10. sandhisitāsitarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana sandhisitAsitarogavij~jAnIyAdhyAyaH||10|| (2-3) · Śloka 3

યથોદ્દેશસ્તથા નિર્દેશ ઇતિ તાનેવ તાવત્સન્ધિરોગનાહ અથાતઃ સન્ધિસિતાસિતરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| )||૩||

વર્ત્મરોગપ્રતિષેધાદનન્તરં સ્થાનાનુપૂર્વ્યા સન્ધિસિતાસિતરોગવિજ્ઞાનમારભ્યતે- સં-સન્ધી ચ સિતાસિતૌ ચ સન્ધિસિતાસિતાઃ, તેષુ રોગાઃ, તેષાં વિજ્ઞાનમ્| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana sandhirogA nava| 1 jalAsravasya lakShaNam (1-2) · Śloka 2

વાયુઃક્રુદ્ધઃ સિરાઃ પ્રાપ્ય જલાભં જલવાહિનીઃ| અશ્રુ સ્રાવયતે વર્ત્મશુક્લસન્ધેઃ કનીનકાત્||૧|| તેન નેત્રં સરુગ્રાગશોફં સ્યાત્સ જલાસ્રવઃ| |૨|

સ૦-પવનઃ કુપિતો જલવાહિનીઃ સિરાઃ પ્રાપ્ય જલાકૃતિ અશ્રુ સ્રાવયતે| કુતઃ ? વર્ત્મશુક્લસન્ધે કનીનકાત્| તેન-જલાભસ્રાવેણ, નયનં સરુક્ સરાગં સશોફં ચ સ્યાત્| સ ચ જલાસ્રવાખ્યો રોગઃ|

Adhikarana 2 kaphAsravasya lakShaNam (2) · Śloka 2

| કફાત્ કફાસ્રવે શ્વેતં પિચ્છિલં બહલં સ્રવેત્||૨||

સ૦-કફાત્ કફાસ્રવે સતિ શ્વેતં પિચ્છિલં બહલં ચ સ્રવેત્|

Adhikarana 3 upanAhasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

કફેન શોફસ્તીક્ષ્ણાગ્રઃ ક્ષારબુદ્બુદકોપમઃ| પૃથુમૂલબલઃ સ્નિગ્ધઃ સવર્ણો મૃદુપિચ્છિલઃ||૩|| મહાનપાકઃ કણ્ડૂમાનુપનાહઃ સ નીરુજઃ| |૪|

સ૦-શ્લેષ્મણા શોફસ્તીક્ષ્ણાગ્રાદિગુણઃ| સ ઉપનાહાખ્યો નીરુજઃ સ્યાત્|

Adhikarana 4 raktAsravasya lakShaNam (4) · Śloka 4

| રક્તાદ્ રક્તાસ્રવે તામ્રં બહૂષ્ણં ચાશ્રુ સંસ્રવેત્||૪||

સ૦-રક્તેન રક્તાસ્રવો ભવતિ| તસ્મિંશ્ચ તામ્રવર્ણમુષ્ણં ચાશ્રુ સંસ્રવેત્|

Adhikarana 5 parvaNyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

વર્ત્મસન્ધ્યાશ્રયા શુક્લે પિટિકા દાહશૂલિની| તામ્રા મુદ્ગોપમા ભિન્ના રક્તં સ્રવતિ પર્વણી||૫||

સ૦-વર્ત્મસન્ધિરાશ્રયો યસ્યાઃ સા વર્ત્મસન્ધ્યાશ્રયા, શુક્લે પિટિકા શૂલદાહવતી તામ્રવર્ણા મુદ્ગસદૄશી પર્વણી ભણ્યતે| સા ચ ભિન્ના સતી રક્તં સ્રવતિ| એષા ચ રક્તસમુત્થૈવ વેદ્યા, રક્તાસ્રવાદનન્તરમસ્યાઃ પાઠાત્ રક્તસ્રાવિત્વાચ્ચ|

