16. sarvākṣirōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana sarvAkShirogapratiShedhAdhyAyaH||16|| abhiShyandeShu prAgrUpe tIkShNagaNDUShAdi (2-1) · Śloka 1

അധുനാ സര്വാക്ഷിരോഗപ്രതിഷേധ ഉപക്രമ്യതേ അഥാതഃ സര്വാക്ഷിരോഗപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨| പ്രാഗ്രൂപ ഏവ സ്യന്ദേഷു തീക്ഷ്ണം ഗണ്ഡൂഷനാവനമ്| കാരയേദുപവാസം ച കോപാദന്യത്ര വാതജാത്||൧||

സ൦-സ്യന്ദേഷു പൂര്വരൂപാവസ്ഥായാം തീക്ഷ്ണമേവ ഗണ്ഡൂഷാദികമുപവാസം ച സ്യന്ദവന്തം കാരയേത്, വാതോത്ഥം കോപം മുക്ത്വാ|

Adhikarana abhiShyandeShu dAhAdishAntyarthaM patrAdibiDAlakaH (2-3) · Śloka 3

ദാഹോപദേഹരാഗാശ്രുശോഫശാന്ത്യൈ ബിഡാലകമ്| കുര്യാത്സര്വത്ര പത്രൈലാമരിചസ്വര്ണഗൈരികൈഃ||൨|| സരസാഞ്ജനയഷ്ട്യാഹ്വനതചന്ദനസൈന്ധവൈഃ| |൩|

സ൦-ദാഹാദിശാന്ത്യൈ ബിഡാലകം കുര്യാത്| സര്വത്ര സ്യന്ദേ പത്രൈലാദിഭിഃ സൈന്ധവാന്തൈര്ബിഡാലകം കുര്യാത്|

Adhikarana vAtaje~abhiShyande saindhavAdi pittaraktaje~abhiShyande mAMsyAdilepaH kaphaje~abhiShyande manohvAdilepaH sarvaje~abhiShyande pUrvoktaH sarvalepaH (3-5) · Śloka 5

| സൈന്ധവം നാഗരം താര്ക്ഷ്യം ഭൃഷ്ടം മണ്ഡേന സര്പിഷഃ||൩|| വാതജേ ഘൃതഭൃഷ്ടം വാ യോജ്യം ശബരദേശജമ്| മാംസീപദ്മകകാലീയയഷ്ട്യാഹ്വൈഃ പിത്തരക്തയോഃ||൪|| മനോഹ്വാഫലിനീക്ഷൌദ്രൈഃ കഫേ, സര്വൈസ്തു സര്വജേ| |൫|

സ൦-സൈന്ധവാദി ഘൃതമണ്ഡേന ഭൃഷ്ടം വാ പവനജേ ഘൃതഭൃഷ്ടം വാ രോധ്രം യോജ്യമ്| മാംസ്യാദിഭിഃ പിത്തരക്തയോര്ബിഡാലകം കുര്യാത്| മനഃശിലാദിഭിഃ കഫജേ| സര്വജേ തു സ്യന്ദേ സര്വൈഃ-പൂര്വോക്തൈര്മിലിതൈഃ, ബിഡാലകം കാര്യമ്|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre sitamaricAdyavaguNThanam (5) · Śloka 5

സിതമരിചഭാഗമേകം ചതുര്മനോഹ്വം ദ്വിരഷ്ടശാബര്കമ്| സഞ്ചൂര്ണ്യ വസ്ത്രബദ്ധം പ്രകുപിതമാത്രേऽവഗുണ്ഠനം നേത്രേ||൫||

സ൦-ചതുര്ഭാഗപ്രമാണാ മനോഹ്വാ യസ്മിംസ്തച്ചതുര്മനോഹ്വമ്| ദ്വിഃ-ദ്വൌ വാരൌ, അഷ്ടാഷ്ടഭാഗപ്രമാണഃ ശാബരകോ യസ്മിംസ്തത് ദ്വിരഷ്ടശാബരകമ്| തേന സിതമരിചസ്യൈകം ഭാഗം മനഃശിലായാശ്ചതുരോ ഭാഗാന് രോധ്രസ്യ ഷോഡശ ഭാഗാന് സഞ്ചൂര്ണ്യ ഏതത്സൂക്ഷ്മവസ്ത്രബദ്ധം പ്രകുപിതമാത്രേ-സദ്യഃപ്രകുപിതേ, നയനേऽവഗുണ്ഠനം ഹിതമ്| ഗീതിഃ സമുഖചപലാ|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre kulatthacUrNAvacUrNanam (6) · Śloka 6

ആരണ്യാശ്ഛഗണരസേ പടാവബദ്ധാഃ സുസ്വിന്നാ നഖവിതുഷീകൃതാഃ കുലത്ഥാഃ| തച്ചൂര്ണം സകൃദവചൂര്ണനാന്നിശീഥേ നേത്രാണാം വിധമതി സദ്യ ഏവ കോപമ്||൬||

സ൦-ആരണ്യാഃ കുലത്ഥാശ്ഛഗണരസേ-ഗോശകൃദ്രസേ, പടാവബദ്ധാഃ സുസ്വിന്നാസ്തഥാ നഖൈര്വിതുഷീകൃതാസ്തേഷാം ചൂര്ണമേകവാരമേവാവചൂര്ണനാത് സദ്യ ഏവ നേത്രാണാം കോപം വിധമതി-ജയതി| പ്രഹര്ഷിണീവൃത്തമ്|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre ghoShAdipoTalI (7) · Śloka 7

