11. sandhisitasitarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana sandhisitAsitAsitarogapratiShedhAdhyAyaH||11|| (2-3) · Śloka 3

अस्मादनन्तरं सन्धिसितासितरोगप्रतिषेध उच्यते अथातः सन्धिसितासितरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयदयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| )||३||

स०-प्रतिषिध्यते निराक्रियते चिकित्स्यत इति प्रतिषेधः,-चिकित्सा| शेषं पूर्ववत्|

Adhikarana upanAhe bhedanalekhanAdi (1-2) · Śloka 2

जलास्रावकफास्रावयोरसाध्यत्वादुपनाहचिकित्सामाह उपनाहं भिषक् स्विन्नं भिन्नं व्रीहिमुखेन च| लेखयेन्मण्डलाग्रेण ततश्च प्रतिसारयेत्||१|| पिप्पलीक्षौद्रसिन्धूत्थैर्बध्नीयात्पूर्ववत्ततः| पटोलपत्रामलकक्वाथेनाश्च्योतयेच्च तम्||२||

स०-वैद्यो मण्डलाग्रेणोपनाहं सन्धिरोगं लेखयेत्| किम्भूतम् ? स्विन्नं वर्त्मरोगप्रतिषेधोक्तेन प्रकारेण पोटलिकयोष्णोदकप्लुतयेति| तथा व्रीहिमुखेन भिन्नम्| ततः पिप्पल्यादिभिः प्रतिसारयेत्| [ ततः-] अनन्तरं, पूर्ववत्-प्रक्षाल्योष्णेन वारिणा घृतेन सिक्तमभ्यक्तं मधुसर्पिषा ऊर्ध्वाधः कर्णयोश्च यवसक्तुभिः पिण्डीं दत्त्वा, बध्नीयादिति| तथा पटोलपत्रामलकक्वाथेन चाश्च्योतयेत्|

Adhikarana parvaNyAM chedanapratisAraNAdi (3-4) · Śloka 4

पर्वणी बडिशेनात्ता बाह्यसन्धित्रिभागतः| वृद्धिपत्रेण वर्ध्याऽर्धे स्यादश्रुगतिरन्यथा||३|| चिकित्सा चार्मवत्क्षौद्रसैन्धवप्रतिसारिता| |४|

स०-पर्वणी बाह्यसन्धित्रिभागे बडिशेन गृहीता सती वृद्धि पत्रेण वर्ध्या-छेदनीया| कुत्र भागे वर्ध्या ? इत्याह-अर्धे| अतोऽन्यथा-अधिकच्छेदनात्, अश्रुगतिः स्यात्| चिकित्सा चेयमर्मवत्| तत्र चैवमुक्तम् (श्लो. २०)-"सम्यक् छिन्नं मधुव्योषसैन्धवप्रतिसारितम्| उष्णेन सर्पिषा सिक्तमभ्यक्तं मधुसर्पिषा|| बध्नीयात्सेचयेन्मुक्त्वा तृतीयादिदिनेषु च| करञ्जबीजसिद्धेन क्षीरेण' इति|

Adhikarana pUyAlase sirAvyadhAdi (4-5) · Śloka 5

| पूयालसे सिरां विध्येत्ततस्तमुपनाहयेत्||४|| कुर्वीत चाक्षिपाकोक्तं सर्वं कर्म यथाविधि| |५|

स०-पूयालसे सिरां विध्येत्| अनन्तरमुपनाहयेत्| अक्षिपाकोक्तं चाशेषं कर्म यथाविधि कुर्वीत|

Adhikarana pUyAlase cUrNA~jjanaM rasakriyA ca (5-6) · Śloka 6

| सैन्धवार्द्रककासीसलोहताम्रैः सुचूर्णितैः||५|| चूर्णञ्जनं प्रयुञ्जीत सक्षौद्रैर्वा रसक्रियाम्| |६|

स०-सैन्धवादिभिश्चूर्णाञ्जनं प्रयुञ्जीत| सैन्धवादिभिरेव माक्षिकयुतै रसक्रियां वा|

Adhikarana krimigranthau bhedanalekhanAdi (6-7) · Śloka 7

| कृमिग्रन्थिं करीषेण स्विन्नं भित्त्वा विलिख्य च||६|| त्रिफलाक्षौद्रकासीससैन्धवैः प्रतिसारयेत्| |७|

