భౌతికీం తథా బాధాం| పాప్మాలక్ష్మీం చేయం గులికా శమయేచ్ఛివా నామ|| వృష్యాఽఽయుష్యా ధన్యా కాంతియశః శ్రీవిబోధనీ మేధ్యా| కురుతే నృపవల్లభతాం జయం వివాదే చ వక్త్రస్థా|| జితఖలతివలీపలితం జీవయతి సుఖం శతద్వయం శరదాం| వర్షద్వయప్రయోగాద్వర్షశతచతుష్టయం జీవేత్||" [ఇతి|] ఖరనాదే తూక్తం-"కనకాద్రజతాత్తామ్రాదయసః సీసాత్తథా త్రపుణః| గిరివివరనిఃసృతం తత్క్వాథస్నిగ్ధాతిమృదుమృత్స్నం|| జత్వాభం చ శిలాజతు విద్యాదేతజ్జడాత్మకం గిరిజం| సంరక్తపీతవర్ణం సతిక్తమధురం రసే కటువిపాకి|| శీతం కనకశిలాజతు విశేషతః శ్లేష్మపిత్తఘ్నం|| శ్వేతం చ తిక్తమధురం పాచనవల్లేఖనం శీతం| కించిల్లవణం విద్యా(రూప్యా)ద్విశేషతో వాతపిత్తఘ్నం|| శితికంఠతుల్యవర్ణం తీక్ష్ణోష్ణం లేఖనం విపాకకటు| కించిల్లవణం తామ్రాత్మకం స్మృతం కఫకృ(హృ)ద్విశేషేణ|| గుగ్గులుకాభం స్నిగ్ధం తిక్తం లవణం సరం విశదతీక్ష్ణం|| కటుపాకినాతిశీతం త్రిమలఘ్నం త్వాయసం శ్రేష్ఠం|| స్వాకరసమానవర్ణే సీసత్రపుసంభవే శిలాజతునీ|| అల్పాంతరకర్మగుణే కృష్ణాయసజాచ్ఛిలాజతునః|| గోమూత్రగంధమసితం గుగ్గులుకాభం విశర్కరం మృత్స్నం| స్నిగ్ధమనమ్లకషాయం శిలోద్భవం సర్వకర్మణ్యం||" ఇత్యత్ర గురుమృదుగుణౌ నోక్తౌ| తథోక్తం-"సస్నేహలవణభావాద్వాతఘ్నం పిత్తనుత్ సరత్వాత్తత్| రసపాకయోః కటుత్వాత్తైక్ష్ణ్యాచ్చ శ్లేష్మమేదోఘ్నం|| కటుతీక్ష్ణత్వాద్దీపనమగ్నేరుద్దీపనాన్మలాన్ పచతి| తిక్తత్వాద్రక్తఘ్నం కటుతైక్ష్ణౌష్ణ్యాత్ కృమిఘ్నం చ|| శోభనభావాద్దృష్యం స్నిగ్ధత్వాత్ పౌష్టికం చ బల్యం చ| ఆయుష్యం చ విషఘ్నం మంగల్యమమృతాన్వయత్వాచ్చ|| శోధనభావాత్ స్రోతోధాత్వింద్రియబుద్ధిశోధనం వర్ణ్యం| పుత్ర్యం చ వృష్యభావాన్మేధ్యం యోనిస్వభావాచ్చ||" ఇత్యాది| తథా "భావితమన్యైర్ద్రవ్యైర్వీర్యోత్కర్షాద్విశేషకర్మణ్యం| తత్ స్యాత్తస్మాద్భావ్యం వాతాదిహరౌషధకషాయైః|| 'రాస్నాదశమూలబలాపునర్నవైరండశుంఠిమధుకానాం| క్వాథేన భావితం తద్విశేషతో వాతరోగఘ్నం|| ద్రాక్షా భీరుపటోలీత్రాయంతిగుడూచిజీవనీయానాం| క్వాథేన భావితం తద్విశేషతః పిత్తరోగఘ్నం|| త్రిఫలావచావిడంగకరంజ ఘనముఖ్యపంచమూలానాం| సహపంచకోలాకానాం క్వాథేన కఫామయే