ഘോഷാഭയാതുത്ഥകയഷ്ടിരോധ്രൈ- ര്മൂതീ സുസൂക്ഷ്മൈഃ ശ്ലഥവസ്ത്രബദ്ധൈഃ| താമ്രസ്ഥധാന്യാമ്ലനിമഗ്നമൂര്തി- രര്തിം ജയത്യക്ഷിണി നൈകരൂപാമ്||൭||

സ൦-ഘോഷാദിഭിഃ സുസൂക്ഷ്മൈഃ ശ്ലഥവസ്ത്രബദ്ധൈര്മൂതീ-പോടലികാ, താമ്രസ്ഥകാഞ്ജികനിമഗ്നമൂര്തിഃ പീഡാം നാനാവിധാം നേത്രേ ധാരിതാ ജയതി| ഇന്ദ്രവജ്രാവൃത്തമ്|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre kaTa~gkaTerIkvAthasekaH (8) · Śloka 8

ഷോഡശഭിഃ സലിലപലൈഃ പലം തഥൈകം കടങ്കടേര്യാഃ സിദ്ധമ്| സേകോऽഷ്ടഭാഗശിഷ്ടഃ ക്ഷൌദ്രയുതഃ സര്വദോഷകുപിതേ നേത്രേ||൮||

സ൦-ദാര്വ്യാഃ പലം ജലപലൈഃ ഷോഡശഭിഃ ശൃതമഷ്ടഭാഗശേഷഃ സേകോ മധുയുതഃ സര്വദോഷകുപിതേ ചക്ഷുഷി ഹിതഃ| ആര്യാ ഗീതിഃ|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre shigrupallavarasaH (9) · Śloka 9

വാതപിത്തകഫസന്നിപാതജാം നേത്രയോര്ബഹുവിധാമപി വ്യഥാമ്| ശീഘ്രമേവ ജയതി പ്രയോജിതഃ ശിഗ്രുപല്ലവരസഃ സമാക്ഷികഃ||൯||

സ൦-ഏകൈകദോഷജാം സന്നിപാതജാം വാ നയനയോര്നാനാവിധാം പീഡാം ശീഘ്രമേക ഏവ ശോഭാഞ്ജനകരസഃ സക്ഷൌദ്രോ ജയതി| രഥോദ്ധതാവൃത്തമ്|

Adhikarana vAtaje~abhiShyande eraNDamUlasiddhakShIram vAtaje~abhiShyande saktupiNDikA (10) · Śloka 10

തരുണമുരുബൂകപത്രം മൂലം ച വിഭിദ്യ സിദ്ധമാജേ ക്ഷീരേ| വാതാഭിഷ്യന്ദരുജം സദ്യോ വിനിഹന്തി സക്തുപിണ്ഡികാ ചോഷ്ണാ||൧൦||

സ൦-ഏരണ്ഡസ്യ തരുണം പത്രം മൂലം ച വിഭിദ്യ-സംക്ഷുദ്യ, ഛാഗദുഗ്ധസിദ്ധം വാതാഭിഷ്യന്ദേ പീഡാം സദ്യ ഏവ നിഹന്തി| ദോഷാദിവശാത് സക്തുപിണ്ഡീ ഉഷ്ണാ വാ രുജം ഹന്തി| ആര്യാ ഗീതിഃ|

Adhikarana vAtaje~abhiShyande bilvAdikvAthaH Ashcyotane vAtaje~abhiShyande hrIberAdi shUlAshcyotanam raktapittaje~abhiShyande ma~jjiShThAdikvAthasekaH (11-13) · Śloka 13

ആശ്ച്യോതനം മാരുതജേ ക്വാഥോ ബില്വാദിഭിര്ഹിതഃ| കോഷ്ണഃ സഹൈരണ്ഡജടാബൃഹതീമധുശിഗ്രുഭിഃ||൧൧|| ഹ്രീബേരവക്രശാര്ങ്ഗേഷ്ടോദുമ്ബരത്വക്ഷു സാധിതമ്| സാമ്ഭസാ പയസാऽऽജേന ശൂലാശ്ച്യോതനമുത്തമമ്||൧൨|| മഞ്ജിഷ്ഠാരജനീലാക്ഷാദ്രാക്ഷര്ദ്ധിമധുകോത്പലൈഃ| ക്വാഥഃ സശര്കരഃ ശീതഃ സേചനം രക്തപിത്തജിത്||൧൩||

സ൦-വാതജേऽഭിഷ്യന്ദേ ബില്വാദിഭിരേരണ്ഡമൂലാദിഭിഃ സഹ ക്വാഥഃ കൃതഃ കോഷ്ണോ ഹിതമാശ്ച്യോതനമ്| ഹ്രീബേരാദിഷു സാധിതം സജലേനാജേന പയസാ ഉത്തമം ശൂലാശ്ച്യോതനം പ്രസാദനം ഭവേത്| ഹ്രീബേരം-വാലകമ്| വക്രം-തഗരമ്| മഞ്ജിഷ്ഠാദിഭിഃ ക്വാഥഃ സസിതഃ ശിശിരഃ സേകോ രക്തപിത്തഘ്നഃ|

Adhikarana raktapittaje~abhiShyande kaserukAdirajaHpAnIyam (14) · Śloka 14

കസേരുയഷ്ട്യാഹ്വരജസ്താന്തവേ ശിഥിലം സ്ഥിതമ്| അപ്സു ദിവ്യാസു നിഹിതം ഹിതം സ്യന്ദേऽസ്രപിത്തജേ||൧൪||

സ൦-കസേരുകാദിരജോ വസ്ത്രേ ശിഥിലം സ്ഥിതം ദിവ്യജലേ ക്ഷിപ്തം സ്യന്ദേ രക്തപിത്തജേ ഹിതമ്|