स०-कृमिग्रन्थि त्रिपलादिभिः प्रतिसारयेत्| किम्भूतम् ? करीषेण-गोमयादिना स्विन्नम्, तथा व्रीहिमुखादिभिर्भित्त्वा विलिख्य च|

Adhikarana shuktyAM pittAbhiShyandavat (7) · Śloka 7

| पित्ताभिष्यन्दवच्छुक्तिं|७|

स०-शुक्त्याख्यं रोगं पित्ताभिष्यन्देन तुल्यमुपाचरेत्|

Adhikarana balasagrathitapiShTakayoH kaphAbhiShyandavat vyoShAdya~jjanaM ca (7-8) · Śloka 8

| बलासाह्वयपिष्टके||७|| कफाभिष्यन्दवन्मुक्त्वा सिराव्यधमुपाचरेत्| बीजपूररसाक्तं च व्योषकट्फलमञ्जनम्||८||

स०-बलासग्रथितं पिष्टकं च सिराव्यधं वर्जयित्वा कफाभिष्यन्दवदुपाचरेत्| तथा बीजपूरकरसेनाक्तं व्योषकट्फलमञ्जनं|

Adhikarana balasagrathitapiShTakayoH jAtImukulAdivartiH (9) · Śloka 9

जातीमुकुलसिन्धूत्थदेवदारुमहौषधैः| पिष्टैः प्रसन्नया वर्तिः शोफकण्डूघ्नमञ्जनम्||९||

स०-जातीमुकुलादिभिः प्रसन्नया पिष्टैर्वर्तिः शोफकण्डूहरमञ्जनम्|

Adhikarana sirotpAtasirAharShasirAjAlArjuneShu raktasyandavat (10) · Śloka 10

रक्तस्यन्दवदुत्पातहर्षजालार्जुनुक्रिया| |१०|

स०-सिरोत्पातसिराहर्षसिराजालार्जुने क्रिया रक्तस्यन्द इव कार्या|

Adhikarana sirotpAte ghRutamAkShikA~jjanam sirAharShe rasA~jjanam arjune AshcyotanA~jjanAdi (10-12) · Śloka 12

| सिरोत्पाते विशेषेण घृतमाक्षिकमञ्जनम्||१०|| सिराहर्षे तु मधुना श्लक्ष्णघृष्टं रसाञ्जनम्| अर्जुने शर्करामस्तुक्षौद्रैराश्चयोतनं हितम्||११|| स्फटिकः कुङ्कुमं शङ्खो मधुकं मधुनाऽञ्जनम्| मधुना चाञ्जनं शङ्खः फेनो वा सितया सह||१२||

स०-सिरोत्पाते विशेषेण घृतमाक्षिकमञ्जनं हितम्| सिराहर्षे माक्षिकेण श्लक्ष्णघृष्टं रसाञ्जनम्| अर्जुने शर्करामस्तुक्षौद्रेणाश्च्योतनं हितम्| स्पाटिकादि माक्षिकेणाञ्जनमथवा सौवीराञ्जनं मधुना हितम्| शङ्खो वा समुद्रफेनो वा शर्करया सह हितः|

Adhikarana armaNi shukravat (13) · Śloka 13

अर्मोक्तं पञ्चधा तत्र तनु धूमाविलं च यत्| रक्तं दधिनिभं यच्च शुक्रवत्तस्य भेषजम्||१३||

स०-अर्म पञ्चप्रकारमुक्तम्| तेषु मध्ये यत्तनु धूमवदाविलं च, तथा रक्तं-रक्तवर्णं, दधिसदृशं च यत्, तस्यार्मणः शुक्रसदृशमौषधम्|

