11. sandhisitasitarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana sandhisitAsitAsitarogapratiShedhAdhyAyaH||11|| (2-3) · Śloka 3

અસ્માદનન્તરં સન્ધિસિતાસિતરોગપ્રતિષેધ ઉચ્યતે અથાતઃ સન્ધિસિતાસિતરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| )||૩||

સ૦-પ્રતિષિધ્યતે નિરાક્રિયતે ચિકિત્સ્યત ઇતિ પ્રતિષેધઃ,-ચિકિત્સા| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana upanAhe bhedanalekhanAdi (1-2) · Śloka 2

જલાસ્રાવકફાસ્રાવયોરસાધ્યત્વાદુપનાહચિકિત્સામાહ ઉપનાહં ભિષક્ સ્વિન્નં ભિન્નં વ્રીહિમુખેન ચ| લેખયેન્મણ્ડલાગ્રેણ તતશ્ચ પ્રતિસારયેત્||૧|| પિપ્પલીક્ષૌદ્રસિન્ધૂત્થૈર્બધ્નીયાત્પૂર્વવત્તતઃ| પટોલપત્રામલકક્વાથેનાશ્ચ્યોતયેચ્ચ તમ્||૨||

સ૦-વૈદ્યો મણ્ડલાગ્રેણોપનાહં સન્ધિરોગં લેખયેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? સ્વિન્નં વર્ત્મરોગપ્રતિષેધોક્તેન પ્રકારેણ પોટલિકયોષ્ણોદકપ્લુતયેતિ| તથા વ્રીહિમુખેન ભિન્નમ્| તતઃ પિપ્પલ્યાદિભિઃ પ્રતિસારયેત્| [ તતઃ-] અનન્તરં, પૂર્વવત્-પ્રક્ષાલ્યોષ્ણેન વારિણા ઘૃતેન સિક્તમભ્યક્તં મધુસર્પિષા ઊર્ધ્વાધઃ કર્ણયોશ્ચ યવસક્તુભિઃ પિણ્ડીં દત્ત્વા, બધ્નીયાદિતિ| તથા પટોલપત્રામલકક્વાથેન ચાશ્ચ્યોતયેત્|

Adhikarana parvaNyAM chedanapratisAraNAdi (3-4) · Śloka 4

પર્વણી બડિશેનાત્તા બાહ્યસન્ધિત્રિભાગતઃ| વૃદ્ધિપત્રેણ વર્ધ્યાઽર્ધે સ્યાદશ્રુગતિરન્યથા||૩|| ચિકિત્સા ચાર્મવત્ક્ષૌદ્રસૈન્ધવપ્રતિસારિતા| |૪|

સ૦-પર્વણી બાહ્યસન્ધિત્રિભાગે બડિશેન ગૃહીતા સતી વૃદ્ધિ પત્રેણ વર્ધ્યા-છેદનીયા| કુત્ર ભાગે વર્ધ્યા ? ઇત્યાહ-અર્ધે| અતોઽન્યથા-અધિકચ્છેદનાત્, અશ્રુગતિઃ સ્યાત્| ચિકિત્સા ચેયમર્મવત્| તત્ર ચૈવમુક્તમ્ (શ્લો. ૨૦)-"સમ્યક્ છિન્નં મધુવ્યોષસૈન્ધવપ્રતિસારિતમ્| ઉષ્ણેન સર્પિષા સિક્તમભ્યક્તં મધુસર્પિષા|| બધ્નીયાત્સેચયેન્મુક્ત્વા તૃતીયાદિદિનેષુ ચ| કરઞ્જબીજસિદ્ધેન ક્ષીરેણ' ઇતિ|

Adhikarana pUyAlase sirAvyadhAdi (4-5) · Śloka 5

| પૂયાલસે સિરાં વિધ્યેત્તતસ્તમુપનાહયેત્||૪|| કુર્વીત ચાક્ષિપાકોક્તં સર્વં કર્મ યથાવિધિ| |૫|

સ૦-પૂયાલસે સિરાં વિધ્યેત્| અનન્તરમુપનાહયેત્| અક્ષિપાકોક્તં ચાશેષં કર્મ યથાવિધિ કુર્વીત|

Adhikarana pUyAlase cUrNA~jjanaM rasakriyA ca (5-6) · Śloka 6

| સૈન્ધવાર્દ્રકકાસીસલોહતામ્રૈઃ સુચૂર્ણિતૈઃ||૫|| ચૂર્ણઞ્જનં પ્રયુઞ્જીત સક્ષૌદ્રૈર્વા રસક્રિયામ્| |૬|