Adhikarana raktapittaje~abhiShyande puNDrAdipoTalI (15) · Śloka 15

പുണ്ഡ്രയഷ്ടീനിശാമൂതീ പ്ലുതാ സ്തന്യേ സശര്കരേ| ഛാഗദുഗ്ധേऽഥവാ ദാഹരുഗ്രാഗാശ്രുനിവര്തനീ||൧൫||

സ൦-പുണ്ഡ്രാദിഭിര്മൂതീ സ്ത്രീക്ഷീരേ സശര്കരേ പ്ലുതാ ഛാഗദുഗ്ധേ വാ ദാഹാദിഹൃത്|

Adhikarana raktapittaje~abhiShyande shvetarodhrAdipoTalI (16) · Śloka 16

ശ്വേതരോധ്രം സമധുകം ഘൃതഭൃഷ്ടം സുചൂര്ണിതം| വസ്ത്രസ്ഥം സ്തന്യമൃദിതം പിത്തരക്താഭിഘാതജിത്||൧൬||

സ൦-ശ്വേതരോധ്രം സമധുകം ഘൃതഭൃഷ്ടം സൂക്ഷ്മരജീകൃതം വസനസ്ഥം സ്തന്യേന മൃദിതം പിത്താദിജിത്|

Adhikarana kaphaje~abhiShyande nAgarAdikvAthaH Ashcyotane sarvaje~abhiShyande mishrairetairAshcotanam (17) · Śloka 17

നാഗരത്രിഫലാനിമ്ബവാസരോധ്രരസഃ കഫേ| കോഷ്ണമാശ്ച്യോതനം മിശ്രൈര്ഭേഷജൈഃ സാന്നിപാതികേ||൧൭||

സ൦-നാഗരാദിരസഃ ശ്ലേഷ്മണ്യാശ്ച്യോതനം കോഷ്ണം ഹിതമ്| സ൦-സാന്നിപാതികേऽഭിഷ്യന്ദേ മിശ്രൈരൌഷധൈഃ-ഏതൈരേവാനന്തരോക്തൈഃ, ആശ്ച്യോതനം കോഷ്ണം ഹിതമ്|

Adhikarana vAtAdyabhiShyande susnigdhaM kRutvArudhirasrAvaH vAtAdyabhiShyande punaH snigdhaM kRutvA virekaH (18-19) · Śloka 19

സര്പിഃ പുരാണം പവനേ, പിത്തേ ശര്കരയാऽന്വിതമ്| വ്യോഷസിദ്ധം കഫേ പീത്വാ യവക്ഷാരാവചൂര്ണിതമ്||൧൮|| സ്രാവയേദ്രുധിരം ഭൂയസ്തതഃ സ്നിഗ്ധം വിരേചയേത്| |൧൯|

സ൦-പവനേ പുരാണം ഘൃതം ഹിതമ്| പിത്തേ ശര്കരയാ യുതം ഘൃതം ഹിതമ്| കഫേ വ്യോഷസിദ്ധം ഘൃതം യവക്ഷാരാവചൂര്ണിതം പീത്വാ രുധിരം സ്രാവയേത്| ഭൂയഃ സ്നിഗ്ധം തതോ വിരേചയേത്|

Adhikarana vAtAdyabhiShyande shUladAhayorAnUpavesavAralepaH (19-20) · Śloka 20

| ആനൂപവേസവാരേണ ശിരോവദനലേപനമ്||൧൯|| ഉഷ്ണേന ശൂലേ, ദാഹേ തു പയഃസര്പിര്യുതൈര്ഹിമൈഃ| |൨൦|

സ൦-ആനൂപവേസവാരേണ ശിരോവദനലേപനമുഷ്ണേന കാര്യം ശൂലേ സതി| ദാഹേ തു സതി ക്ഷീരഘൃതാന്വിതൈഃ ശീതൈഃ പ്രലേപഃ കാര്യഃ|

Adhikarana vAtAdyabhiShyande timirapratiShedhavatpratIkAraH (20) · Śloka 20

| തിമിരപ്രതിഷേധം ച വീക്ഷ്യ യുഞ്ജ്യാദ്യഥായഥമ്||൨൦||

സ൦-തിമിരപ്രതിഷേധം ച പര്യാലോച്യ യഥായോഗം ചികിത്സിതം യുഞ്ജ്യാത്|

Adhikarana adhimanthAdhiShu ayameva vidhiH adhimanthe~ashAntau bhruvorupari dAhaH (21) · Śloka 21

അയമേവ വിധിഃ സര്വോ മന്ഥാദിഷ്വപി ശസ്യതേ| അശാന്തൌ സര്വഥാ മന്ഥേ ഭ്രുവോരുപരി ദാഹയേത്||൨൧||

സ൦-ഏഷ ഏവ വിധിരശേഷേഷു മന്ഥാദിഷ്വപി ശസ്യതേ| സ൦-സര്വഥൈവാശാന്തൌ മന്ഥേ ഭ്രുവോരുപരി ദാഹയേത്|

Adhikarana vAtaje~adhimanthe godadhivartiH (22) · Śloka 22

രൂപ്യം രൂക്ഷേണ ഗോദധ്നാ ലിമ്പേന്നീലത്വമാഗതേ| ശുഷ്കേ തു മസ്തുനാ വര്തിര്വാതാക്ഷ്യാമയനാശിനീ||൨൨||

സ൦-രൂപ്യം ഗോദധ്നാ രൂക്ഷേണ ലിമ്പേത്| തസ്മിന് ദധ്നി നീലത്വമാഗതേ ശുഷ്കേ ച മസ്തുനാ വര്തിര്വാതാക്ഷിരോഗനാശിനീ|