Adhikarana 6 pUyAsravasya lakShaNam (6) · Śloka 6

પૂયાસ્રવે મલાઃ સાસ્રા વર્ત્મસન્ધેઃ કનીનકાત્| સ્રાવયન્તિ મુહુઃ પૂયં સાસ્રં ત્વઙ્માંસપાકતઃ||૬||

સ૦-પૂયાસ્રવાખ્યે દોષા રક્તસહિતા વર્ત્મસન્ધેઃ કનીનકાત્ પુનઃ પુનઃ પૂયં સાસ્રં ત્વઙ્માંસપાકાદ્ધેતોઃ સ્રાવયન્તિ|

Adhikarana 7 pUyAlasasya lakShaNam (7) · Śloka 7

પૂયાલસો વ્રણઃ સૂક્ષ્મઃ શોફસંરમ્ભપૂર્વકઃ| કનીનસન્ધાવાધ્માયી પૂયાસ્રાવી સવેદનઃ||૭||

સ૦-પૂયાલસો વ્રણ ઉચ્યતે| કીદૃક્ ? સૂક્ષ્મઃ તથા શોફસંરમ્ભપૂર્વકઃ| ક્વાસૌ સ્યાત્ ? કનીનસન્ધૌ| તથાઽઽધ્માયીઆનાહવાન્, પૂયાસ્રાવી સરુક્ ચ સ્યાત્|

Adhikarana 8 alajyAH lakShaNam (8) · Śloka 8

કનીનસ્યાન્તરલજી શોફો રુક્તોદદાહવાન્| |૮|

સ૦-કનીનસ્યાન્તઃ શોફો રુક્તોદદાહવાન્ અલજીત્યુચ્યતે|

Adhikarana 9 kRumigranthe lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| અપાઙ્ગે વા કનીને વા કણ્ડૂષાપક્ષ્મપોટવાન્||૮|| પૂયાસ્રાવી કૃમિગ્રન્થિર્ગ્રન્થિઃ કૃમિયુતોઽર્તિમાન્| |૯|

સ૦-અપાઙ્ગે કનીને વા કણ્ડ્વાદિમાંસ્તથા પૂયાસ્રાવી ગ્રન્થિરેવ કૃમિયુક્તોઽર્તિમાન્ કૃમિગ્રન્થિરુચ્યતે|

Adhikarana sandhirogANAmeteShAM sAdhyAdhyatvam (9-10) · Śloka 10

| ઉપનાહકૃમિગ્રન્થિપૂયાલસકપર્વણીઃ||૯|| શસ્ત્રેણ સાધયેત્પઞ્ચ સાલજીનાસ્રવાંસ્ત્યજેત્| |૧૦|

સ૦-ઉપનાહાદીંશ્ચ્તુરઃ શસ્ત્રેણ સાધયેત્| આસ્રવાન્-જલાસ્રવાદીંશ્ચતુરઃ, અલજીં ચેતિ પઞ્ચ ત્યજેત્|

Adhikarana sitarogAstrayodaSa| 1SuktikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

એવં સન્ધિગતાન્નવ રોગાનાખ્યાય સિતભાગસ્થાન્ રોગાનાહ | પિત્તં કુર્યાત્સિતે બિન્દૂનસિતશ્યાવપીતકાન્||૧૦|| મલાક્તાદર્શતુલ્યં વા સર્વં શુક્લં સદાહરુક્| રોગોઽયં શુક્તિકસંજ્ઞઃ સશકૃદ્ભેદતૃડ્જ્વરઃ||૧૧||

સ૦-સિતે નેત્રદેશે પિત્તં કર્તૃ બિન્દૂન્ કૃષ્ણશ્યાવપીતાન્ કુર્યાત્| મલલેપદિગ્ધદર્પણસમાનં વા સર્વમ્ શુક્લમ્| એવમુભયપ્રકારોઽપ્યયં સદાહરુક્ શુક્તિકસંજ્ઞો રોગઃ, શકૃદ્ભેદેન તૃષા જ્વરેણ ચ યુક્તઃ|