સ૦-સૈન્ધવાદિભિશ્ચૂર્ણાઞ્જનં પ્રયુઞ્જીત| સૈન્ધવાદિભિરેવ માક્ષિકયુતૈ રસક્રિયાં વા|

Adhikarana krimigranthau bhedanalekhanAdi (6-7) · Śloka 7

| કૃમિગ્રન્થિં કરીષેણ સ્વિન્નં ભિત્ત્વા વિલિખ્ય ચ||૬|| ત્રિફલાક્ષૌદ્રકાસીસસૈન્ધવૈઃ પ્રતિસારયેત્| |૭|

સ૦-કૃમિગ્રન્થિ ત્રિપલાદિભિઃ પ્રતિસારયેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? કરીષેણ-ગોમયાદિના સ્વિન્નમ્, તથા વ્રીહિમુખાદિભિર્ભિત્ત્વા વિલિખ્ય ચ|

Adhikarana shuktyAM pittAbhiShyandavat (7) · Śloka 7

| પિત્તાભિષ્યન્દવચ્છુક્તિં|૭|

સ૦-શુક્ત્યાખ્યં રોગં પિત્તાભિષ્યન્દેન તુલ્યમુપાચરેત્|

Adhikarana balasagrathitapiShTakayoH kaphAbhiShyandavat vyoShAdya~jjanaM ca (7-8) · Śloka 8

| બલાસાહ્વયપિષ્ટકે||૭|| કફાભિષ્યન્દવન્મુક્ત્વા સિરાવ્યધમુપાચરેત્| બીજપૂરરસાક્તં ચ વ્યોષકટ્ફલમઞ્જનમ્||૮||

સ૦-બલાસગ્રથિતં પિષ્ટકં ચ સિરાવ્યધં વર્જયિત્વા કફાભિષ્યન્દવદુપાચરેત્| તથા બીજપૂરકરસેનાક્તં વ્યોષકટ્ફલમઞ્જનં|

Adhikarana balasagrathitapiShTakayoH jAtImukulAdivartiH (9) · Śloka 9

જાતીમુકુલસિન્ધૂત્થદેવદારુમહૌષધૈઃ| પિષ્ટૈઃ પ્રસન્નયા વર્તિઃ શોફકણ્ડૂઘ્નમઞ્જનમ્||૯||

સ૦-જાતીમુકુલાદિભિઃ પ્રસન્નયા પિષ્ટૈર્વર્તિઃ શોફકણ્ડૂહરમઞ્જનમ્|

Adhikarana sirotpAtasirAharShasirAjAlArjuneShu raktasyandavat (10) · Śloka 10

રક્તસ્યન્દવદુત્પાતહર્ષજાલાર્જુનુક્રિયા| |૧૦|

સ૦-સિરોત્પાતસિરાહર્ષસિરાજાલાર્જુને ક્રિયા રક્તસ્યન્દ ઇવ કાર્યા|

Adhikarana sirotpAte ghRutamAkShikA~jjanam sirAharShe rasA~jjanam arjune AshcyotanA~jjanAdi (10-12) · Śloka 12

| સિરોત્પાતે વિશેષેણ ઘૃતમાક્ષિકમઞ્જનમ્||૧૦|| સિરાહર્ષે તુ મધુના શ્લક્ષ્ણઘૃષ્ટં રસાઞ્જનમ્| અર્જુને શર્કરામસ્તુક્ષૌદ્રૈરાશ્ચયોતનં હિતમ્||૧૧|| સ્ફટિકઃ કુઙ્કુમં શઙ્ખો મધુકં મધુનાઽઞ્જનમ્| મધુના ચાઞ્જનં શઙ્ખઃ ફેનો વા સિતયા સહ||૧૨||

સ૦-સિરોત્પાતે વિશેષેણ ઘૃતમાક્ષિકમઞ્જનં હિતમ્| સિરાહર્ષે માક્ષિકેણ શ્લક્ષ્ણઘૃષ્ટં રસાઞ્જનમ્| અર્જુને શર્કરામસ્તુક્ષૌદ્રેણાશ્ચ્યોતનં હિતમ્| સ્પાટિકાદિ માક્ષિકેણાઞ્જનમથવા સૌવીરાઞ્જનં મધુના હિતમ્| શઙ્ખો વા સમુદ્રફેનો વા શર્કરયા સહ હિતઃ|

