10. sandhisitāsitarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana sandhisitAsitarogavij~jAnIyAdhyAyaH||10|| (2-3) · Śloka 3

యథోద్దేశస్తథా నిర్దేశ ఇతి తానేవ తావత్సంధిరోగనాహ అథాతః సంధిసితాసితరోగవిజ్ఞానీయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| )||3||

వర్త్మరోగప్రతిషేధాదనంతరం స్థానానుపూర్వ్యా సంధిసితాసితరోగవిజ్ఞానమారభ్యతే- సం-సంధీ చ సితాసితౌ చ సంధిసితాసితాః, తేషు రోగాః, తేషాం విజ్ఞానం| శేషం పూర్వవత్|

Adhikarana sandhirogA nava| 1 jalAsravasya lakShaNam (1-2) · Śloka 2

వాయుఃక్రుద్ధః సిరాః ప్రాప్య జలాభం జలవాహినీః| అశ్రు స్రావయతే వర్త్మశుక్లసంధేః కనీనకాత్||1|| తేన నేత్రం సరుగ్రాగశోఫం స్యాత్స జలాస్రవః| |2|

స0-పవనః కుపితో జలవాహినీః సిరాః ప్రాప్య జలాకృతి అశ్రు స్రావయతే| కుతః ? వర్త్మశుక్లసంధే కనీనకాత్| తేన-జలాభస్రావేణ, నయనం సరుక్ సరాగం సశోఫం చ స్యాత్| స చ జలాస్రవాఖ్యో రోగః|

Adhikarana 2 kaphAsravasya lakShaNam (2) · Śloka 2

| కఫాత్ కఫాస్రవే శ్వేతం పిచ్ఛిలం బహలం స్రవేత్||2||

స0-కఫాత్ కఫాస్రవే సతి శ్వేతం పిచ్ఛిలం బహలం చ స్రవేత్|

Adhikarana 3 upanAhasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

కఫేన శోఫస్తీక్ష్ణాగ్రః క్షారబుద్బుదకోపమః| పృథుమూలబలః స్నిగ్ధః సవర్ణో మృదుపిచ్ఛిలః||3|| మహానపాకః కండూమానుపనాహః స నీరుజః| |4|

స0-శ్లేష్మణా శోఫస్తీక్ష్ణాగ్రాదిగుణః| స ఉపనాహాఖ్యో నీరుజః స్యాత్|

Adhikarana 4 raktAsravasya lakShaNam (4) · Śloka 4

| రక్తాద్ రక్తాస్రవే తామ్రం బహూష్ణం చాశ్రు సంస్రవేత్||4||

స0-రక్తేన రక్తాస్రవో భవతి| తస్మింశ్చ తామ్రవర్ణముష్ణం చాశ్రు సంస్రవేత్|

Adhikarana 5 parvaNyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

వర్త్మసంధ్యాశ్రయా శుక్లే పిటికా దాహశూలినీ| తామ్రా ముద్గోపమా భిన్నా రక్తం స్రవతి పర్వణీ||5||

స0-వర్త్మసంధిరాశ్రయో యస్యాః సా వర్త్మసంధ్యాశ్రయా, శుక్లే పిటికా శూలదాహవతీ తామ్రవర్ణా ముద్గసదౄశీ పర్వణీ భణ్యతే| సా చ భిన్నా సతీ రక్తం స్రవతి| ఏషా చ రక్తసముత్థైవ వేద్యా, రక్తాస్రవాదనంతరమస్యాః పాఠాత్ రక్తస్రావిత్వాచ్చ|

Adhikarana 6 pUyAsravasya lakShaNam (6) · Śloka 6

పూయాస్రవే మలాః సాస్రా వర్త్మసంధేః కనీనకాత్| స్రావయంతి ముహుః పూయం సాస్రం త్వఙ్మాంసపాకతః||6||

స0-పూయాస్రవాఖ్యే దోషా రక్తసహితా వర్త్మసంధేః కనీనకాత్ పునః పునః పూయం సాస్రం త్వఙ్మాంసపాకాద్ధేతోః స్రావయంతి|