Adhikarana pittaraktaje~adhimanthe sumanaHkorakAdivartiH (23) · Śloka 23

സുമനഃകോരകാഃ ശങ്ഖസ്ത്രിഫലാ മധുകം ബലാ| പിത്തരക്താപഹാ വര്തിഃ പിഷ്ടാ ദിവ്യേന വാരിണാ||൨൩||

സ൦-സുമനഃകലികാദയോ വര്തിര്ദിവ്യേന ജലേന പിഷ്ടാ പിത്തരക്തഹൃത്|

Adhikarana kaphaje~adhimanthe saindhavAdivartiH (24) · Śloka 24

സൈന്ധവം ത്രിഫലാ വ്യോഷം ശങ്ഖനാഭിഃ സമുദ്രജഃ| ഫേന ഐലേയകം സര്ജോ വര്തിഃ ശ്ലേഷ്മാക്ഷിരോഗനുത്||൨൪||

സ൦-സൈന്ധവാദിഭിര്വര്തിഃ ശ്ലേഷ്മാക്ഷിരോഗജിത്|

Adhikarana sarvaje~adhimanthe pAshupato yogaH (25-27) · Śloka 27

പ്രപൌണ്ഡരീകം യഷ്ട്യാഹ്വം ദാര്വീ ചാഷ്ടപലം പചേത്| ജലദ്രോണേ രസേ പൂതേ പുനഃ പക്വേ ഘനേ ക്ഷിപേത്||൨൫|| പുഷ്പാഞ്ജനാദ്ദശപലം കര്ഷം ച മരിചാത്തതഃ| കൃതശ്ചൂര്ണോऽഥവാ വര്തിഃ സര്വാഭിഷ്യന്ദസമ്ഭവാന്||൨൬|| ഹന്തി രാഗരുജാഘര്ഷാന് സദ്യോ ദൃഷ്ടിം പ്രസാദയേത്| അയം പാശുപതോ യോഗോ രഹസ്യം ഭിഷജാം പരമ്||൨൭||

സ൦-പ്രപ്രൌണ്ഡരീകാദികമഷ്ടപലം പൃഥഗ്ജലദ്രോണേ പചേത്| രസേ പൂതേ പുനഃ ശൃതേ ഘനേ ച പുഷ്പാഞ്ജനാദ്ദശ പലാനി, മരീചാത്കര്ഷം ച ക്ഷിപേത്| കൃതശ്ചൂര്ണോऽഥവാ വര്തിഃ സര്വാഭിഷ്യന്ദോത്ഥാന് രാഗാദീന് ഹന്തി| തഥാ സദ്യ ഏവ ദൃഷ്ടിം പ്രസാദയേത്| ഏഷ പാശുപതാഖ്യോ യോഗോ ഭിഷജാം പരം രഹസ്യമ്|

Adhikarana shuShkAkShipAke ghRutapAnatarpaNAdi (28-29) · Śloka 29

ശുഷ്കാക്ഷിപാകേ ഹവിഷഃ പാനമക്ഷ്ണോശ്ച തര്പണമ്| ഘൃതേന ജീവനീയേന നസ്യം തൈലേന വാऽണുനാ||൨൮|| പരിഷേകോ ഹിതശ്ചാത്ര പയഃ കോഷ്ണം സസൈന്ധവമ്| |൨൯|

സ൦-ശുഷ്കാക്ഷിപാകേ ഘൃതസ്യ പാനമക്ഷ്ണോശ്ച ജീവനീയസിദ്ധേന ഘൃതേന തര്പണം ഹിതമ്| അണുനാ തൈലേന നസ്യം ഹിതമ് അത്ര ച ക്ഷീരം കോഷ്ണം സൈന്ധവയുതം പരിഷേകോ ഹിതഃ|

Adhikarana shuShkAkShipAke mahauShadhA~jjanam shuShkAkShipAke AnUpasattvotthA vasA~a~jjanam (29-30) · Śloka 30

| സര്പിര്യുക്തം സ്തന്യപിഷ്ടമഞ്ജനം ച മഹൌഷധമ്||൨൯|| വസാ വാऽऽനൂപസത്ത്വോത്ഥാ കിഞ്ചിത്സൈന്ധവനാഗരാ| |൩൦|

സ൦-നാഗരം സ്തന്യപിഷ്ടം ഘൃതാന്വിതമഞ്ജനം ഹിതമ്| ആനൂപപ്രാണിജാ വാ വസാ കിഞ്ചിത്സൈന്ധവശുണ്ഠീയുതാ [ അഞ്ജനം ] ശസ്യതേ|

Adhikarana shuShkAkShipAke keshamaShI a~jjanam (30-31) · Śloka 31

| ഘൃതാക്താന് ദര്പണേ ഘൃഷ്ടാന് കേശാന് മല്ലകസമ്പുടേ||൩൦|| ദഗ്ധ്വാऽऽജ്യപിഷ്ടാ ലോഹസ്ഥാ സാ മഷീ ശ്രേഷ്ഠമഞ്ജനമ്| |൩൧|

സ൦-കേശാന് ഘൃതാക്താന് ദര്പണേ ഘൃഷ്ടാന് മല്ലകസമ്പുടേ ദഗ്ധ്വാ ഘൃതപിഷ്ടാ ലോഹപാത്രസ്ഥാ സാ മഷീ ശ്രേഷ്ഠമഞ്ജനമ്|

Adhikarana sashophe alpashophe ca snigdhasya sirAvyadhaH sashophe alpashophe punaHsnigdhaM kRutvA virekaH (31-32) · Śloka 32

| സശോഫേവാऽല്പശോഫേ ച സ്നിഗ്ധസ്യ വ്യധയേത്സിരാമ്||൩൧|| രേകഃ സ്നിഗ്ധേ പുനര്ദ്രാക്ഷാപഥ്യാക്വാഥത്രിവൃദ്ഘൃതൈഃ| |൩൨|