Adhikarana armaNi shukravat (13) · Śloka 13

અર્મોક્તં પઞ્ચધા તત્ર તનુ ધૂમાવિલં ચ યત્| રક્તં દધિનિભં યચ્ચ શુક્રવત્તસ્ય ભેષજમ્||૧૩||

સ૦-અર્મ પઞ્ચપ્રકારમુક્તમ્| તેષુ મધ્યે યત્તનુ ધૂમવદાવિલં ચ, તથા રક્તં-રક્તવર્ણં, દધિસદૃશં ચ યત્, તસ્યાર્મણઃ શુક્રસદૃશમૌષધમ્|

Adhikarana armaNi shastracikitsA vidhiH (14-19) · Śloka 19

અથાર્મણઃ શસ્ત્રચિકિત્સામાહ ઉત્તાનસ્યેતરત્ સ્વિન્નં સસિન્ધૂત્થેન ચાઞ્જિતમ્| રસેન બીજપૂરસ્ય નિમીલ્યાક્ષિ વિમર્દયેત્||૧૪|| ઇત્થં સંરોષિતાક્ષાસ્ય પ્રચલેઽર્માધિમાંસકે| ધૃતસ્ય નિશ્ચલં મૂર્ધ્નિ વર્ત્મનોશ્ચ વિશેષતઃ||૧૫|| અપાઙ્ગમીક્ષમાણસ્ય વૃદ્ધ્ઽર્મણિ કનીનકાત્| વલી સ્યાદ્યત્ર તત્રાર્મ બડિશેનાવલમ્બિતમ્||૧૬|| નાત્યાયતં મુચુણ્ડ્યા વા સૂચ્યા સૂત્રેણ વા તતઃ| સમન્તાન્મણ્ડલાગ્રેણ મોચયેદથ મોક્ષિતમ્||૧૭|| કનીનકમુપાનીય ચતુર્ભાગાવશેષિતમ્| છિન્દ્યાત્કનીનકં રક્ષેદ્વાહિનીશ્ચાશ્રુવાહિનીઃ||૧૮|| કનીનકવ્યધાદશ્રુ નાડી ચાક્ષ્ણિ પ્રવર્તતે| વૃદ્ધેઽર્મણિ તથાઽપાઙ્ગાત્પશ્યતોઽસ્ય કનીનકમ્||૧૯||

સ૦-ઉત્તાનસ્ય પુંસો વામદક્ષિણયોરિતરત્-એકમક્ષિ, સ્વિન્નંકૃતસ્વેદં ચ, તથા બીજપૂરરસેન સૈન્ધવાન્વિતેનાઞ્જિતં નિમીલ્યસ્થગયિત્વા, વિમર્દયેત્-મલયેત્| અનેન પ્રકારેણ સંરોષિતાક્ષસ્યસતોઽર્માધિમાંસે પ્રચલે સતિ મૂર્ધ્નિ નિશ્ચલં ઘૃતસ્ય વર્ત્મનોશ્ચ વિશેષેણ ઘૃતસ્ય કનીનકાદર્મણિ વૃદ્ધે સત્યપાઙ્ગં પશ્યતો યત્ર વલી સ્યાત્ તત્રાર્મ બડિશેનાવલમ્બિતં નાત્યાયતં-નાતિદીર્ઘં યથાભવતિતથાઽવલમ્બિતમ્| તતઃ-અનન્તરં, મુચુણ્ડ્યા સૂચ્યા સૂત્રેણ વા મોચયેત્| અથ મોક્ષિતં ચ વિચ્છેદિતં ચ સત્ કનીનકમુપાનીય ચતુર્ભાગાવશેષિતં મણ્ડલાગ્રેન છિન્દ્યાત્| વ્યવહિતાનામપિ પદાનામર્થયોગ્યતાવશાદેવ સમ્બન્ધોઽત્ર યોજ્યઃ| કનીનકં રક્ષેત્| કનીનકવ્યધાદશ્રુ નાડી ચાક્ષ્ણિ પ્રવર્તતે| અપાઙ્ગપ્રદેશાચ્ચાર્મણિ વૃદ્ધે તથા કનીનકં વીક્ષમાણસ્ય છિન્દ્યાત્|