Adhikarana 7 pUyAlasasya lakShaNam (7) · Śloka 7

పూయాలసో వ్రణః సూక్ష్మః శోఫసంరంభపూర్వకః| కనీనసంధావాధ్మాయీ పూయాస్రావీ సవేదనః||7||

స0-పూయాలసో వ్రణ ఉచ్యతే| కీదృక్ ? సూక్ష్మః తథా శోఫసంరంభపూర్వకః| క్వాసౌ స్యాత్ ? కనీనసంధౌ| తథాఽఽధ్మాయీఆనాహవాన్, పూయాస్రావీ సరుక్ చ స్యాత్|

Adhikarana 8 alajyAH lakShaNam (8) · Śloka 8

కనీనస్యాంతరలజీ శోఫో రుక్తోదదాహవాన్| |8|

స0-కనీనస్యాంతః శోఫో రుక్తోదదాహవాన్ అలజీత్యుచ్యతే|

Adhikarana 9 kRumigranthe lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| అపాంగే వా కనీనే వా కండూషాపక్ష్మపోటవాన్||8|| పూయాస్రావీ కృమిగ్రంథిర్గ్రంథిః కృమియుతోఽర్తిమాన్| |9|

స0-అపాంగే కనీనే వా కండ్వాదిమాంస్తథా పూయాస్రావీ గ్రంథిరేవ కృమియుక్తోఽర్తిమాన్ కృమిగ్రంథిరుచ్యతే|

Adhikarana sandhirogANAmeteShAM sAdhyAdhyatvam (9-10) · Śloka 10

| ఉపనాహకృమిగ్రంథిపూయాలసకపర్వణీః||9|| శస్త్రేణ సాధయేత్పంచ సాలజీనాస్రవాంస్త్యజేత్| |10|

స0-ఉపనాహాదీంశ్చ్తురః శస్త్రేణ సాధయేత్| ఆస్రవాన్-జలాస్రవాదీంశ్చతురః, అలజీం చేతి పంచ త్యజేత్|

Adhikarana sitarogAstrayodaSa| 1SuktikAyA lakShaNam (10-11) · Śloka 11

ఏవం సంధిగతాన్నవ రోగానాఖ్యాయ సితభాగస్థాన్ రోగానాహ | పిత్తం కుర్యాత్సితే బిందూనసితశ్యావపీతకాన్||10|| మలాక్తాదర్శతుల్యం వా సర్వం శుక్లం సదాహరుక్| రోగోఽయం శుక్తికసంజ్ఞః సశకృద్భేదతృడ్జ్వరః||11||

స0-సితే నేత్రదేశే పిత్తం కర్తృ బిందూన్ కృష్ణశ్యావపీతాన్ కుర్యాత్| మలలేపదిగ్ధదర్పణసమానం వా సర్వం శుక్లం| ఏవముభయప్రకారోఽప్యయం సదాహరుక్ శుక్తికసంజ్ఞో రోగః, శకృద్భేదేన తృషా జ్వరేణ చ యుక్తః|

Adhikarana 2 shuklArmaNaH lakShaNam (12) · Śloka 12

కఫాచ్ఛుక్లే సమం శ్వేతం చిరవృద్ధ్యధిమాంసకం| శుక్లార్మ|12|

స0-కఫాచ్ఛుక్లభాగే సమం-న తు విషమం, తథా శ్వేతవర్ణమధిమాంసకం చిరవృద్ధి, తత్ శుక్లార్మ|

Adhikarana 3 balAsagrathitasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| శోఫస్త్వరుజః సవర్ణో బహలోఽమృదుః||12|| గురుః స్నిగ్ధోఽంబుబింద్వాభో బలాసగ్రథితం స్మృతం| |13|

