10. sandhisitāsitarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana sandhisitAsitarogavij~jAnIyAdhyAyaH||10|| (2-3) · Śloka 3

યથોદ્દેશસ્તથા નિર્દેશ ઇતિ તાનેવ તાવત્સન્ધિરોગનાહ અથાતઃ સન્ધિસિતાસિતરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| )||૩||

Adhikarana sandhirogA nava| 1 jalAsravasya lakShaNam (1-2) · Śloka 2

વાયુઃક્રુદ્ધઃ સિરાઃ પ્રાપ્ય જલાભં જલવાહિનીઃ| અશ્રુ સ્રાવયતે વર્ત્મશુક્લસન્ધેઃ કનીનકાત્||૧|| તેન નેત્રં સરુગ્રાગશોફં સ્યાત્સ જલાસ્રવઃ| |૨|

Adhikarana 2 kaphAsravasya lakShaNam (2) · Śloka 2

| કફાત્ કફાસ્રવે શ્વેતં પિચ્છિલં બહલં સ્રવેત્||૨||

Adhikarana 3 upanAhasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

કફેન શોફસ્તીક્ષ્ણાગ્રઃ ક્ષારબુદ્બુદકોપમઃ| પૃથુમૂલબલઃ સ્નિગ્ધઃ સવર્ણો મૃદુપિચ્છિલઃ||૩|| મહાનપાકઃ કણ્ડૂમાનુપનાહઃ સ નીરુજઃ| |૪|

Adhikarana 4 raktAsravasya lakShaNam (4) · Śloka 4

| રક્તાદ્ રક્તાસ્રવે તામ્રં બહૂષ્ણં ચાશ્રુ સંસ્રવેત્||૪||

Adhikarana 5 parvaNyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

વર્ત્મસન્ધ્યાશ્રયા શુક્લે પિટિકા દાહશૂલિની| તામ્રા મુદ્ગોપમા ભિન્ના રક્તં સ્રવતિ પર્વણી||૫||

Adhikarana 6 pUyAsravasya lakShaNam (6) · Śloka 6

પૂયાસ્રવે મલાઃ સાસ્રા વર્ત્મસન્ધેઃ કનીનકાત્| સ્રાવયન્તિ મુહુઃ પૂયં સાસ્રં ત્વઙ્માંસપાકતઃ||૬||

Adhikarana 7 pUyAlasasya lakShaNam (7) · Śloka 7

પૂયાલસો વ્રણઃ સૂક્ષ્મઃ શોફસંરમ્ભપૂર્વકઃ| કનીનસન્ધાવાધ્માયી પૂયાસ્રાવી સવેદનઃ||૭||

Adhikarana 8 alajyAH lakShaNam (8) · Śloka 8

કનીનસ્યાન્તરલજી શોફો રુક્તોદદાહવાન્| |૮|

Adhikarana 9 kRumigranthe lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| અપાઙ્ગે વા કનીને વા કણ્ડૂષાપક્ષ્મપોટવાન્||૮|| પૂયાસ્રાવી કૃમિગ્રન્થિર્ગ્રન્થિઃ કૃમિયુતોઽર્તિમાન્| |૯|

Adhikarana sandhirogANAmeteShAM sAdhyAdhyatvam (9-10) · Śloka 10

| ઉપનાહકૃમિગ્રન્થિપૂયાલસકપર્વણીઃ||૯|| શસ્ત્રેણ સાધયેત્પઞ્ચ સાલજીનાસ્રવાંસ્ત્યજેત્| |૧૦|

Adhikarana sitarogAstrayodaSa| 1SuktikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

એવં સન્ધિગતાન્નવ રોગાનાખ્યાય સિતભાગસ્થાન્ રોગાનાહ | પિત્તં કુર્યાત્સિતે બિન્દૂનસિતશ્યાવપીતકાન્||૧૦|| મલાક્તાદર્શતુલ્યં વા સર્વં શુક્લં સદાહરુક્| રોગોઽયં શુક્તિકસંજ્ઞઃ સશકૃદ્ભેદતૃડ્જ્વરઃ||૧૧||

Adhikarana 2 shuklArmaNaH lakShaNam (12) · Śloka 12

કફાચ્છુક્લે સમં શ્વેતં ચિરવૃદ્ધ્યધિમાંસકમ્| શુક્લાર્મ|૧૨|

Adhikarana 3 balAsagrathitasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| શોફસ્ત્વરુજઃ સવર્ણો બહલોઽમૃદુઃ||૧૨|| ગુરુઃ સ્નિગ્ધોઽમ્બુબિન્દ્વાભો બલાસગ્રથિતમ્ સ્મૃતમ્| |૧૩|

Adhikarana 4 piShTakasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| બિન્દુભિઃ પિષ્ટધવલૈરુત્સન્નૈઃ પિષ્ટકં વદેત્||૧૩||

Adhikarana 5 sirotpAtasya lakShaNam (14) · Śloka 14

રક્તરાજીતતં શુક્લમુષ્યતે યત્સવેદનમ્| અશોફાશ્રૂપદેહં ચ સિરોત્પા તઃ સ શોણિતાત્||૧૪||

Adhikarana 6 sirAharShasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ઉપેક્ષિતઃ સિરોત્પાતો રાજીસ્તા એવ વર્ધયન્| કુર્યાત્સાસ્રં સિરાહર્ષં તેનાક્ષ્યુદ્વીક્ષણાક્ષમમ્||૧૫||