Adhikarana armaNi bandhanavidhiH (20-22) · Śloka 22

સમ્યક્ છિન્નં મધુવ્યોષસૈન્ધવપ્રતિસારિતમ્| ઉષ્ણેન સર્પિષા સિક્તમભ્યક્તં મધુસર્પિષા||૨૦|| બધ્નીયાત્સેચયેન્મુક્ત્વા તૃતીયાદિદિનેષુ ચ| કરઞ્જબીજસિદ્ધેન ક્ષીરેણ ક્વથિતૈસ્તથા||૨૧|| સક્ષૌદ્રૈર્દ્વિનિશારોધ્રપટોલીયષ્ટિકિંશુકૈઃ| કુરણ્ટમુકુલોપેતૈર્મુઞ્ચેદેવાહ્નિ સપ્તમે||૨૨||

સ૦-સમ્યક્ છિન્નં મધ્વાદિભિઃ પ્રતિસારિતં ઘૃતેનોષ્ણેન સિક્તં માક્ષિકસર્પિષાઽભ્યક્તં બધ્નીયાત્| તૃતીયાદિદિનેષુ ચ મુક્ત્વા ક્ષીરેણ કરઞ્જબીજસિદ્ધેન સેચયેત્| દ્વિહરિદ્રાદિભિશ્ચ ક્વથિતૈઃ શીતૈશ્ચ મધુયુતૈઃ સેકં કુર્યાત્| સપ્તમે દિને મુઞ્ચેદેવ|

Adhikarana armaNi hInAticchedaje sekA~jjanAdi (23) · Śloka 23

સમ્યક્ છિન્ને ભવેત્સ્વાસ્થ્યં હીનાતિચ્છેદજાન્ ગદાન્| સેકાઞ્જનપ્રભૃતિભિર્જયેલ્લેખનબૃંહણૈઃ||૨૩||

સ૦-સમ્યક્ છિન્નેઽર્મણિ સ્વાસ્થ્યં ભવેત્| હીનાતિચ્છેદજાન્ રોગાન્ સેકાઞ્જનાદ્યૈર્યથાયોગં લેખનૈર્બૃંહણૈશ્ચ જયેત્|

Adhikarana armaNi sitAdya~jjanam (24-25) · Śloka 25

સિતામનઃશિલૈલેયલવણોત્તમનાગરમ્| અર્ધકર્ષોન્મિતં તાર્ક્ષ્યં પલાર્ધં ચ મધુદ્રુતમ્||૨૪|| અઞ્જનં શ્લેષ્મતિમિરપિલ્લશુક્રાર્મશેષજિત્| |૨૫|

સ૦-સિતાદિભિરર્ધકર્ષોન્મિતૈ રસાઞ્જનં દ્વિકર્ષોન્મિતં મધુદ્રુતમઞ્જનં શ્લેષ્મતિમિરાદિજિત્

Adhikarana armaNi triphalAdya~jjanAni (25-27) · Śloka 27

| ત્રિફલૈકતમદ્રવ્યત્વચં પાનીયકલ્કિતામ્||૨૫|| શરાવપિહિતાં દગ્ધ્વા કપાલે ચૂર્ણયેત્તતઃ| પૃથક્શેષૌષધરસૈઃ પૃથગેવ ચ ભાવિતા||૨૬|| સા મષી શોષિતા પેષ્યા ભૂયો દ્વિલવણાન્વિતા| ત્રિણ્યેતાન્યઞ્જનાન્યાહ લેખનાનિ પરં નિમિઃ||૨૭||

સ૦-ત્રિફલાયા એકતમસ્ય હરીતક્યાદેર્દ્રવ્યસ્ય ત્વચં પાનીયકલ્કિતાં શરાવપિહિતાં કપાલે દગ્ધ્વા ચૂર્ણયેત્| તત એવ ત્રિફલાયાઃ પૃથક્ શેષૌષધરસૈઃ પૃથગેવ ચૈકૈકં ભાવિતા સા મષી શોષિતા પુનઃ પેષ્યા લવણદ્વયયુતા| ત્રીણ્યેતાન્યઞ્જનાનિ પરં લેખનાનિ તિમિરઘ્નાનિ નિમિર્વક્તિ|

Adhikarana sirAjAle kaThinasirAsu armavat (28) · Śloka 28

સિરાજાલે સિરા યાસ્તુ કઠિના લેખનૌષધૈઃ| ન સિદ્ધ્યન્ત્યર્મવત્તાસાં પિટિકાનાં ચ સાધનમ્||૨૮||