Adhikarana 2 shuklArmaNaH lakShaNam (12) · Śloka 12

કફાચ્છુક્લે સમં શ્વેતં ચિરવૃદ્ધ્યધિમાંસકમ્| શુક્લાર્મ|૧૨|

સ૦-કફાચ્છુક્લભાગે સમં-ન તુ વિષમમ્, તથા શ્વેતવર્ણમધિમાંસકં ચિરવૃદ્ધિ, તત્ શુક્લાર્મ|

Adhikarana 3 balAsagrathitasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| શોફસ્ત્વરુજઃ સવર્ણો બહલોઽમૃદુઃ||૧૨|| ગુરુઃ સ્નિગ્ધોઽમ્બુબિન્દ્વાભો બલાસગ્રથિતમ્ સ્મૃતમ્| |૧૩|

સ૦-શોફસ્તુ નીરુજઃ સમાનવર્ણો બહલાદિસ્તથા જલબિન્દુસમો બલાસગ્રથિતં સ્મૃતમ્|

Adhikarana 4 piShTakasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| બિન્દુભિઃ પિષ્ટધવલૈરુત્સન્નૈઃ પિષ્ટકં વદેત્||૧૩||

સ૦-બિન્દુભિઃ પિષ્ટવત્સિતૈરુત્સન્નૈઃ પિષ્ટકં નામાર્મ વદેત્

Adhikarana 5 sirotpAtasya lakShaNam (14) · Śloka 14

રક્તરાજીતતં શુક્લમુષ્યતે યત્સવેદનમ્| અશોફાશ્રૂપદેહં ચ સિરોત્પા તઃ સ શોણિતાત્||૧૪||

સ૦-રક્તરાજીતતં શુક્લં-શુક્લભાગં, ઉષ્યતે| યત્સવેદનં શોફાશ્રૂપલેપરહિતં સ શોણિતાત્ સિરોત્પાતઃ|

Adhikarana 6 sirAharShasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ઉપેક્ષિતઃ સિરોત્પાતો રાજીસ્તા એવ વર્ધયન્| કુર્યાત્સાસ્રં સિરાહર્ષં તેનાક્ષ્યુદ્વીક્ષણાક્ષમમ્||૧૫||

સ૦-સિરોત્પાતોઽચિકિત્સિતસ્તા એવ-રક્તા એવ, રાજીર્વર્ધયન્ સિરાહર્ષં સાસ્રં કુર્યાત્| તેન-સિરાહર્ષેણ, લોચનં વીક્ષણાક્ષમં સ્યાત્|

Adhikarana 7 sirAjAlasya lakShaNam (16) · Śloka 16

સિરાજાલે સિરાજાલં બૂહદ્રક્તં ઘનોન્નતમ્| |૧૬|

સ૦-સિરાજાલે બૃહત્તથા રક્તં ઘનમુન્નતં ચ યદ્ ભવતિ, તત્સિરાજાલં નામ|

Adhikarana 8 shoNitArmaNaH lakShaNam (16) · Śloka 16

| શોણિતાર્મ સમં શ્લક્ષ્ણં પદ્માભમધિમાંસકમ્||૧૬||

સ૦-સમં-નતુ વિષમં, તથા શ્લક્ષ્ણં યદધિમાંસકં તચ્છોણિતાર્મ|

Adhikarana 9 arjunasya lakShaNam (17) · Śloka 17

નીરુક્ શ્લક્ષ્ણોઽર્જુનં બિન્દુઃ શશલોહિતલોહિતઃ| |૧૭|

સ૦-નીરુજઃ શ્લક્ષ્ણો બિન્દુઃ શશલોહિતતામ્રોઽર્જુનં નામ|

Adhikarana 10 prastAryarmaNaH lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| મૃદ્વાશુવૃદ્ધ્યરુડ્માંસં પ્રસ્તારિ શ્યાવલોહિતમ્||૧૭|| પ્રસ્તાર્યર્મ મલૈઃ સાસ્રૈઃ| |૧૮|