സ൦-സശോഫേऽല്പശോഫേ വാ സ്നിഗ്ധസ്യ സിരാം വിധ്യേത്| സ്നിഗ്ധസ്യ പുനര്ദ്രാക്ഷാദിഭിര്വിരേകഃ|

Adhikarana saSoPe alpaSoPe SUlaharaH SvetarodhrapoTalIsekaH (32-33) · Śloka 33

| ശ്വേതരോധ്രം ഘൃതേ ഭൃഷ്ടം ചൂര്ണിതം താന്തവസ്ഥിതമ്||൩൨|| ഉഷ്ണാമ്ബുനാ വിമൃദിതം സേകഃ ശൂലഹരഃ പരമ്| |൩൩|

സ൦-ശ്വേതരോധ്രം ഘൃതേ ഭൃഷ്ടം ചൂര്ണിതം വസ്ത്രസ്ഥിതമുഷ്ണാമ്ബുനാ മൃദിതം സേകഃ ശൂലഹൃത്പരമ്|

Adhikarana sashophe alpashophe dArvyAdikvAthaH Ashcyotane (33) · Śloka 33

| ദാര്വീപ്രപൌണ്ഡരീകസ്യ ക്വാഥോ വാऽऽശ്ച്യോതനേ ഹിതഃ|൩൩|

സ൦-ദാര്വീപ്രപൌണ്ഡരീകയോശ്ച ക്വാഥ ആശ്ച്യോതനേ ഹിതഃ|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA vakShyamANAH sandhAvAH (33) · Śloka 33

സന്ധവാംശ്ച പ്രയുഞ്ജീത ഘര്ഷരാഗാശ്രുരുഗ്ഘരാന്| ||൩൩||

സ൦-സന്ധാവാംശ്ച വക്ഷ്യമാണാന് ഘര്ഷാദിഹരാന് പ്രയുഞ്ജീത|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA tAmraghRuShTAdiH sandhAvaH sashophe alpashophe gharShAdiharA gavyadadhisarAdiH sandhAvaH (34.5) · Śloka

താമ്രം ലോഹേ മൂത്രഘൃഷ്ടം പ്രയുക്തം നേത്രേ സര്പിര്ധൂപിതം വേദനാഘ്നമ്| താമ്രേ ഘൃഷ്ടോ ഗവ്യദധ്നഃ സരോ വാ യുക്തഃ കൃഷ്ണാസൈന്ധവാഭ്യാം വരിഷ്ഠഃ||൩൪.൫||

സ൦-ലോഹഭാണ്ഡേ താമ്രം ഗോമൂത്രേണ ഘൃഷ്ടം സര്പിര്ധൂപിതം നേത്രേ പ്രയുക്തം പീഡാഹൃത്| ഗവ്യദധിസരസ്താമ്രേ ഘൃഷ്ടഃ കൃഷ്ണാസൈന്ധവയുക്തോ നേത്രേ പ്രയുക്തോ വരീയാന് വേദനാഘ്നഃ സന്ധാവഃ|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA sha~gkhaghRuShTAdiH sandhAvaH (35.5) · Śloka

ശങ്ഖം താമ്രേ സ്തന്യഘൃഷ്ടം ഘൃതാക്തൈഃ ശമ്യാഃ പത്രൈര്ധൂപിതം തദ്യവൈശ്ച| നേത്രേ യുക്തം ഹന്തി സന്ധാവസംജ്ഞം ക്ഷിപ്രം ഘര്ഷം വേദനാം ചാതിതീവ്രാമ്||൩൫.൫||

സ൦-ശങ്ഖം സ്തന്യേന താമ്രേ ഘൃഷ്ടം ശമീപത്രൈര്യവൈശ്ച ഘൃതാക്തൈര്ധൂപിതം തത്സന്ധാവസംജ്ഞം നേത്രേ പ്രയുക്തം ശീഘ്രം ഘര്ഷം വേദനാമതിദാരുണാം ച ഹന്തി| ശാലിന്യൌ വൃത്തേ|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA udumbaraphalAdiH sandhAvaH (36-37) · Śloka 37

| ഉദുമ്ബരഫലം ലോഹേ ഘൃഷ്ടം സ്തന്യേന ധൂപിതമ്||൩൬|| സാജ്യൈഃ ശമീച്ഛദൈര്ദാഹശൂലരാഗാശ്രുഹര്ഷജിത്| |൩൭|

സ൦-ഉദുമ്ബരഫലം ലോഹേ സ്തന്യേന ഘൃഷ്ടം ഘൃതാക്തൈഃ ശമീപത്രൈര്ധൂപിതം ദാഹാദിജിത്|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA shigrupallavaniryAsAdiH sandhAvaH (37-38) · Śloka 38

| ശിഗ്രുപല്ലവനിര്യാസഃ സുഘൃഷ്ടസ്താമ്രസമ്പുടേ||൩൭|| ഘൃതേന ധൂപിതോ ഹന്തി ശോഫഘര്ഷാശ്രുവേദനാഃ| |൩൮|

സ൦-ശിഗ്രുപല്ലവരസഃ സുഘൃഷ്ടസ്താമ്രസമ്പുടേ ഘൃതേന ധൂപിതഃ ശോഫാദീന് ഹന്തി|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA mRutkapAlAdiH sandhAvaH (38-39) · Śloka 39

| തിലാമ്ഭസാ മൃത്കപാലം കാംസ്യേ ഘൃഷ്ടം സുധൂപിതമ്||൩൮|| നിമ്ബപത്രൈര്ഘൃതാഭ്യക്തൈര്ഘര്ഷശൂലാശ്രുരാഗജിത്| |൩൯|