స0-శోఫస్తు నీరుజః సమానవర్ణో బహలాదిస్తథా జలబిందుసమో బలాసగ్రథితం స్మృతం|

Adhikarana 4 piShTakasya lakShaNam (13) · Śloka 13

| బిందుభిః పిష్టధవలైరుత్సన్నైః పిష్టకం వదేత్||13||

స0-బిందుభిః పిష్టవత్సితైరుత్సన్నైః పిష్టకం నామార్మ వదేత్

Adhikarana 5 sirotpAtasya lakShaNam (14) · Śloka 14

రక్తరాజీతతం శుక్లముష్యతే యత్సవేదనం| అశోఫాశ్రూపదేహం చ సిరోత్పా తః స శోణితాత్||14||

స0-రక్తరాజీతతం శుక్లం-శుక్లభాగం, ఉష్యతే| యత్సవేదనం శోఫాశ్రూపలేపరహితం స శోణితాత్ సిరోత్పాతః|

Adhikarana 6 sirAharShasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ఉపేక్షితః సిరోత్పాతో రాజీస్తా ఏవ వర్ధయన్| కుర్యాత్సాస్రం సిరాహర్షం తేనాక్ష్యుద్వీక్షణాక్షమం||15||

స0-సిరోత్పాతోఽచికిత్సితస్తా ఏవ-రక్తా ఏవ, రాజీర్వర్ధయన్ సిరాహర్షం సాస్రం కుర్యాత్| తేన-సిరాహర్షేణ, లోచనం వీక్షణాక్షమం స్యాత్|

Adhikarana 7 sirAjAlasya lakShaNam (16) · Śloka 16

సిరాజాలే సిరాజాలం బూహద్రక్తం ఘనోన్నతం| |16|

స0-సిరాజాలే బృహత్తథా రక్తం ఘనమున్నతం చ యద్ భవతి, తత్సిరాజాలం నామ|

Adhikarana 8 shoNitArmaNaH lakShaNam (16) · Śloka 16

| శోణితార్మ సమం శ్లక్ష్ణం పద్మాభమధిమాంసకం||16||

స0-సమం-నతు విషమం, తథా శ్లక్ష్ణం యదధిమాంసకం తచ్ఛోణితార్మ|

Adhikarana 9 arjunasya lakShaNam (17) · Śloka 17

నీరుక్ శ్లక్ష్ణోఽర్జునం బిందుః శశలోహితలోహితః| |17|

స0-నీరుజః శ్లక్ష్ణో బిందుః శశలోహితతామ్రోఽర్జునం నామ|

Adhikarana 10 prastAryarmaNaH lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| మృద్వాశువృద్ధ్యరుడ్మాంసం ప్రస్తారి శ్యావలోహితం||17|| ప్రస్తార్యర్మ మలైః సాస్రైః| |18|

స0-మాంసం ప్రస్తారితం తథా మృదు తథా ఆశువృద్ధి తథా నీరుక్ శ్యావలోహితం ప్రస్తార్యర్మేత్యుచ్యతే| తచ్చ త్రిభిర్దోషైః సశోణితైః స్యాత్|

Adhikarana 11 snAvArmaNaH lakShaNam (18) · Śloka 18

స్నావార్మ స్నావసన్నిభం| |18|

స0-స్నావసదృశం తు స్నావార్మేత్యుచ్యతే|

Adhikarana 12 adhimAMsArmaNaH lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| శుష్కసృక్పిండవచ్ఛ్యావం యన్మాంసం బహలం పృథు||18|| అధిమాంసార్మ తద్| |19|

స0-శుష్కరక్తపిండవచ్ఛ్యావం యన్మాంసం తథా బహలం పృథు చ స్యాత్, తదధిమాంసార్మ భణ్యతే|

Adhikarana 13 sirAsaMj~jAnAM lakShaNam (19) · Śloka 19

దాహఘర్షవత్యః సిరావృతాః| కృష్ణాసన్నాః సిరాసంజ్ఞాః పిటికాః సర్షపోపమాః||19||

స0-పిటికా దాహాదిమత్యస్తథా సిరాచితాః కృష్ణభాగాసన్నాః సర్షపసంస్థానాః సిరాసంజ్ఞాః|

Adhikarana sitarogANAmeteShAM sAdhyAsAdhyatvam (20-21) · Śloka 21

సితభాగోత్థానామేషాం త్రయోదశానాం సాధనం సూత్రయతి శుక్తిహర్షసిరోత్పాతపిష్టకగ్రథితార్జునం| సాధయైదౌషధైః షట్కం శేషం శస్త్రేణ సప్తకం||20|| నవోత్థం తదపి ద్రవ్యైః| |21|