સ૦-માંસં પ્રસ્તારિતં તથા મૃદુ તથા આશુવૃદ્ધિ તથા નીરુક્ શ્યાવલોહિતં પ્રસ્તાર્યર્મેત્યુચ્યતે| તચ્ચ ત્રિભિર્દોષૈઃ સશોણિતૈઃ સ્યાત્|

Adhikarana 11 snAvArmaNaH lakShaNam (18) · Śloka 18

સ્નાવાર્મ સ્નાવસન્નિભમ્| |૧૮|

સ૦-સ્નાવસદૃશં તુ સ્નાવાર્મેત્યુચ્યતે|

Adhikarana 12 adhimAMsArmaNaH lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| શુષ્કસૃક્પિણ્ડવચ્છ્યાવં યન્માંસં બહલં પૃથુ||૧૮|| અધિમાંસાર્મ તદ્| |૧૯|

સ૦-શુષ્કરક્તપિણ્ડવચ્છ્યાવં યન્માંસં તથા બહલં પૃથુ ચ સ્યાત્, તદધિમાંસાર્મ ભણ્યતે|

Adhikarana 13 sirAsaMj~jAnAM lakShaNam (19) · Śloka 19

દાહઘર્ષવત્યઃ સિરાવૃતાઃ| કૃષ્ણાસન્નાઃ સિરાસંજ્ઞાઃ પિટિકાઃ સર્ષપોપમાઃ||૧૯||

સ૦-પિટિકા દાહાદિમત્યસ્તથા સિરાચિતાઃ કૃષ્ણભાગાસન્નાઃ સર્ષપસંસ્થાનાઃ સિરાસંજ્ઞાઃ|

Adhikarana sitarogANAmeteShAM sAdhyAsAdhyatvam (20-21) · Śloka 21

સિતભાગોત્થાનામેષાં ત્રયોદશાનાં સાધનં સૂત્રયતિ શુક્તિહર્ષસિરોત્પાતપિષ્ટકગ્રથિતાર્જુનમ્| સાધયૈદૌષધૈઃ ષટ્કં શેષં શસ્ત્રેણ સપ્તકમ્||૨૦|| નવોત્થં તદપિ દ્રવ્યૈઃ| |૨૧|

સ૦-શુક્ત્યાદીન્ ષડૌષધૈઃ સાધયેત્| શેષાન્ સપ્ત શસ્ત્રેણ સાધયેત્| નવોત્થિતાનેતાનપિ ભેષજૈરુપક્રમેત્ ન કેવલં પૂર્વોક્તં ષટ્કમિત્યર્થઃ|

Adhikarana kRuShNarogAH pa~jca| (21-22) · Śloka 22

અર્મોક્તં યચ્ચ પઞ્ચધા| તચ્છેદ્યમસિતપ્રાપ્તં માંસસ્નવસિરાવૃતમ્||૨૧|| ચર્મોદ્દાલવદુચ્છ્રાયિ દૃષ્ટિપ્રાપ્તં ચ વર્જયેત્| |૨૨|

સ૦-યચ્ચ પઞ્ચપ્રકારમર્મોક્તં-શુક્લાર્મ શોણિતાર્મ પ્રસ્તાર્યર્મ સ્નાવાર્માધિમાંસાર્મ, એતચ્છેદનાર્હમ્| યત્ કૃષ્ણભાગપ્રાપ્તં માંસસ્નાવસિરાવૃતં ચર્મોદ્દાલવદુચ્છ્રાયિ તદ્વર્જયેત્-ન ચિકિત્સેત્| યચ્ચ દૃષ્ટિપ્રાપ્તં તદપિ વર્જયેત્|