സ൦-മൃത്കപാലം തിലാമ്ഭസാ കാംസ്യേ ഘൃഷ്ടം തഥാ നിമ്ബപത്രൈര്ഘൃതാഭ്യക്തൈര്ധൂപിതം ഘര്ഷാദിജിത്|

Adhikarana sandhAvenA~jjite netre stanyAshcyotanam (39-40) · Śloka 40

| സന്ധാവേനാഞ്ജിതേ നേത്രേ വിഗതൌഷധവേദനേ||൩൯|| സ്തന്യേനാശ്ച്യോതനം കാര്യം ത്രിഃ പരം നാഞ്ജയേച്ച തൈഃ| |൪൦|

സ൦-സന്ധാവേന നേത്രേऽഞ്ജിതേ വിഗതൌഷധവേദനേ സതി സ്തന്യേനാശ്ച്യോതനം ഹിതം കാര്യം ത്രീന് വാരാന്| തൈശ്ച-സന്ധാവൈഃ, പരം-ത്രിഭ്യോ വാരേഭ്യോ, നാഞ്ജയേത്|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA tAlIsapatrAdiguTikA sandhAvaH (40-42) · Śloka 42

| താലീസപത്രചപലാനതലോഹരജോഞ്ജനൈഃ||൪൦|| ജാതീമുകുലകാസീസസൈന്ധവൈര്മൂത്രപേഷിതൈഃ| താമ്രമാലിപ്യ സപ്താഹം ധാരയേത്പേഷയേത്തതഃ||൪൧|| മൂത്രേണൈവാനു ഗുടികാഃ കാര്യാശ്ഛായവിശോഷിതാഃ| താഃ സ്തന്യഘൃഷ്ടാ ഘര്ഷാശ്രുശോഫകണ്ഡൂവിനാശനാഃ||൪൨||

സ൦-താലീസപത്രാദിഭിര്മൂത്രപിഷ്ടൈസ്താമ്രമാലിപ്യ സപ്താഹം ധാരയേത്| തതഃ സപ്താഹാദൂര്ധ്വം ഗോമൂത്രേണൈവ ഗുടികാഃ കുര്യാത്| താശ്ച ഛായാവിശോഷിതാഃ സ്തന്യഘൃഷ്ടാ ഘര്ഷാദിഘ്നാഃ|

Adhikarana sashophe alpashophe vyAghryAdikaH sandhAvaH (43) · Śloka 43

വ്യാഘ്രീത്വങ്ऽऽമധുകം താമ്രരജോऽജാക്ഷീരകല്കിതമ്| ശമ്യാമലകപത്രാജ്യധൂപിതം ശോഫരുക്പ്രണുത്||൪൩||

സ൦-വ്യാഘ്ര്യാദികമജാക്ഷീരകല്കിതം ശമ്യാമലകപത്രൈര്ഘൃതാന്വിതൈര്ധൂപിതം ശോഫരുക്പ്രണുത്|

Adhikarana amloShite pittAbhiShyandacikitsA (44) · Śloka 44

അമ്ലോഷിതേ പ്രയുഞ്ജീത പിത്താഭിഷ്യന്ദസാധനമ്| |൪൪|

സ൦-അമ്ലോഷിതേ നേത്രരോഗേ പിത്താഭിഷ്യന്ദചികിത്സിതം കുര്യാത്|

Adhikarana dIrghakAlAnubandhitvAdukliShTAdayo~aShTAdasha rogAH pillasaMj~jAH (44-46) · Śloka 46

| ഉത്ക്ലിഷ്ടാഃ കഫപിത്താസ്രനിചയോത്ഥാഃ കുകൂണകഃ||൪൪|| പക്ഷ്മോപരോധഃ ശുഷ്കാക്ഷിപാകഃ പൂയാലസോ ബിസഃ| പോഥക്യമ്ലോഷിതോऽല്പാഖ്യഃ സ്യന്ദമന്ഥാ വിനാऽനിലാത്||൪൫|| ഏതേऽഷ്ടാദശ പില്ലാഖ്യാ ദീര്ഘകാലാനുബന്ധിനഃ| |൪൬|

സ൦-ഉത്ക്ലിഷ്ടാദയോऽഷ്ടാദശ രോഗാ ഇമേ പില്ലാഖ്യാ ദീര്ഘകാലാനുബന്ധിനഃ|

Adhikarana pilleShu vakShyamANA sAmAnyacikitsA pilleShu vartmanirlekhanam (46-48) · Śloka 48

| ചികിത്സാ പൃഥഗേതേഷാം സ്വംസ്വമുക്താ അഥ വക്ഷ്യതേ||൪൬|| പില്ലീഭൂതേഷു സാമാന്യാത് അഥ പില്ലാഖ്യരോഗിണഃ| സ്നിഗ്ധസ്യ ഛര്ദിതവതഃ സിരാവ്യധഹൃതാസൃജഃ||൪൭|| വിരിക്തസ്യ ച വര്ത്മാനു നിര്ലിഖേദാവിശുദ്ധിതഃ| |൪൮|

സ൦-ഏതേഷാം പൃഥക് ചികിത്സാ യഥാസ്വമുക്താ| സ൦-അഥ ഭണിഷ്യതേ ചികിത്സാ പില്ലീഭൂതേഷു സാമാന്യേന| സ൦-അഥ പില്ലാഖ്യാക്ഷിരോഗവതഃ സ്നിഗ്ധസ്യ ഛര്ദിതവതോ നരസ്യ വിദ്ധസിരസ്യ വിരിക്തസ്യ ച വര്ത്മ നിര്ലിഖേദാവിശുദ്ധേഃ|