భావ్యం|| లఘుపంచమూలశుంఠీద్రాక్షాకాశ్మర్యవాజిగంధానాం| సుగుడూచిశరబలానాం రసేన పిత్తానిలగదేషు|| ఘనకుష్ఠవచాత్రిఫలాసురదారువిడంగపంచకోలానాం| రజనీమరిచాతివిషాయుక్తానాం వాతకఫజేషు|| పాఠాపటోలనింబత్రిఫలాఘనకుటజసప్తపర్ణానాం| త్రాయంత్యమృతాతివిషాసహితానాం పిత్తకఫజేషు (సం. ఉ. అ. 49)||" త్రిమలేషు యథాదోషం యోగానేతాన్ వికల్ప్య భావ్యం స్యాత్| ప్రాక్కేవలజలధౌతం శుష్కం క్వాథైస్తతో భావ్యం|| గిరిజం చతుర్గుణజలం క్వాథ్యం స్యాద్భావనౌషధం తత్ర| చతుర్థశేషే క్వాథే పూతోష్ణే ప్రక్షిపేద్గిరిజం||" ఇతి| అత్ర చతుర్గుణజలస్యౌషధస్య క్వాథేన ముక్తరసతా న తథా స్యాదితి వాగ్భటోక్తమేవాష్టగుణజలక్వాథేన కార్యమితి మన్యామహే| తథోక్తం-"సలిలవిశుద్ధాద్గిరిజాత్ పిబేదరోగః ఫలత్రికరసేన| మాత్రాం క్రమాభివృద్ధాం త్ర్యహం పటోలస్య చ రసేన|| మూత్రేణ గవాం తద్వత్ త్ర్యహం కషాయేణ మధుకస్య|" ఇతి| "రోగాన్వితేషు గిరిజం జలశుద్ధం భావితం కషాయైశ్చ| దోషవ్యాధిబలాతురకాలాపేక్షీ ప్రయుంజీత|| జీర్ణౌషధః సుఖోదకపరిషిక్తో మాంసరసపయోయూషైః| రక్తాదిషష్టికౌదనమనవమరోగో గదీ వాఽద్యాత్|| వ్యాధ్యాతురదోషబలం దృష్ట్వా తస్య త్రిధా ప్రయోగః స్యాత్| శ్రేష్ఠస్త్రిషష్టిరాత్రం మాసో మధ్యస్త్రిసప్తరాత్రమవరః|| పానావగాహయోః స్యాద్దివ్యం శైలోద్భవం కౌపం|" మునిస్త్వస్య చతుర్ధాతుజత్వమేవ సంగిరతే| తథా చ తద్గ్రంథః (చ. చి. అ. 1 పా. 2/47)- "అనమ్లం చ కషాయం చ కాతుపాకే శిలాజతు| నాత్యుష్ణశీతం చాతుభ్యశ్చతుర్భ్యస్తస్య సంభవః||| హేమ్నః సరజతాత్తామ్రాద్వరం కృష్ణాయసాదపి|" ఇతి| సంగ్రహే చ గుగ్గులుకల్పోఽభిహితః| యథా (ఉ. అ. 49)- "దానవేంద్రవిజితాన్ పురా సురాన్ భ్రష్టకాంతిధృతిశౌర్యతేజసః| వీక్ష్య విష్ణురమృతం కిలాసృజద్గుగ్గులుం బలవపుర్జయప్రదం|| అద్యాప్యతః సురగణాః కిల ధూపముఖ్యాన్ హిత్వా వరాగురుతురుష్కహిమేందుదర్పాన్| నిర్దహ్యమానవపుషోఽపి శిఖాం పిబంతో గంధేన యస్య ముదితా దధతి ప్రసాదం|| స యోగవాహీ స శివః స సార్వః సర్వర్తుసేవ్యః సుఖశీలనీయః| హర్తా జరాపాప్మమలామయానాం కర్తాఽగ్నిమేధాస్మృతిపాటవానాం|| గంధోత్కటః స దాహే స్నిగ్ధద్రవపిచ్ఛిలో విగతశల్యః| మహిషాఖ్యః పుష్పరాగస్ఫటికాసితనీరదచ్ఛాయః|| యః