Adhikarana 1 kShatashukrasya trividhaM lakShaNam (22-25) · Śloka 25

અથ કૃષ્ણરોગાનાહ | પિત્તં કૃષ્ણેઽથવ દૃષ્ટૌ શુક્રં તોદાશ્રુરાગવત્||૨૨|| છિત્વા ત્વચં જનયતિ તેન સ્યાત્કૃષ્ણમણ્ડલમ્| પક્વજમ્બૂનિભં કિઞ્ચિન્નિમ્નં ચ ક્ષતશુક્રકમ્||૨૩|| તત્કૃચ્છ્રસાધ્યં, યાપ્યં તુ દ્વિતીયપટલવ્યધાત્| તત્ર તોદાદિબાહુલ્યં સૂચીવિદ્ધાભકૃષ્ણતા||૨૪|| તૃતીયપટલચ્છેદાદસાધ્યં નિચિતં વ્રણૈઃ| |૨૫|

સ૦-પિત્તં કર્તૃ કૃષ્ણભાગે દૃષ્ટૌ વા શુક્રં જનયતિ| કિમ્ભૂતમ્ ? તોદાશ્રુરાગયુક્તમ્| કિં કૃત્વા ? ત્વચં-પ્રથમં પટલં છિત્ત્વા, તેન કૃષ્ણમણ્ડલં પક્વજમ્બૂસદૃશં નિમ્રં ચ ક્ષતશુક્રકં સ્યાત્| તચ્ચ કૃચ્છ્રસાધ્યમ્| દ્વિતીયપટલવ્યધાત્તુ યાપ્યં સ્યાત્| તત્ર-દ્વીતીયપટલવ્યધે, તોદાદીનાં બાહુલ્યં તથા સૂચીવિદ્ધોપમકૃષ્ણમણ્ડલત્વં ચ| તોદાદિભૂયસ્ત્વેન સેવનીવિદ્ધોપમકૃષ્ણમણ્ડલતયા ચ દ્વિતીયપટલવ્યધોઽનુમીયત ઇત્યર્થઃ| તૃતીયપટલચ્છેદાત્ વ્રણૈર્નિચિતમસાધ્યં ક્ષતશુક્રકમ્| એવં ક્ષતશુક્રકં ત્રિધાઽભિધાય શુદ્ધશુક્રમાચષ્ટે|

Adhikarana 2 shuddhashukrasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| શઙ્ખશુક્લં કફાત્સાધ્યં નાતિરુક્ શુદ્ધશુક્રકમ્||૨૫||

સ૦-શઙ્ખવચ્છુક્લં શુદ્ધશુક્રકમ્| તચ્ચ કફાજ્જાયતે| ન ચાતિવેદનમ્|

Adhikarana 3 ajakAyAH lakShaNam (26) · Śloka 26

આતામ્રપિચ્છિલાસ્રસ્રુદાતામ્રપિટિકાઽતિરુક્| અજાવિટ્સદૃશોચ્છ્રાયકાર્ષ્ણ્યા વર્જ્યાઽસૃજાઽજકા||૨૬||

સ૦-આતામ્રં-ઈષત્તામ્રવર્ણં, પિચ્છિલં ચાસ્રં સ્રવતિ યાઽસૌ આતામ્રપિચ્છિલાસ્રસ્રુત્| તથા આતામ્રપિટિકા તથાઽતિપીડાવતી તથાઽજાવિટ્સદૃશે ઉચ્છ્રાયકાર્ષ્ણ્યે યસ્યાઃ સૈવમ્| અજકાખ્યા રક્તેન સ્યાત્| સા ચ વર્જ્યાઽસાધ્યત્વાત્|