Adhikarana armaNi shastracikitsA vidhiH (14-19) · Śloka 19

अथार्मणः शस्त्रचिकित्सामाह उत्तानस्येतरत् स्विन्नं ससिन्धूत्थेन चाञ्जितम्| रसेन बीजपूरस्य निमील्याक्षि विमर्दयेत्||१४|| इत्थं संरोषिताक्षास्य प्रचलेऽर्माधिमांसके| धृतस्य निश्चलं मूर्ध्नि वर्त्मनोश्च विशेषतः||१५|| अपाङ्गमीक्षमाणस्य वृद्ध्ऽर्मणि कनीनकात्| वली स्याद्यत्र तत्रार्म बडिशेनावलम्बितम्||१६|| नात्यायतं मुचुण्ड्या वा सूच्या सूत्रेण वा ततः| समन्तान्मण्डलाग्रेण मोचयेदथ मोक्षितम्||१७|| कनीनकमुपानीय चतुर्भागावशेषितम्| छिन्द्यात्कनीनकं रक्षेद्वाहिनीश्चाश्रुवाहिनीः||१८|| कनीनकव्यधादश्रु नाडी चाक्ष्णि प्रवर्तते| वृद्धेऽर्मणि तथाऽपाङ्गात्पश्यतोऽस्य कनीनकम्||१९||

स०-उत्तानस्य पुंसो वामदक्षिणयोरितरत्-एकमक्षि, स्विन्नंकृतस्वेदं च, तथा बीजपूररसेन सैन्धवान्वितेनाञ्जितं निमील्यस्थगयित्वा, विमर्दयेत्-मलयेत्| अनेन प्रकारेण संरोषिताक्षस्यसतोऽर्माधिमांसे प्रचले सति मूर्ध्नि निश्चलं घृतस्य वर्त्मनोश्च विशेषेण घृतस्य कनीनकादर्मणि वृद्धे सत्यपाङ्गं पश्यतो यत्र वली स्यात् तत्रार्म बडिशेनावलम्बितं नात्यायतं-नातिदीर्घं यथाभवतितथाऽवलम्बितम्| ततः-अनन्तरं, मुचुण्ड्या सूच्या सूत्रेण वा मोचयेत्| अथ मोक्षितं च विच्छेदितं च सत् कनीनकमुपानीय चतुर्भागावशेषितं मण्डलाग्रेन छिन्द्यात्| व्यवहितानामपि पदानामर्थयोग्यतावशादेव सम्बन्धोऽत्र योज्यः| कनीनकं रक्षेत्| कनीनकव्यधादश्रु नाडी चाक्ष्णि प्रवर्तते| अपाङ्गप्रदेशाच्चार्मणि वृद्धे तथा कनीनकं वीक्षमाणस्य छिन्द्यात्|

Adhikarana armaNi bandhanavidhiH (20-22) · Śloka 22

सम्यक् छिन्नं मधुव्योषसैन्धवप्रतिसारितम्| उष्णेन सर्पिषा सिक्तमभ्यक्तं मधुसर्पिषा||२०|| बध्नीयात्सेचयेन्मुक्त्वा तृतीयादिदिनेषु च| करञ्जबीजसिद्धेन क्षीरेण क्वथितैस्तथा||२१|| सक्षौद्रैर्द्विनिशारोध्रपटोलीयष्टिकिंशुकैः| कुरण्टमुकुलोपेतैर्मुञ्चेदेवाह्नि सप्तमे||२२||

स०-सम्यक् छिन्नं मध्वादिभिः प्रतिसारितं घृतेनोष्णेन सिक्तं माक्षिकसर्पिषाऽभ्यक्तं बध्नीयात्| तृतीयादिदिनेषु च मुक्त्वा क्षीरेण करञ्जबीजसिद्धेन सेचयेत्| द्विहरिद्रादिभिश्च क्वथितैः शीतैश्च मधुयुतैः सेकं कुर्यात्| सप्तमे दिने मुञ्चेदेव|

Adhikarana armaNi hInAticchedaje sekA~jjanAdi (23) · Śloka 23

सम्यक् छिन्ने भवेत्स्वास्थ्यं हीनातिच्छेदजान् गदान्| सेकाञ्जनप्रभृतिभिर्जयेल्लेखनबृंहणैः||२३||