સ૦-સિરાજાલે યાઃ સિરા કઠિના લેખનૌષધૈર્ન સિધ્યન્તિ તાસામર્મવત્ ચિકિત્સા, પિટિકાનાં ચ|

Adhikarana shukreShu triphalAdi (29) · Śloka 29

દોષાનુરોધાચ્છુક્રેષુ સ્નિગ્ધરૂક્ષા વરા ઘૃતમ્| તિક્તમૂર્ધ્વમસૃક્સ્રાવો રેકસેકાદિ ચેષ્યતે||૨૯||

સ૦-શુક્રેષુ દોષવશાત્ કદાચિત્ રૂક્ષા કદાચિત્ સ્નિગ્ધા ત્રિફલા હિતા| તથા ઘૃતં તિક્તમૂર્ધ્વમસૃક્સ્રાવો રેકસેકાદિ ચેષ્યતે|

Adhikarana kShatashukre trivRuddhRutapAnam (30-32) · Śloka 32

ત્રિસ્ત્રિવૃદ્વારિણા પક્વં ક્ષતશુક્રે ઘૃતં પિબેત્| સિરાયાν હરેદ્રક્તં જલૌકોભિશ્ચ લોચનાત્||૩૦|| સિદ્ધેનોત્પલકાકોલીદ્રાક્ષાયષ્ટિવિદારિભિઃ| સસિતેનાજપયસા સેચનં સલિલેન વા||૩૧|| રાગાશ્રુવેદનાશાન્તૌ પરં લેખનમઞ્જનમ્| |૩૨|

સ૦-ત્રિવૃત્ક્વાથેન ત્રીન્ વારાન્ ઘૃતં પક્વં ક્ષતશુક્રે પિબેત્| પશ્ચાત્સિરયા રક્તં હરેત્| નયનાદ્વા જલૌકોભિર્હરેત્| તથાઽઽજદુગ્ધેનોત્પલાદિભિઃ સિદ્ધેન સશર્કરેણ સેચનં હિતમ્| અથવોત્પલાદિક્વથિતેન જલેન સેચયેત્| રાગાશ્રુવેદનાશાન્તૌ સત્યાં લેખનમઞ્જનં હિતમ્|

Adhikarana kShatashukre raktasrutiH (32-33) · Śloka 33

| વર્તયો જાતિમુકુલલાક્ષાગૈરિકચન્દનૈઃ||૩૨|| પ્રસાદયન્તિ પિત્તાસ્રં ઘ્નન્તિ ચ ક્ષતશુક્રકમ્| |૩૩|

સ૦-જાતિમુકુલાદિભિર્વર્તયઃ પિત્તાસ્રં પ્રસાદયન્તિ| ક્ષતશુક્રં ચ ઘ્નન્તિ|

Adhikarana utpalAdisecanaM jAtimukulAdivartiH, dantavartiH,a~jjanAdi (33-38) · Śloka 38

| દન્તૈર્દન્તિવરાહોષ્ટ્રગવાશ્વાજખરોદ્ભવૈઃ||૩૩|| સશઙ્ખમૌક્તિકામ્ભોધિફેનૈર્મરિચપાદિકૈઃ| ક્ષતશુક્રમપિ વ્યાપિ દન્તવર્તિર્નિવતયેત્||૩૪|| તમાલપત્રં ગોદન્તશઙ્ખફેનોઽસ્થિ ગાર્દભમ્| તામ્રં ચ વર્તિર્મૂત્રેણ સર્વશુક્રકનાશિની||૩૫|| રત્નાનિ દન્તાઃ શૃઙ્ગાણિ ધાતવસ્ત્ર્યૂષણં ત્રુટિઃ| કરઞ્જબીજં લશુનો વ્રણસાદિ ચ ભેષજમ્||૩૬|| સવ્રણાવ્રણગમ્ભીરત્વક્સ્થશુક્રઘ્નમઞ્જનમ્| નિમ્નમુન્નમયેત્સ્નેહપાનનસ્યરસાઞ્જનૈઃ||૩૭|| સરુજં નીરુજં તૃપ્તિપુટપાકેન શુક્રકમ્| |૩૮|