Adhikarana 4 sirAshukrasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

સિરાશુક્રં મલૈઃ સાસ્રૈસ્તજ્જુષ્ટં કૃષ્ણમણ્ડલમ્| સતોદદાહતામ્રાભિઃ સિરાભિરવતન્યતે||૨૭|| અનિમિત્તોષ્ણશીતાચ્છઘનાસ્રસ્રુચ્ચ તત્ત્યજેત્| |૨૮|

સ૦-સરક્તૈર્મલૈઃ સિરાશુક્રં સ્યાત્| તેન સિરાશુક્રેણ જુષ્ટં કૃષ્ણમણ્ડલં સિરાભિરવતન્યતે| કિમ્ભૂતાભિઃ ? સતોદદાહતામ્રાભિઃ| અનિમિત્તં-અકસ્માત્, અસ્મિન્ કદાચિદુષ્ણમચ્છં ઘનં વાઽસ્રં સ્રવતિ| તચ્ચ ત્યજેદસાધ્યત્વાત્|

Adhikarana 5 tIvravedanasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30

| દોષૈઃ સાસ્રૈઃ સકૃત્કૃષ્ણં નીયતે શુક્લરૂપતામ્||૨૮|| ધવલાભ્રોપલિપ્તાભં નિષ્પાવર્ધદલાકૃતિ| અતિતીવ્રરુજારાગદાહશ્વયથુપીડિતમ્||૨૯|| પાકાત્યયેન તચ્છુક્રં વર્જયેત્તીવ્રવેદનમ્| |૩૦|

સ૦-દોષૈઃ સરક્તૈઃ સકૃત્-એકહેલયૈવ, કૃષ્ણમણ્ડલં શુક્લરૂપતાં નીયતે| કિમ્ભૂતમ્ ? ધવલાભ્રોપલિપ્તાભમ્| તથા નિષ્પાવાર્ધદલસ્યેવાકૃતિર્યસ્ય તદેવમ્| તથા તીવ્રવેદનારાગદાહશ્વયથુભિઃ પીડિતમ્| તચ્ચ શુક્રં પાકાત્યયેન તીવ્રરુજં વર્જયેત્-નોપક્રમેત્|

Adhikarana kRuShNarogANAmeteShAM sAdhyAsAdhyatvam (10) · Śloka 10

| યસ્ય વા લિઙ્ગનાશોઽન્તઃ શ્યાવં યદ્વા સલોહિતમ્||૩૦|| અત્યુત્સેધાવગાઢં વા સાશ્રુ નાડીવ્રણાવૃતમ્| પુરાણં વિષમં મધ્યે વિચ્છિન્નં યચ્ચ શુક્રકમ્||૩૧|| પઞ્ચેત્યુક્તા ગદાઃ કૃષ્ણે સાધ્યાસાધ્યવિભાગતઃ| ૩૧ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિ- તાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને સન્ધિસિતાસિતરોગવિજ્ઞ્હાનીયો નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||

સ૦-યસ્ય ચ શુક્રસ્ય લિઙ્ગનાશઃ-અન્તર્દૃષ્ટિવિનાશ ઇત્યર્થઃ, યચ્ચ શ્યાવમન્તઃ, યચ્ચ કિઞ્ચિલ્લોહિતમ્, તથાઽત્યુન્નતમવગાઢં વા, સાશ્રુનાડીવ્રણાવૃતં વા, તથા પુરાણં-વત્સરાતીતમ્ તથા વિષમસંસ્થાનમ્, તથા મધ્યે વિચ્છિન્નં યચ્ચ શુક્રકં, તત્સર્વં વર્જયેત્| સ૦-કૃષ્ણમણ્ડલે ઇતિ-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, પઞ્ચ રોગાઃ સાધ્યાસાધ્યવિભાગેનોક્તાઃ| સુખગ્રહણધારણાર્થં સઙ્ખ્યોપાદાનમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગ- હૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને સન્ધિસિતાસિરતોગવિજ્ઞાનીયો નામ દશમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૦||