Adhikarana 7 sirAjAlasya lakShaNam (16) · Śloka 16

સિરાજાલે સિરાજાલં બૂહદ્રક્તં ઘનોન્નતમ્| |૧૬|

Adhikarana 8 shoNitArmaNaH lakShaNam (16) · Śloka 16

| શોણિતાર્મ સમં શ્લક્ષ્ણં પદ્માભમધિમાંસકમ્||૧૬||

Adhikarana 9 arjunasya lakShaNam (17) · Śloka 17

નીરુક્ શ્લક્ષ્ણોઽર્જુનં બિન્દુઃ શશલોહિતલોહિતઃ| |૧૭|

Adhikarana 10 prastAryarmaNaH lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| મૃદ્વાશુવૃદ્ધ્યરુડ્માંસં પ્રસ્તારિ શ્યાવલોહિતમ્||૧૭|| પ્રસ્તાર્યર્મ મલૈઃ સાસ્રૈઃ| |૧૮|

Adhikarana 11 snAvArmaNaH lakShaNam (18) · Śloka 18

સ્નાવાર્મ સ્નાવસન્નિભમ્| |૧૮|

Adhikarana 12 adhimAMsArmaNaH lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| શુષ્કસૃક્પિણ્ડવચ્છ્યાવં યન્માંસં બહલં પૃથુ||૧૮|| અધિમાંસાર્મ તદ્| |૧૯|

Adhikarana 13 sirAsaMj~jAnAM lakShaNam (19) · Śloka 19

દાહઘર્ષવત્યઃ સિરાવૃતાઃ| કૃષ્ણાસન્નાઃ સિરાસંજ્ઞાઃ પિટિકાઃ સર્ષપોપમાઃ||૧૯||

Adhikarana sitarogANAmeteShAM sAdhyAsAdhyatvam (20-21) · Śloka 21

સિતભાગોત્થાનામેષાં ત્રયોદશાનાં સાધનં સૂત્રયતિ શુક્તિહર્ષસિરોત્પાતપિષ્ટકગ્રથિતાર્જુનમ્| સાધયૈદૌષધૈઃ ષટ્કં શેષં શસ્ત્રેણ સપ્તકમ્||૨૦|| નવોત્થં તદપિ દ્રવ્યૈઃ| |૨૧|

Adhikarana kRuShNarogAH pa~jca| (21-22) · Śloka 22

અર્મોક્તં યચ્ચ પઞ્ચધા| તચ્છેદ્યમસિતપ્રાપ્તં માંસસ્નવસિરાવૃતમ્||૨૧|| ચર્મોદ્દાલવદુચ્છ્રાયિ દૃષ્ટિપ્રાપ્તં ચ વર્જયેત્| |૨૨|

Adhikarana 1 kShatashukrasya trividhaM lakShaNam (22-25) · Śloka 25

અથ કૃષ્ણરોગાનાહ | પિત્તં કૃષ્ણેઽથવ દૃષ્ટૌ શુક્રં તોદાશ્રુરાગવત્||૨૨|| છિત્વા ત્વચં જનયતિ તેન સ્યાત્કૃષ્ણમણ્ડલમ્| પક્વજમ્બૂનિભં કિઞ્ચિન્નિમ્નં ચ ક્ષતશુક્રકમ્||૨૩|| તત્કૃચ્છ્રસાધ્યં, યાપ્યં તુ દ્વિતીયપટલવ્યધાત્| તત્ર તોદાદિબાહુલ્યં સૂચીવિદ્ધાભકૃષ્ણતા||૨૪|| તૃતીયપટલચ્છેદાદસાધ્યં નિચિતં વ્રણૈઃ| |૨૫|

Adhikarana 2 shuddhashukrasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| શઙ્ખશુક્લં કફાત્સાધ્યં નાતિરુક્ શુદ્ધશુક્રકમ્||૨૫||

Adhikarana 3 ajakAyAH lakShaNam (26) · Śloka 26

આતામ્રપિચ્છિલાસ્રસ્રુદાતામ્રપિટિકાઽતિરુક્| અજાવિટ્સદૃશોચ્છ્રાયકાર્ષ્ણ્યા વર્જ્યાઽસૃજાઽજકા||૨૬||

Adhikarana 4 sirAshukrasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

સિરાશુક્રં મલૈઃ સાસ્રૈસ્તજ્જુષ્ટં કૃષ્ણમણ્ડલમ્| સતોદદાહતામ્રાભિઃ સિરાભિરવતન્યતે||૨૭|| અનિમિત્તોષ્ણશીતાચ્છઘનાસ્રસ્રુચ્ચ તત્ત્યજેત્| |૨૮|

Adhikarana 5 tIvravedanasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30

| દોષૈઃ સાસ્રૈઃ સકૃત્કૃષ્ણં નીયતે શુક્લરૂપતામ્||૨૮|| ધવલાભ્રોપલિપ્તાભં નિષ્પાવર્ધદલાકૃતિ| અતિતીવ્રરુજારાગદાહશ્વયથુપીડિતમ્||૨૯|| પાકાત્યયેન તચ્છુક્રં વર્જયેત્તીવ્રવેદનમ્| |૩૦|

Adhikarana kRuShNarogANAmeteShAM sAdhyAsAdhyatvam (10) · Śloka 10

| યસ્ય વા લિઙ્ગનાશોઽન્તઃ શ્યાવં યદ્વા સલોહિતમ્||૩૦|| અત્યુત્સેધાવગાઢં વા સાશ્રુ નાડીવ્રણાવૃતમ્| પુરાણં વિષમં મધ્યે વિચ્છિન્નં યચ્ચ શુક્રકમ્||૩૧|| પઞ્ચેત્યુક્તા ગદાઃ કૃષ્ણે સાધ્યાસાધ્યવિભાગતઃ| ૩૧ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિ- તાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને સન્ધિસિતાસિતરોગવિજ્ઞ્હાનીયો નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||