स०-सम्यक् छिन्नेऽर्मणि स्वास्थ्यं भवेत्| हीनातिच्छेदजान् रोगान् सेकाञ्जनाद्यैर्यथायोगं लेखनैर्बृंहणैश्च जयेत्|

Adhikarana armaNi sitAdya~jjanam (24-25) · Śloka 25

सितामनःशिलैलेयलवणोत्तमनागरम्| अर्धकर्षोन्मितं तार्क्ष्यं पलार्धं च मधुद्रुतम्||२४|| अञ्जनं श्लेष्मतिमिरपिल्लशुक्रार्मशेषजित्| |२५|

स०-सितादिभिरर्धकर्षोन्मितै रसाञ्जनं द्विकर्षोन्मितं मधुद्रुतमञ्जनं श्लेष्मतिमिरादिजित्

Adhikarana armaNi triphalAdya~jjanAni (25-27) · Śloka 27

| त्रिफलैकतमद्रव्यत्वचं पानीयकल्किताम्||२५|| शरावपिहितां दग्ध्वा कपाले चूर्णयेत्ततः| पृथक्शेषौषधरसैः पृथगेव च भाविता||२६|| सा मषी शोषिता पेष्या भूयो द्विलवणान्विता| त्रिण्येतान्यञ्जनान्याह लेखनानि परं निमिः||२७||

स०-त्रिफलाया एकतमस्य हरीतक्यादेर्द्रव्यस्य त्वचं पानीयकल्कितां शरावपिहितां कपाले दग्ध्वा चूर्णयेत्| तत एव त्रिफलायाः पृथक् शेषौषधरसैः पृथगेव चैकैकं भाविता सा मषी शोषिता पुनः पेष्या लवणद्वययुता| त्रीण्येतान्यञ्जनानि परं लेखनानि तिमिरघ्नानि निमिर्वक्ति|

Adhikarana sirAjAle kaThinasirAsu armavat (28) · Śloka 28

सिराजाले सिरा यास्तु कठिना लेखनौषधैः| न सिद्ध्यन्त्यर्मवत्तासां पिटिकानां च साधनम्||२८||

स०-सिराजाले याः सिरा कठिना लेखनौषधैर्न सिध्यन्ति तासामर्मवत् चिकित्सा, पिटिकानां च|

Adhikarana shukreShu triphalAdi (29) · Śloka 29

दोषानुरोधाच्छुक्रेषु स्निग्धरूक्षा वरा घृतम्| तिक्तमूर्ध्वमसृक्स्रावो रेकसेकादि चेष्यते||२९||

स०-शुक्रेषु दोषवशात् कदाचित् रूक्षा कदाचित् स्निग्धा त्रिफला हिता| तथा घृतं तिक्तमूर्ध्वमसृक्स्रावो रेकसेकादि चेष्यते|

Adhikarana kShatashukre trivRuddhRutapAnam (30-32) · Śloka 32

त्रिस्त्रिवृद्वारिणा पक्वं क्षतशुक्रे घृतं पिबेत्| सिरायाν हरेद्रक्तं जलौकोभिश्च लोचनात्||३०|| सिद्धेनोत्पलकाकोलीद्राक्षायष्टिविदारिभिः| ससितेनाजपयसा सेचनं सलिलेन वा||३१|| रागाश्रुवेदनाशान्तौ परं लेखनमञ्जनम्| |३२|

स०-त्रिवृत्क्वाथेन त्रीन् वारान् घृतं पक्वं क्षतशुक्रे पिबेत्| पश्चात्सिरया रक्तं हरेत्| नयनाद्वा जलौकोभिर्हरेत्| तथाऽऽजदुग्धेनोत्पलादिभिः सिद्धेन सशर्करेण सेचनं हितम्| अथवोत्पलादिक्वथितेन जलेन सेचयेत्| रागाश्रुवेदनाशान्तौ सत्यां लेखनमञ्जनं हितम्|

Adhikarana kShatashukre raktasrutiH (32-33) · Śloka 33

| वर्तयो जातिमुकुललाक्षागैरिकचन्दनैः||३२|| प्रसादयन्ति पित्तास्रं घ्नन्ति च क्षतशुक्रकम्| |३३|