పద్మరాగరాగో యః కనకచ్ఛేదపాతలో యో వా| జయతీంద్రనీలమమలం భగ్నోఽప్యతికాంతిమత్త్వేన|| శ్రేష్ఠః ప్రయోగోఽస్య తులా పలాన్నైవాధికం పిబేత్| ఆత్రేయమునిగీతశ్చ మంత్రోఽయం కర్మసిద్ధికృత్|| 'భగవాన్ పుండరీకాక్షో దేవాశ్చ సపురందరాః| ఆజ్ఞాపయంతి సమ్యక్త్వాం ప్రభావం చాదిశంతి తే|| జరామరణదుఃఖేభ్యో యథా తేఽభ్యుత్థితాః సురాః| ఉపయోక్తుస్తథైవాస్య భవ త్వం హి మహాబలః||' ఇతి| పంచమూలస్య మహతః క్వాథేన హితభోజినా| గుగ్గులుః శీలితో హంతి సర్వాన్ వాతకఫామయాన్|| లఘీయసోఽపి తద్వచ్చ సుఖోష్ణేన జలేన వా| మస్తుధాన్యామ్లమద్యైర్వా వచాదేః సలిలేన వా|| వరణాదేస్తు బాధిర్యం దంతకర్ణశిరోరుజః| స్వరభేదోదరశ్చాసవర్ధ్మాంతర్గుల్మవిద్రధీన్|| వాతపిత్తాస్రరోగేషు బృంహణార్థిని చేష్యతే| క్వాథేన వాజిగంధాయా జీవనీయగణస్య వా|| క్వాథేనోత్పలమృద్వీకారక్తచందనజన్మనా| వాతపిత్తం నిహంత్యేష పద్మకాదిగణస్య వా|| చవ్యకుష్ఠవిడంగానాం యవాన్యా నాగరస్య వా| ప్రసారణ్యాశ్చ తోయేన గుగ్గులుః కఫవాతజిత్|| త్ర్యూషణాగ్నిఘనవేల్లవరాభిర్భక్షయన్ సమధృతం మహిషాక్షం| ఆశు హంతి కఫమారుతమేదోదోషజాన్ బలవతోఽపి వికారాన్|| పటోలనింబత్రిఫలాగుడూచీగాయత్రిరాత్రిద్వయబీజకానాం| క్వాథైః పృథక్ పథ్యపరస్య హంతి మాసేన ఘోరాన్ కఫపిత్తరోగాన్|| విశేషాచ్ఛోఫవీర్సర్పదుష్టవ్రణభగందరాన్| శుక్రార్తవమనోదోషప్రమేహశ్విత్రపాండుతాః|| పటోలారిష్టనిర్యూహపిష్టస్తుల్యరసాంజనః| గలరోగాపచీవ్యంగగ్రంథిస్థౌల్యకృమిప్రణుత్|| శిలాజతుసమః పీతః పయసా వాతశోణితం| నివర్తయత్యతిబలం క్షీరమాంసఘృతాశినః|| రసేన పయసా మూత్రైర్వాతపిత్తకఫాపహః| బ్రాహ్మీమండూకశంఖానాం పృథఙ్హ్ మేధాదికృద్రసైః|| మాగధికాగ్నివిడంగకలింగైర్బిల్వధృతైః సవచాపలషట్కైః| గుగ్గులునా సదృశేన సమేతైః క్షౌద్రయుతైః సకలామయనాశః|| పిబేత్పలశతం యోఽస్య విధినా నియతో యతిః| నాకాలమృత్యోర్న వ్యాధేర్న తస్య జరసో భయం|| కల్పయేదోషధైః స్వైః స్వైర్వ్యాధిషు వ్యాధినాశనైః| శిలాజతువిధానం చ గుగ్గులోః సర్వమిష్యతే|| గుణనిధిరపి కుర్యాత్ సోఽతిమాత్రోపయుక్తస్తిమిరవదనశోషక్లీబతాకార్శ్యమేహాన్| శమలశిథిలభావం దేహరౌక్ష్యం చ తస్మాద్రజనిచరనిషేవీ స్యాన్న రోగేష్వమీషు||" [ఇతి|]