స0-శుక్త్యాదీన్ షడౌషధైః సాధయేత్| శేషాన్ సప్త శస్త్రేణ సాధయేత్| నవోత్థితానేతానపి భేషజైరుపక్రమేత్ న కేవలం పూర్వోక్తం షట్కమిత్యర్థః|

Adhikarana kRuShNarogAH pa~jca| (21-22) · Śloka 22

అర్మోక్తం యచ్చ పంచధా| తచ్ఛేద్యమసితప్రాప్తం మాంసస్నవసిరావృతం||21|| చర్మోద్దాలవదుచ్ఛ్రాయి దృష్టిప్రాప్తం చ వర్జయేత్| |22|

స0-యచ్చ పంచప్రకారమర్మోక్తం-శుక్లార్మ శోణితార్మ ప్రస్తార్యర్మ స్నావార్మాధిమాంసార్మ, ఏతచ్ఛేదనార్హం| యత్ కృష్ణభాగప్రాప్తం మాంసస్నావసిరావృతం చర్మోద్దాలవదుచ్ఛ్రాయి తద్వర్జయేత్-న చికిత్సేత్| యచ్చ దృష్టిప్రాప్తం తదపి వర్జయేత్|

Adhikarana 1 kShatashukrasya trividhaM lakShaNam (22-25) · Śloka 25

అథ కృష్ణరోగానాహ | పిత్తం కృష్ణేఽథవ దృష్టౌ శుక్రం తోదాశ్రురాగవత్||22|| ఛిత్వా త్వచం జనయతి తేన స్యాత్కృష్ణమండలం| పక్వజంబూనిభం కించిన్నిమ్నం చ క్షతశుక్రకం||23|| తత్కృచ్ఛ్రసాధ్యం, యాప్యం తు ద్వితీయపటలవ్యధాత్| తత్ర తోదాదిబాహుల్యం సూచీవిద్ధాభకృష్ణతా||24|| తృతీయపటలచ్ఛేదాదసాధ్యం నిచితం వ్రణైః| |25|

స0-పిత్తం కర్తృ కృష్ణభాగే దృష్టౌ వా శుక్రం జనయతి| కింభూతం ? తోదాశ్రురాగయుక్తం| కిం కృత్వా ? త్వచం-ప్రథమం పటలం ఛిత్త్వా, తేన కృష్ణమండలం పక్వజంబూసదృశం నిమ్రం చ క్షతశుక్రకం స్యాత్| తచ్చ కృచ్ఛ్రసాధ్యం| ద్వితీయపటలవ్యధాత్తు యాప్యం స్యాత్| తత్ర-ద్వీతీయపటలవ్యధే, తోదాదీనాం బాహుల్యం తథా సూచీవిద్ధోపమకృష్ణమండలత్వం చ| తోదాదిభూయస్త్వేన సేవనీవిద్ధోపమకృష్ణమండలతయా చ ద్వితీయపటలవ్యధోఽనుమీయత ఇత్యర్థః| తృతీయపటలచ్ఛేదాత్ వ్రణైర్నిచితమసాధ్యం క్షతశుక్రకం| ఏవం క్షతశుక్రకం త్రిధాఽభిధాయ శుద్ధశుక్రమాచష్టే|

Adhikarana 2 shuddhashukrasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| శంఖశుక్లం కఫాత్సాధ్యం నాతిరుక్ శుద్ధశుక్రకం||25||

స0-శంఖవచ్ఛుక్లం శుద్ధశుక్రకం| తచ్చ కఫాజ్జాయతే| న చాతివేదనం|

Adhikarana 3 ajakAyAH lakShaNam (26) · Śloka 26

ఆతామ్రపిచ్ఛిలాస్రస్రుదాతామ్రపిటికాఽతిరుక్| అజావిట్సదృశోచ్ఛ్రాయకార్ష్ణ్యా వర్జ్యాఽసృజాఽజకా||26||