स०-जातिमुकुलादिभिर्वर्तयः पित्तास्रं प्रसादयन्ति| क्षतशुक्रं च घ्नन्ति|

Adhikarana utpalAdisecanaM jAtimukulAdivartiH, dantavartiH,a~jjanAdi (33-38) · Śloka 38

| दन्तैर्दन्तिवराहोष्ट्रगवाश्वाजखरोद्भवैः||३३|| सशङ्खमौक्तिकाम्भोधिफेनैर्मरिचपादिकैः| क्षतशुक्रमपि व्यापि दन्तवर्तिर्निवतयेत्||३४|| तमालपत्रं गोदन्तशङ्खफेनोऽस्थि गार्दभम्| ताम्रं च वर्तिर्मूत्रेण सर्वशुक्रकनाशिनी||३५|| रत्नानि दन्ताः शृङ्गाणि धातवस्त्र्यूषणं त्रुटिः| करञ्जबीजं लशुनो व्रणसादि च भेषजम्||३६|| सव्रणाव्रणगम्भीरत्वक्स्थशुक्रघ्नमञ्जनम्| निम्नमुन्नमयेत्स्नेहपाननस्यरसाञ्जनैः||३७|| सरुजं नीरुजं तृप्तिपुटपाकेन शुक्रकम्| |३८|

स०-गजाद्युद्भवैर्दन्तैः शङ्खमुक्ताफेनयुतैश्चुतुर्थांशकमरिचैः क्षतशुक्रकमपि व्यापि दन्तवर्तिरियं निवर्तयेत्| अपिशब्दाच्छुद्धशुक्रकमपि| स०-तमालपत्रादिभिर्वर्तिर्गोमूत्रेण सर्वशुक्रकहृत्| स०-रत्ननि-मौक्तिकादीनि, दन्ताः-गजादीनाम्, शृङ्गाणि छागादीनाम्, धातवो-गैरिकाद्याः, त्र्यूषणादीनि, तथा व्रणसादि भेषजं-स्वर्णक्षीर्यादि, एतदञ्जनं सव्रणाव्रणगम्भीरत्वक्स्थशुक्रहरम्| स०-निम्नं शुक्रकं स्नेहपानादिभिरुन्नमयेत्| सरुजं नीरुजं च तर्पणपुटपाकेनोन्नमयेत्|

Adhikarana shuddhashukre nishAdisecanam (38-39) · Śloka 39

| शुद्धशुक्रे निशायष्टीसारिवाशाबराम्भसा||३८|| सेचनं रोध्रपोटल्या कोष्णाम्भोमग्नयाऽथवा| |३९|

स०-शुद्धशुक्रे हरिद्रादिक्वाथेन सेचनं हितम्| अथवा रोध्रपोटाल्या कोष्णाम्बुमग्नया|

Adhikarana shuddhashukre bRuhatyAdidhUpanam (39-41) · Śloka 41

| बृहतीमूलयष्ट्याह्वताम्रसैन्धवनागरैः||३९|| धात्रीफलाम्बुना पिष्टैर्लेपितं ताम्रभाजनम्| यवाज्यामलकीपत्रैर्बहुशो धूपयेत्ततः||४०|| तत्र कुर्वीत गुटिकास्ता जलक्षौद्रपेषिताः| महानीला इति ख्याताः शुद्धशुक्रहराः परम्||४१||

स०- बृहतीचूर्णादिभिरामलकजलेन पिष्टैस्ताम्रभाजनं लेपितं यवादिभिर्धूपयेत्| अनन्तरं तत्र गुटिकास्तोयमाक्षिकपिष्टाः कुर्यात्| एताश्च महानीला इति प्रथिताः परं शुद्धशुक्रघ्नाः|

Adhikarana shuddhashukre mahAnIlA guTikA (42) · Śloka 42

स्थिरे शुरे घने चास्य बहुशोऽपहरेद्रसृक्| शिरःकायविरेकांश्च पुटपाकांश्च भूरिशः||४२||