Adhikarana kuTIpraveshavidherviShayaH,sauryamArUtikavidherviShayaH (143) · Śloka 143

కుటీప్రవేశః క్షణినాం పరిచ్ఛదవతాం హితః| అతోఽన్యథా తు యే తేషాం సౌర్యమారుతికో విధిః||143||

స0-క్షణినాం-వ్యాపారకరణం ప్రతి స్వతంత్రాణాం, తథా పరిచ్ఛదవతాం-సపరివారాణాం, కుటీప్రవేశలక్షణో విధిర్హితః| అతః-అస్మాత్, యేఽన్యథా-పరతంత్రాః పరివారరహితాః, తేషాం సౌర్యమారుతికో విధిర్హితః|

Adhikarana ato vAtAtapasahA yogAH (144) · Śloka 144

వాతాతపసహా యోగా వక్ష్యంతేఽతో విశేషతః| సుఖోపచారా భ్రంశేఽపి యే న దేహస్య బాధకాః||144||

స0-అతః-అస్మాచ్చ హేతోః, యే వాతాతపసహా యోగాస్తే విశేషేణ వక్ష్యంతే| తథా యే న దుఃఖావహాః, భ్రంశేఽపి-వ్యాపత్తావపి, శరీరస్య న పీడాకృతః|

Adhikarana vayaH sthApakAH shItodakAdiyogAH (145) · Śloka 145

శీతోదకం పయః క్షౌద్రం ఘృతమేకైకశో ద్విశః| త్రిశః సమస్తమథవా ప్రాక్ పీతం స్థాపయేద్వయః||145||

స0-శిశిరజలాదికమేకైకశో ద్విశస్త్రిశో వా ప్రాగ్భోజనాత్ పీతం వయః స్థాపయేత్| తేన శీతాంభో వా, క్షీరం వా, మధు-మాక్షికం వా, సర్పిర్వా, పీతమథవా శీతాంభఃపయసీ, శీతజలక్షౌద్రే, శీతదలఘృతే, ఇత్యేవం యథాసంభవం ద్వే సంయుక్తే ప్రాక్పీతేఽథవా త్రీణి సంయుక్తాని పీతాని సమస్తం వా చతుష్టయమిత్యేవమవతిష్ఠతే|

Adhikarana varShashatajIvano harItakIyogaH (146) · Śloka 146

గుడేన మధునా శుంఠ్యా కృష్ణయా లవణేన వా| ద్వే ద్వే ఖాదన్ సదా పథ్యే జీవేద్వర్షశతం సుఖీ||146||

స0-గుడాదినా ప్రత్యేకం ద్వే ద్వే హరీతక్యౌ సర్వదా భక్షయన్ సమాశతం సుఖం జీవేత్|

Adhikarana cirasthAyibalakaro kIyogAH (147) · Śloka 147

హరీతకీం సర్పిషి సంప్రతాప్య సమశ్నతస్తత్ పిబేతో ఘృతం చ| భవేచ్చిరస్థాయి బలం శరీరే సకృత్ కృతం సాధు యథా కృతజ్ఞే||147||

స0-ఘృతే హరీతకీం సమ్యక్ తాపయిత్వా భక్షయతస్తచ్చ ఘృతం పిబతో దేహేఽతిదృఢం బలం స్థిరతరం భవేత్| యథా కృతజ్ఞే నరే సకృత్-ఏకవారం, శోభనం కృతం చిరస్థాయి భవేత్| ఉపేంద్రవజ్రా|