સ૦-ગજાદ્યુદ્ભવૈર્દન્તૈઃ શઙ્ખમુક્તાફેનયુતૈશ્ચુતુર્થાંશકમરિચૈઃ ક્ષતશુક્રકમપિ વ્યાપિ દન્તવર્તિરિયં નિવર્તયેત્| અપિશબ્દાચ્છુદ્ધશુક્રકમપિ| સ૦-તમાલપત્રાદિભિર્વર્તિર્ગોમૂત્રેણ સર્વશુક્રકહૃત્| સ૦-રત્નનિ-મૌક્તિકાદીનિ, દન્તાઃ-ગજાદીનામ્, શૃઙ્ગાણિ છાગાદીનામ્, ધાતવો-ગૈરિકાદ્યાઃ, ત્ર્યૂષણાદીનિ, તથા વ્રણસાદિ ભેષજં-સ્વર્ણક્ષીર્યાદિ, એતદઞ્જનં સવ્રણાવ્રણગમ્ભીરત્વક્સ્થશુક્રહરમ્| સ૦-નિમ્નં શુક્રકં સ્નેહપાનાદિભિરુન્નમયેત્| સરુજં નીરુજં ચ તર્પણપુટપાકેનોન્નમયેત્|

Adhikarana shuddhashukre nishAdisecanam (38-39) · Śloka 39

| શુદ્ધશુક્રે નિશાયષ્ટીસારિવાશાબરામ્ભસા||૩૮|| સેચનં રોધ્રપોટલ્યા કોષ્ણામ્ભોમગ્નયાઽથવા| |૩૯|

સ૦-શુદ્ધશુક્રે હરિદ્રાદિક્વાથેન સેચનં હિતમ્| અથવા રોધ્રપોટાલ્યા કોષ્ણામ્બુમગ્નયા|

Adhikarana shuddhashukre bRuhatyAdidhUpanam (39-41) · Śloka 41

| બૃહતીમૂલયષ્ટ્યાહ્વતામ્રસૈન્ધવનાગરૈઃ||૩૯|| ધાત્રીફલામ્બુના પિષ્ટૈર્લેપિતં તામ્રભાજનમ્| યવાજ્યામલકીપત્રૈર્બહુશો ધૂપયેત્તતઃ||૪૦|| તત્ર કુર્વીત ગુટિકાસ્તા જલક્ષૌદ્રપેષિતાઃ| મહાનીલા ઇતિ ખ્યાતાઃ શુદ્ધશુક્રહરાઃ પરમ્||૪૧||

સ૦- બૃહતીચૂર્ણાદિભિરામલકજલેન પિષ્ટૈસ્તામ્રભાજનં લેપિતં યવાદિભિર્ધૂપયેત્| અનન્તરં તત્ર ગુટિકાસ્તોયમાક્ષિકપિષ્ટાઃ કુર્યાત્| એતાશ્ચ મહાનીલા ઇતિ પ્રથિતાઃ પરં શુદ્ધશુક્રઘ્નાઃ|

Adhikarana shuddhashukre mahAnIlA guTikA (42) · Śloka 42

સ્થિરે શુરે ઘને ચાસ્ય બહુશોઽપહરેદ્રસૃક્| શિરઃકાયવિરેકાંશ્ચ પુટપાકાંશ્ચ ભૂરિશઃ||૪૨||

સ૦-સ્થિરે શુક્રે ઘને ચાતુરસ્યાસ્ય બહુશો રક્તં મોક્ષયેત્| શિરોવિરેકાદીન્ પુટપાકાંશ્ચ પુનઃપુનઃ કુર્યાત્|

Adhikarana shuddhashukre sthire ghane shukre raktasrutiH (43) · Śloka 43

કુર્યાન્મરિચવૈદેહીશિરીષફલસૈન્ધવૈઃ| હર્ષણં ત્રિફલાક્વાથપીતેન લવણેન વા||૪૩||

સ૦-મરિચાદિભિર્હર્ષણં કુર્યાત્| ત્રિફલાક્વાથપીતેન સૈન્ધવેન વા|

Adhikarana shuddhashukre maricAdinA harShaNam (44-45) · Śloka 45

કુર્યાદઞ્જનયોગૌ વા શ્લોકાર્ધગદિતાવિમૌ| શઙ્ખકોલાસ્થિકતકદ્રાક્ષામધુકમાક્ષિકૈઃ||૪૪|| સુરાદન્તાર્ણવમલૈઃ શિરીષકુસુમાન્વિતૈઃ| |૪૫|

સ૦-ઇમૌ શ્લોકાર્ધૌક્તૌ યોગૌ ઘ(હ)ર્ષણાય કુર્યાત્| શઙ્ખાદિભિર્માક્ષિકાન્તૈરેકો યોગઃ, સુરાદિભિઃ કુસુમાન્તૈરન્યઃ|