स०-स्थिरे शुक्रे घने चातुरस्यास्य बहुशो रक्तं मोक्षयेत्| शिरोविरेकादीन् पुटपाकांश्च पुनःपुनः कुर्यात्|

Adhikarana shuddhashukre sthire ghane shukre raktasrutiH (43) · Śloka 43

कुर्यान्मरिचवैदेहीशिरीषफलसैन्धवैः| हर्षणं त्रिफलाक्वाथपीतेन लवणेन वा||४३||

स०-मरिचादिभिर्हर्षणं कुर्यात्| त्रिफलाक्वाथपीतेन सैन्धवेन वा|

Adhikarana shuddhashukre maricAdinA harShaNam (44-45) · Śloka 45

कुर्यादञ्जनयोगौ वा श्लोकार्धगदिताविमौ| शङ्खकोलास्थिकतकद्राक्षामधुकमाक्षिकैः||४४|| सुरादन्तार्णवमलैः शिरीषकुसुमान्वितैः| |४५|

स०-इमौ श्लोकार्धौक्तौ योगौ घ(ह)र्षणाय कुर्यात्| शङ्खादिभिर्माक्षिकान्तैरेको योगः, सुरादिभिः कुसुमान्तैरन्यः|

Adhikarana shuddhashukre shukraharShaNAnya~jjanAni (45-46) · Śloka 46

| धात्रीफणिज्जकरसे क्षारो लाङ्गलिकोद्भवः||४५|| उषितः शोषिततश्चूर्णः शुक्रहर्षणमञ्जनम्| |४६|

स०-धात्र्यादिरसे क्षारो लाङ्गलिकज उषितः शोषितश्चूर्णः शुक्रहर्षणमञ्जनम्|

Adhikarana shuddhashukre hRuShTashukranAshinI vartiH (46-48) · Śloka 48

| मुद्गा वा निस्तुषाः पिष्टाः शङ्खक्षौद्रसमायुताः||४६|| सारो मधूकान्मधुमान् मज्जा वाऽक्षात्समाक्षिका| गोखराश्वोष्ट्रदशनाः शङ्खः फेनः समुद्रजः||४७|| वर्तिरर्जुनतोयेन हृष्टशुक्रकनाशिनी| |४८|

स०-शङ्खमधुयुता मुद्गा निस्तुषाः पिष्टा अथवाऽञ्जनम्| मधूकात्सारो मधुयुतोऽञ्जनम्| अथवा बिभीतकान्मज्जा माक्षिकान्विता| सं-गवादिदन्ताः शङ्खः समुद्रफेनो वा पार्थजलेन पिष्टावर्तिहृष्टशुक्रहृत्|

Adhikarana shuddhashukre utsannAdishukre lekhanam (48) · Śloka 48

| उत्सन्नं वा सशल्यं वा शुक्रं वालादिभिर्लिखेत्||४८||

स०-उत्सन्नं वा सशल्यं वा शुक्रं वालशाकपत्रादिभिर्लिखेत्|

Adhikarana sirAshukre vraNashukravat (49) · Śloka 49

सिराशुक्रे त्वदृष्टिघ्ने चिकित्सा व्रणशुक्रवत्| |४९|

स०-सिराशुक्रे पुनरदृष्टिघ्ने चिकित्सा व्रणशुक्र इव कार्या|

Adhikarana sirAshukre puNDrAdivartiH (49-50) · Śloka 50

| पुण्ड्रयष्ट्याह्वकाकोलीसिंहीलोहनिशाञ्जनम्||४९|| कल्कितं छागदुग्धेन सग़ृतैर्धूपितं यवैः| धात्रीपत्रैश्च पर्यायाद्वर्तिरत्राञ्जनं परम्||५०||

स०-पाण्ड्रादिकं छागदुग्धेन पिष्टं ससर्पिष्कैर्यवैरामलकपत्रैश्च पर्यायेण धूपिता वर्तिर्ने(र)त्राञ्जनं परम्|

