24. śirōrōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana shirorogapratiShedhAdhyAyaH||24|| vAtaje shirobhitApe vAtavyAdhividhiH (2-1) · Śloka 1

અથૈતચ્ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાતુમાહ અથાતઃ શિરોરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) શિરોભિતાપેઽનિલજે વાતવ્યાધિવિધિં ચરેત્| |૧|

સ૦-પવનજે શિરોભિતાપે વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં કુર્યાત્|

Adhikarana vAtaje shirobhitApe abhyaktashiraso rAtrau ghRutapAnAdi vAtaje shirobhitApe mAShAdInAM bhakShaNam vAtaje shirobhitApe piNDopanAhasvedAH vAtaje shirobhitApe vAtaghnAdisiddhakShIreNa secanam vAtaje shirobhitApe snigdhaM nasyAdikam (1-4) · Śloka 4

| ઘૃતમક્તશિરા રાત્રૌ પિબેદુષ્ણપયોનુપઃ||૧|| માષાન્ કુલત્થાન્ મુદ્ગાન્ વા તદ્વત્ખાદેદ્ધૃતાન્વિતાન્| તૈલં તિલાનાં કલ્કં વા ક્ષીરેણ સહ પાયયેત્||૨|| પિણ્ડોપનાહસ્વેદાશ્ચ માંસધાન્યકૃતા હિતાઃ| વાતઘ્નદશમૂલાદિસિદ્ધક્ષીરેણ સેચનમ્||૩|| સ્નિગ્ધં નસ્યં તથા ધૂમઃ શિરઃશ્રવણતર્પણમ્| |૪|

સ૦-અભ્યક્તશિરા રાત્રૌ ઘૃતં પિબેત્| પશ્ચાદુષ્ણં ક્ષીરં પિબેત્| માષાદીન્ ઘૃતાન્વિતાન્ ખાદેત્, તદ્વત્-ઉષ્ણપયોનુપઃ સન્| તિલાનાં તૈલં કલ્કં વા ક્ષીરેણ સહ પાયયેત્| પિણ્ડસ્વેદા ઉપનાહસ્વેદાશ્ચ માંસયુક્તૈર્ધાન્યૈઃ કૃતા હિતાઃ| વાતહરદશમૂલાદિના સિદ્ધેન ક્ષીરેણ સેચનં હિતમ્| સ્નિગ્ધં ચ નસ્યાદિકં હિતમ્|

Adhikarana vAtaje shirobhitApe varaNAdisiddhaghRutena nasyam vAtaje shirobhitApe varaNAdipakvaghRutasya pAnam (4-6) · Śloka 6

| વરણાદૌ ગણે ક્ષુણ્ણે ક્ષીરમર્ધોદકં પચેત્||૪|| ક્ષીરાવશિષ્ટં તચ્છીતં મથિત્વા સારમાહરેત્| તતો મધુરકૈઃ સિદ્ધં નસ્યં તત્ પૂજિતં હવિઃ||૫|| વર્ગેઽત્ર પક્વં ક્ષીરે ચ પેયં સર્પિઃ સશર્કરમ્| |૬|

સ૦-વરણસૈર્યેકેત્યાદિગણે(હૃ.સૂ.અ. ૧૫/૨૧) જર્જરિતે ક્ષીરમર્ધોદકં પચેત્| તત્ ક્ષીરાવશિષ્ટં શીતીભૂતં મથિત્વા સારમાહરેત્| અનન્તરં તદ્ધતં મધુરદ્રવ્યૈઃ પક્વં નસ્યં શ્રેષ્ઠમ્| સં-અસ્મિન્નેવ વરણાદૌ વર્ગે ક્ષીરે ચ ઘૃતં પક્વં સશર્કરં પેયમ્|