Adhikarana pilleShu tutthakAdinA sekaH (48-50) · Śloka 50

| തുത്ഥകസ്യ പലം ശ്വേതമരിചാനി ച വിംശതിഃ||൪൮|| ത്രിംശതാ കാഞ്ജികപലൈഃ പിഷ്ട്വാ താമ്രേ നിധാപയേത്| പില്ലാനപില്ലാന് കുരുതേ ബഹുവര്ഷോത്ഥിതാനപി||൪൯|| തത്സേകേനോപദേഹാശ്രുകണ്ഡൂശോഫാംശ്ച നാശയേത്| |൫൦|

സ൦-തുത്ഥകസ്യ പലം, വിംശതിഃ ശ്വേതമരിചാനി-സൌഭാഞ്ജനബീജാനി, കാഞ്ജികപലൈസ്ത്രിംശതാ പിഷ്ട്വാ താമ്രേ നിധാപയേത്| തത്സേകേന പില്ലാന് ബഹുവര്ഷോത്ഥിതാനപ്യപില്ലാന് കുരുതേ| ഉപദേഹാദീംശ്ച നാശയേത്|

Adhikarana pilleShu kara~jjabIjAdirasakriyA~a~jjanam (50-51) · Śloka 51

| കരഞ്ജബീജം സുരസം സുമനഃകോരകാണി ച||൫൦|| സംക്ഷുദ്യ സാധയേത്ക്വാഥേ പൂതേ തത്ര രസക്രിയാ| അഞ്ജനം പില്ലഭൈഷജ്യം പക്ഷ്മണാം ച പ്രരോഹണമ്||൫൧||

സ൦-കരഞ്ജബീജാദീനി സംക്ഷുദ്യ ജലേ സാധയേത്| ക്വാഥേ പൂതേ തത്ര രസക്രിയാ| അഞ്ജനം പില്ലേ ഔഷധം പക്ഷ്മണാം ച പ്രരോഹണമ്|

Adhikarana pilleShu rasA~jjanAdi a~jjanam (52-53) · Śloka 53

രസാഞ്ജനം സര്ജരസോ രീതിപുഷ്പം മനഃശിലാ| സമുദ്രഫേനോ ലവണം ഗൈരികം മരിചാനി ച||൫൨|| അഞ്ജനം മധുനാ പിഷ്ടം ക്ലേദകണ്ഡൂഘ്നമുത്തമമ്| |൫൩|

സ൦-രസാഞ്ജനാദികം മധുനാ പിഷ്ടമഞ്ജനം പരം ക്ലേദകണ്ഡൂഹൃത്|

Adhikarana pilleShu tagarAdi a~jjanam pilleShu devadArvAdi a~jjanam (53-54) · Śloka 54

| അഭയാരസപിഷ്ടം വാ തഗരം പില്ലനാശനമ്||൫൩|| ഭാവിതം ബസ്തമൂത്രേണ സസ്നേഹം ദേവദാരു ച| |൫൪|

സ൦-ഹരീതകീക്വാഥപിഷ്ടം തഗരം പരം പില്ലഘ്നമ്| ദേവദാരുസസ്നേഹം ബസ്തമൂത്രേണ ഭാവിതം തദ്വത്|

Adhikarana pilleShu saindhavAdivartiH (54-55) · Śloka 55

| സൈന്ധവത്രിഫലാകൃഷ്ണാകടുകാശങ്ഖ്നാഭയഃ||൫൪|| സതാമ്രരജസോ വര്തിഃ പില്ലശുക്രകനാശിനീ| |൫൫|

സ൦-സൈന്ധവാദയസ്താമ്രജഃസഹിതാ വര്തിഃ പില്ലശുക്രഹൃത്|

Adhikarana pilleShu puShpakAsIsAdi a~jjanam (55-56) · Śloka 56

| പുഷ്പകാസീസചൂര്ണോ വാ സുരസാരസഭാവിതഃ||൫൫|| താമ്രേ ദശാഹം തത് പൈല്ല്യപക്ഷ്മശാതജിദഞ്ജനമ്| |൫൬|

സ൦-പുഷ്പകാസീസചൂര്ണഃ സുരസാരസേന ദശാഹം ഭാവിതസ്തദഞ്ജനം പൈല്ല്യപക്ഷ്മശാതഘ്നമ്| സുരസാ-മൂര്വാ|

Adhikarana pilleShu alAdicUrNaH (56) · Śloka 56

അലം ച സൌവീരകമഞ്ജനം ച താഭ്യാം സമം താമ്രരജഃ സുസൂക്ഷ്മമ്| പില്ലേഷു രോമാണി നിഷേവിതോऽസൌ ചൂര്ണഃ കരോത്യേകശലാകയാऽപി||൫൬||

സ൦-ഹരിതാലം സൌവീരാഞ്ജനം [ച]| താഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം തുല്യം താമ്രചൂര്ണം സൂക്ഷ്മമ്| ഏഷ ചൂര്ണോ നിഷേവിത ഏകയാऽപി ശലാകയാ പില്ലേഷു രോമാണി കരോതി| ഉപജാതിഃ|

Adhikarana pilleShu lAkShAdimaShI (57) · Śloka 57

ലാക്ഷാനിര്ഗുണ്ഡീഭൃങ്ഗദാര്വീരസേന ശ്രേഷ്ഠം കാര്പാസം ഭാവിതം സപ്തകൃത്വഃ| ദീപഃ പ്രജ്വാല്യഃ സര്പിഷാ തത്സമുത്ഥാ ശ്രേഷ്ഠാ പില്ലാനാം രോപണാര്ഥേ മഷീ സാ||൫൭||