Adhikarana shuddhashukre shukraharShaNAnya~jjanAni (45-46) · Śloka 46

| ધાત્રીફણિજ્જકરસે ક્ષારો લાઙ્ગલિકોદ્ભવઃ||૪૫|| ઉષિતઃ શોષિતતશ્ચૂર્ણઃ શુક્રહર્ષણમઞ્જનમ્| |૪૬|

સ૦-ધાત્ર્યાદિરસે ક્ષારો લાઙ્ગલિકજ ઉષિતઃ શોષિતશ્ચૂર્ણઃ શુક્રહર્ષણમઞ્જનમ્|

Adhikarana shuddhashukre hRuShTashukranAshinI vartiH (46-48) · Śloka 48

| મુદ્ગા વા નિસ્તુષાઃ પિષ્ટાઃ શઙ્ખક્ષૌદ્રસમાયુતાઃ||૪૬|| સારો મધૂકાન્મધુમાન્ મજ્જા વાઽક્ષાત્સમાક્ષિકા| ગોખરાશ્વોષ્ટ્રદશનાઃ શઙ્ખઃ ફેનઃ સમુદ્રજઃ||૪૭|| વર્તિરર્જુનતોયેન હૃષ્ટશુક્રકનાશિની| |૪૮|

સ૦-શઙ્ખમધુયુતા મુદ્ગા નિસ્તુષાઃ પિષ્ટા અથવાઽઞ્જનમ્| મધૂકાત્સારો મધુયુતોઽઞ્જનમ્| અથવા બિભીતકાન્મજ્જા માક્ષિકાન્વિતા| સં-ગવાદિદન્તાઃ શઙ્ખઃ સમુદ્રફેનો વા પાર્થજલેન પિષ્ટાવર્તિહૃષ્ટશુક્રહૃત્|

Adhikarana shuddhashukre utsannAdishukre lekhanam (48) · Śloka 48

| ઉત્સન્નં વા સશલ્યં વા શુક્રં વાલાદિભિર્લિખેત્||૪૮||

સ૦-ઉત્સન્નં વા સશલ્યં વા શુક્રં વાલશાકપત્રાદિભિર્લિખેત્|

Adhikarana sirAshukre vraNashukravat (49) · Śloka 49

સિરાશુક્રે ત્વદૃષ્ટિઘ્ને ચિકિત્સા વ્રણશુક્રવત્| |૪૯|

સ૦-સિરાશુક્રે પુનરદૃષ્ટિઘ્ને ચિકિત્સા વ્રણશુક્ર ઇવ કાર્યા|

Adhikarana sirAshukre puNDrAdivartiH (49-50) · Śloka 50

| પુણ્ડ્રયષ્ટ્યાહ્વકાકોલીસિંહીલોહનિશાઞ્જનમ્||૪૯|| કલ્કિતં છાગદુગ્ધેન સઘૃતૈર્ધૂપિતં યવૈઃ| ધાત્રીપત્રૈશ્ચ પર્યાયાદ્વર્તિરત્રાઞ્જનં પરમ્||૫૦||

સ૦-પાણ્ડ્રાદિકં છાગદુગ્ધેન પિષ્ટં સસર્પિષ્કૈર્યવૈરામલકપત્રૈશ્ચ પર્યાયેણ ધૂપિતા વર્તિર્ને(ર)ત્રાઞ્જનં પરમ્|

Adhikarana ajakAyAM SastraprayogaH (51) · Śloka 51

અશાન્તાવર્મવચ્છસ્ત્રમજકાખ્યે ચ યોજયેત્| |૫૧|

સ૦-અશાન્તૌ સત્યામર્મવદજકાખ્યે ચ શસ્ત્રં પ્રયોજયેત્|

Adhikarana ajakAshukreShu asAdhyeShu snehapAnAdinA vedanopashamAdi (51-52) · Śloka 52

| અજકાયામસાધ્યાયાં શુક્રેઽન્યત્ર ચ તદ્વિધે||૫૧|| વેદનોપશમં સ્નેહપાનાસૃક્સ્રાવણાદિભિઃ| કુર્યાદ્બીભત્સતાં જેતું શુક્રસ્યોત્સેધસાધનમ્||૫૨||