Adhikarana ajakAyAM SastraprayogaH (51) · Śloka 51

अशान्तावर्मवच्छस्त्रमजकाख्ये च योजयेत्| |५१|

स०-अशान्तौ सत्यामर्मवदजकाख्ये च शस्त्रं प्रयोजयेत्|

Adhikarana ajakAshukreShu asAdhyeShu snehapAnAdinA vedanopashamAdi (51-52) · Śloka 52

| अजकायामसाध्यायां शुक्रेऽन्यत्र च तद्विधे||५१|| वेदनोपशमं स्नेहपानासृक्स्रावणादिभिः| कुर्याद्बीभत्सतां जेतुं शुक्रस्योत्सेधसाधनम्||५२||

स०-असाध्यायामजकायां शुक्रे चान्यत्र रोगे तत्प्रकारेऽसाध्ये वेदनोपशमं स्नेहपानादिभिर्विदधीत| बीभत्सतां-निन्द्यतां, जेतुं शुक्रस्योत्सेधसाधनं कुर्यात्|

Adhikarana ajakAshukreShu nAlikerAdya~jjanam (53-54) · Śloka 54

नालिकेरास्थिभल्लाततालवंशकरीरजम्| भस्माद्भिः स्रावयेत्ताभिर्भावयेत्करभास्थिजम्||५३|| चूर्णं शुक्रेष्वसाध्येषु तद्वैवर्ण्यघ्नमञ्जनम्| साध्येषु साधनायालमिदमेव च शीलितम्||५४||

स०-नालिकेरास्थ्यादिजं भस्म अद्भिः स्रावयेत्| ताभिरद्भिः करभास्थिजं चूर्णं भावयेत्| तच्चूर्णमञ्जनमसाध्येषु शुक्रेषु वैवर्ण्यहरम्| शीलितं चैतदेव शुक्राणां साधनायालं-श्रेष्ठम्|

Adhikarana shukreShu pAnAdau yathAsvaM ghRutam (11) · Śloka 11

अजकां पाऱ्श्वतो विध्वा सूच्या विस्राव्य चोदकम्| समं प्रपीड्याङ्गुष्ठेन वसार्द्रेणानु पूरयेत्||५५|| व्रणं गोमांसचूर्णेन बद्धं बद्धं विमुच्य च| सप्तरात्राद् व्रणे रूढे कृष्णभागे समे स्थिरे||५६|| स्नेहाञ्जनं च कर्तव्यं नस्यं च क्षीरसर्पिषा| तथाऽपि पुनराध्माने भेदच्छेदादिकां क्रियाम्||५७|| युक्त्या कुर्याद्यथा नातिच्छेदेन स्यान्निमज्जनम्| ५७ १/२| नित्यं च शुक्रेषु शृतं यथास्वं पाने च मर्शे च घृतं विदध्यात्| न हीयते लब्धबला तथाऽन्त- स्तीक्ष्णाञ्जनैर्दृक् सततं प्रयुक्तैः| ५८ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने सन्धिसितासितरोगप्रतिषेधो नामैकादशोऽध्यायः||११||

स०-अजकां पार्श्वतः सूच्या विध्वा जलं च निःस्राव्यानन्तरमङ्गुष्ठेन समं वसार्द्रेण-वसया द्रवीकृत्य, व्रणं गोमांसचूर्णेन पूरयेत्| बद्धं बद्धं विमुच्य स सप्तरात्राद् व्रणे रूढे सति तथा कृष्णभागे समे स्थिते सति स्नेहाञ्जनं च कर्तव्यम्| क्षीरघृते च नस्यम्| एवमपि कृते पुनराध्माने सति भेदच्छेदादिकां क्रियां युक्त्या कुर्यात्| यथाऽतिच्छेदेन दृष्टेर्निमज्जनं न स्यात्| स०-शुक्रेषु च नित्यं घृतं यथायोगं पक्वं पानादौ विदध्यात्| किम् ? इत्याह-तथा घृतपानसेचनेन लब्धबला दृगन्तः प्रततं प्रयुक्तैस्तीक्ष्णाञ्जनैर्न हीयते-न हानिं यायादिति| उपजातिर्वृत्तम्| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटी- कायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां षष्ठे उत्तरस्थाने सन्धिसिता- सितरोगप्रतिषेधो नामैकादशोऽध्यायः समाप्तः|| ११||