స0-ఆతామ్రం-ఈషత్తామ్రవర్ణం, పిచ్ఛిలం చాస్రం స్రవతి యాఽసౌ ఆతామ్రపిచ్ఛిలాస్రస్రుత్| తథా ఆతామ్రపిటికా తథాఽతిపీడావతీ తథాఽజావిట్సదృశే ఉచ్ఛ్రాయకార్ష్ణ్యే యస్యాః సైవం| అజకాఖ్యా రక్తేన స్యాత్| సా చ వర్జ్యాఽసాధ్యత్వాత్|

Adhikarana 4 sirAshukrasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

సిరాశుక్రం మలైః సాస్రైస్తజ్జుష్టం కృష్ణమండలం| సతోదదాహతామ్రాభిః సిరాభిరవతన్యతే||27|| అనిమిత్తోష్ణశీతాచ్ఛఘనాస్రస్రుచ్చ తత్త్యజేత్| |28|

స0-సరక్తైర్మలైః సిరాశుక్రం స్యాత్| తేన సిరాశుక్రేణ జుష్టం కృష్ణమండలం సిరాభిరవతన్యతే| కింభూతాభిః ? సతోదదాహతామ్రాభిః| అనిమిత్తం-అకస్మాత్, అస్మిన్ కదాచిదుష్ణమచ్ఛం ఘనం వాఽస్రం స్రవతి| తచ్చ త్యజేదసాధ్యత్వాత్|

Adhikarana 5 tIvravedanasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30

| దోషైః సాస్రైః సకృత్కృష్ణం నీయతే శుక్లరూపతాం||28|| ధవలాభ్రోపలిప్తాభం నిష్పావర్ధదలాకృతి| అతితీవ్రరుజారాగదాహశ్వయథుపీడితం||29|| పాకాత్యయేన తచ్ఛుక్రం వర్జయేత్తీవ్రవేదనం| |30|

స0-దోషైః సరక్తైః సకృత్-ఏకహేలయైవ, కృష్ణమండలం శుక్లరూపతాం నీయతే| కింభూతం ? ధవలాభ్రోపలిప్తాభం| తథా నిష్పావార్ధదలస్యేవాకృతిర్యస్య తదేవం| తథా తీవ్రవేదనారాగదాహశ్వయథుభిః పీడితం| తచ్చ శుక్రం పాకాత్యయేన తీవ్రరుజం వర్జయేత్-నోపక్రమేత్|

Adhikarana kRuShNarogANAmeteShAM sAdhyAsAdhyatvam (10) · Śloka 10

| యస్య వా లింగనాశోఽంతః శ్యావం యద్వా సలోహితం||30|| అత్యుత్సేధావగాఢం వా సాశ్రు నాడీవ్రణావృతం| పురాణం విషమం మధ్యే విచ్ఛిన్నం యచ్చ శుక్రకం||31|| పంచేత్యుక్తా గదాః కృష్ణే సాధ్యాసాధ్యవిభాగతః| 31 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచి- తాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే సంధిసితాసితరోగవిజ్ఞ్హానీయో నామ దశమోఽధ్యాయః||10||

స0-యస్య చ శుక్రస్య లింగనాశః-అంతర్దృష్టివినాశ ఇత్యర్థః, యచ్చ శ్యావమంతః, యచ్చ కించిల్లోహితం, తథాఽత్యున్నతమవగాఢం వా, సాశ్రునాడీవ్రణావృతం వా, తథా పురాణం-వత్సరాతీతం తథా విషమసంస్థానం, తథా మధ్యే విచ్ఛిన్నం యచ్చ శుక్రకం, తత్సర్వం వర్జయేత్| స0-కృష్ణమండలే ఇతి-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, పంచ రోగాః సాధ్యాసాధ్యవిభాగేనోక్తాః| సుఖగ్రహణధారణార్థం సంఖ్యోపాదానమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగ- హృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే సంధిసితాసిరతోగవిజ్ఞానీయో నామ దశమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 10||