સ૦-અસાધ્યાયામજકાયાં શુક્રે ચાન્યત્ર રોગે તત્પ્રકારેઽસાધ્યે વેદનોપશમં સ્નેહપાનાદિભિર્વિદધીત| બીભત્સતાં-નિન્દ્યતાં, જેતું શુક્રસ્યોત્સેધસાધનં કુર્યાત્|

Adhikarana ajakAshukreShu nAlikerAdya~jjanam (53-54) · Śloka 54

નાલિકેરાસ્થિભલ્લાતતાલવંશકરીરજમ્| ભસ્માદ્ભિઃ સ્રાવયેત્તાભિર્ભાવયેત્કરભાસ્થિજમ્||૫૩|| ચૂર્ણં શુક્રેષ્વસાધ્યેષુ તદ્વૈવર્ણ્યઘ્નમઞ્જનમ્| સાધ્યેષુ સાધનાયાલમિદમેવ ચ શીલિતમ્||૫૪||

સ૦-નાલિકેરાસ્થ્યાદિજં ભસ્મ અદ્ભિઃ સ્રાવયેત્| તાભિરદ્ભિઃ કરભાસ્થિજં ચૂર્ણં ભાવયેત્| તચ્ચૂર્ણમઞ્જનમસાધ્યેષુ શુક્રેષુ વૈવર્ણ્યહરમ્| શીલિતં ચૈતદેવ શુક્રાણાં સાધનાયાલં-શ્રેષ્ઠમ્|

Adhikarana shukreShu pAnAdau yathAsvaM ghRutam (11) · Śloka 11

અજકાં પા્શ્વતો વિધ્વા સૂચ્યા વિસ્રાવ્ય ચોદકમ્| સમં પ્રપીડ્યાઙ્ગુષ્ઠેન વસાર્દ્રેણાનુ પૂરયેત્||૫૫|| વ્રણં ગોમાંસચૂર્ણેન બદ્ધં બદ્ધં વિમુચ્ય ચ| સપ્તરાત્રાદ્ વ્રણે રૂઢે કૃષ્ણભાગે સમે સ્થિરે||૫૬|| સ્નેહાઞ્જનં ચ કર્તવ્યં નસ્યં ચ ક્ષીરસર્પિષા| તથાઽપિ પુનરાધ્માને ભેદચ્છેદાદિકાં ક્રિયામ્||૫૭|| યુક્ત્યા કુર્યાદ્યથા નાતિચ્છેદેન સ્યાન્નિમજ્જનમ્| ૫૭ ૧/૨| નિત્યં ચ શુક્રેષુ શૃતં યથાસ્વં પાને ચ મર્શે ચ ઘૃતં વિદધ્યાત્| ન હીયતે લબ્ધબલા તથાઽન્ત- સ્તીક્ષ્ણાઞ્જનૈર્દૃક્ સતતં પ્રયુક્તૈઃ| ૫૮ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને સન્ધિસિતાસિતરોગપ્રતિષેધો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||

સ૦-અજકાં પાર્શ્વતઃ સૂચ્યા વિધ્વા જલં ચ નિઃસ્રાવ્યાનન્તરમઙ્ગુષ્ઠેન સમં વસાર્દ્રેણ-વસયા દ્રવીકૃત્ય, વ્રણં ગોમાંસચૂર્ણેન પૂરયેત્| બદ્ધં બદ્ધં વિમુચ્ય સ સપ્તરાત્રાદ્ વ્રણે રૂઢે સતિ તથા કૃષ્ણભાગે સમે સ્થિતે સતિ સ્નેહાઞ્જનં ચ કર્તવ્યમ્| ક્ષીરઘૃતે ચ નસ્યમ્| એવમપિ કૃતે પુનરાધ્માને સતિ ભેદચ્છેદાદિકાં ક્રિયાં યુક્ત્યા કુર્યાત્| યથાઽતિચ્છેદેન દૃષ્ટેર્નિમજ્જનં ન સ્યાત્| સ૦-શુક્રેષુ ચ નિત્યં ઘૃતં યથાયોગં પક્વં પાનાદૌ વિદધ્યાત્| કિમ્ ? ઇત્યાહ-તથા ઘૃતપાનસેચનેન લબ્ધબલા દૃગન્તઃ પ્રતતં પ્રયુક્તૈસ્તીક્ષ્ણાઞ્જનૈર્ન હીયતે-ન હાનિં યાયાદિતિ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને સન્ધિસિતા- સિતરોગપ્રતિષેધો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૧||