സ൦-ലാക്ഷാദിരസേന ശ്രേഷ്ഠം കാര്പാസം സപ്തവാരാന് ഭാവിതമ്| തേന കാര്പാസേന സര്പിഷാ ദീപഃ പ്രജ്വാല്യഃ| തത്സമുത്ഥാ മഷീ പില്ലാനാം രോപണാര്ഥേ ശ്രേഷ്ഠാ| വൈശ്വദേവീവൃത്തമ്|

Adhikarana pilleShu punaHpunarvartmAvalekhanAdi (58-59) · Śloka 59

| വര്ത്മാവലേഖം ബഹുശസ്തദ്വച്ഛോണിതമോക്ഷണമ്||൫൮|| പുനഃപുനര്വിരേകം ച നിത്യമാശ്ച്യോതനാഞ്ജനമ്| നാവനം ധൂമപാനം ച പില്ലരോഗാതുരോ ഭജേത്||൫൯||

സ൦-പില്ലരോഗീ വര്ത്മാവലേഖാദികം പുനഃപുനര്ഭജേത്|

Adhikarana pilleShu pUyAlase~ashAnte dAhaH (60) · Śloka 60

പൂയാലസേ ത്വശാന്തേऽന്തേ ദാഹഃ സൂക്ഷ്മശലാകയാ| |൬൦|

സ൦-പൂയാലസേ പുനരശാന്തേ സത്യന്തേ സൂക്ഷ്മശലാകയാ ദാഹോ ഹിതഃ|

Adhikarana iti caturNavatirnetrarogAH (60-61) · Śloka 61

| ചതുര്ണവതിരിത്യക്ഷ്ണോ ഹേതുലക്ഷണസാധനൈഃ||൬൦|| പരസ്പരമസങ്കീര്ണാഃ കാര്ത്സ്ന്യേന ഗദിതാ ഗദാഃ| |൬൧|

സ൦-ഇത്യേവമക്ഷ്ണശ്ചതുര്ണവതി ഗദാ ലക്ഷണഹേതുസാധനൈരന്യോന്യമസങ്കീര്ണാഃ കാര്ത്സ്ന്യേനോക്താഃ|

Adhikarana svasthasyApi nayanapriyasya sadA purANayavAdisevanam (61-65) · Śloka 65

| സര്വദാ ച നിഷേവേത സ്വസ്ഥോऽപി നയനപ്രിയഃ||൬൧|| പുരാണയവഗോധൂമശാലിഷഷ്ടികകോദ്രവാന്| മുദ്ഗാദീന് കഫപിത്തഘ്നാന് ഭൂരിസര്പിഃപരിപ്ലുതാന്||൬൨|| ശാകം ചൈവംവിധം മാംസം ജാങ്ഗലം ദാഡിമം സിതാമ്| സൈന്ധവം ത്രിഫലാം ദ്രാക്ഷാം വാരി പാനേ ച നാഭസമ്||൬൩|| ആതപത്രം പദത്രാണം വിധിവദ്ദോഷശോധനമ്| വര്ജയേദ്വേഗസംരോധമജീര്ണാധ്യശനാനി ച||൬൪|| ക്രോധശോകദിവാസ്വപ്നരാത്രിജാഗരണാതപാന്| വിദാഹി വിഷ്ടമ്ഭകരം യച്ചേഹാഹാരഭേഷജമ്||൬൫||

സ൦-സ്വസ്ഥോऽപി നയനവല്ലഭഃ സന് സദൈവ പുരാണയവാദികം നിഷേവേത| ഏവംവിധം കഫപിത്തഘ്നം ശാകം ച| വിധിര്വിദ്യതേ യസ്മിംസ്തച്ച ശോധനം-വിരേചനാദി, ഭജേത്| തഥാ വേഗസംരോധാദികം വര്ജയേത്|

Adhikarana svasthasyApi pAdamrakShaNAdi (66) · Śloka 66

ദ്വേ പാദമധ്യേ പൃഥുസന്നിവേശേ ശിരേ ഗതേ തേ ബഹുധാ ച നേത്രേ താ മ്രക്ഷണോദ്വര്തനലേപനാദീന് പാദപ്രയുക്താന്നയനേ നയന്തി||൬൬||

സ൦-ദ്വേ പാദസ്യ മധ്യേ പൃഥുരൂപേ സിരേ| തേ ച ബഹുധാ നേത്രഗതേ| താഃ സിരാഃ അഭ്യങ്ഗാദീന് പാദപ്രയുക്താന്നേത്രം(ത്രേ)പ്രാപയന്തി|

Adhikarana svasthasyApi upAnadAdisevanam (16) · Śloka 16

മലൌഷ്ണ്യസങ്ഘട്ടനപീഡനാദ്യൈ- സ്താ ദൂഷയന്തേ നയനാനി ദുഷ്ടാഃ| ഭജേത്സദാ ദൃഷ്ടിഹിതാനി തസ്മാ- ദുപാനദഭ്യഞ്ജനധാവനാനി||൬൭|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ സര്വാക്ഷിരോഗപ്രതിഷേധോ നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ||൧൬||

സ൦-താശ്ച മലൌഷ്ണ്യാദിഭിര്ദുഷ്ടാ നയനാനി ദൂഷയന്തേ| യത ഏവം തസ്മാദ് ദൃഷ്ടിഹിതാനി സര്വദാ ഉപാനദഭ്യഞ്ജനാദീനി ഭജേത്| ഉപജാതീ വൃത്തേ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ സര്വാക്ഷിരോഗപ്രതിഷേധോ നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൬||