Adhikarana vAtaje shirobhitApe kArpAsamajjAdinA nasyam vAtaje shirobhitApe pittaraktAnvaye sharkarAdighRutena nasyam (6-7) · Śloka 7

| કાર્પાસમજ્જા ત્વઙ્મુસ્તા સુમનઃકોરકાણિ ચ||૬|| નસ્યમુષ્ણામ્બુપિષ્ટાનિ સર્વમૂર્ધરુજાપહમ્| શર્કરાકુઙ્કુમશૃતં ઘૃતં પિત્તાસૃગન્વયે||૭||

સ૦-કાર્પાસમજ્જાદીન્યુષ્ણજલેન પિષ્ટાનિ સર્વમૂર્ધરુજાઘ્નં નસ્યમ્| સ૦-શર્કરાકુઙ્કુમશૃતં સર્પિઃ પિત્તાસૃગુત્થે [નસ્યં] હિતમ્|

Adhikarana vAtaje shirobhitApe kuShThAdibhiH pralepaH vAtaje shirobhitApe atra raktasrAvo na kAryaH vAtaje shirobhitApe ityashAntau cale kaphe ca dAhaH ardhAvabhedake~apyeShA kriyA (8-9) · Śloka 9

પ્રલેપઃ સઘૃતૈઃ કુષ્ઠકુટિલોત્પલચન્દનૈઃ| વાતોદ્રેકભયાદ્રક્તં ન ચાસ્મિન્નવસેચયેત્||૮|| ઇત્યશાન્તૌ ચલે દાહઃ કફે ચેષ્ટો યથોદિતઃ| અર્ધાવભેદકેઽપ્યેષા તથા દોષાન્વયાત્ક્રિયા||૯||

સ૦-કુષ્ઠાદિભિઃ સઘૃતૈઃ પ્રલેપઃ| કુટિલં-તગરમ્ સ૦-અસ્મિંશ્ચ વાતોદ્રેકભયાલ્લોહિતં નાવસેચયેત્| સ૦-એવમપ્યનુપશમે વાયૌ દાહ ઇષ્ટઃ| કફે ચ યથોક્તમુષ્ણમિષ્ટમ્| સ૦-અર્ધાવભેદકેઽપ્યેષા એવ ક્રિયા દોષાન્વયાત્-દોષાનુરોધાચ્ચા, યથાસ્વં કાર્યા|

Adhikarana ardhAvabhedake shirIShabIjAdinasyam ardhAvabhedake prapunnATAdilepaH sUryAvarte~apyeShA kriyA raktasrAvashca (10-11) · Śloka 11

શિરીષબીજાપામાર્ગમૂલં નસ્યં બિડાન્વિતમ્| સ્થિરારસો વા, લેપે તુ પ્રપુન્નાટોઽમ્લકલ્કિતઃ||૧૦|| સૂર્યોવર્તેઽપિ તસ્મિંસ્તુ સિરયાઽપહરેદસૃક્| |૧૧|

સ૦-શિરીષબીજાદિભિર્નસ્યં સ્યાત્| શાલિપર્ણીક્વાથો વા નસ્યમ્| પ્રપુન્નાટબીજમમ્લેન પિષ્ટં લેપઃ| સ૦-સૂર્યાવર્તેઽપ્યેષ એવોપક્રમઃ| તસ્મિંશ્ચ સિરયા રક્તં સ્રાવયેત્|

Adhikarana pittaje shirobhitApe sirAvyadhaH ardhAvabhedake shItAH shiromukhAlepAdayaH ardhAvabhedake jIvanIyaghRutakShIrayoH pAnaM nasyaM ca raktaje shirobhitApe~apyeShA kriyA sha~gkhake pratyAkhyAyaiShA kriyA (11-13) · Śloka 13

| શિરોભિતાપે પિત્તોત્થે સ્નિગ્ધસ્ય વ્યધયેત્સિરામ્||૧૧|| શીતાઃ શિરોમુખાલેપસેકશોધનબસ્તયઃ| જીવનીયશૃતે ક્ષીરસર્પિષી પાનનસ્યયોઃ||૧૨|| કર્તવ્યં રક્તજેઽપ્યેતત્ પ્રત્યાખ્યાય ચ શઙ્ખકે| |૧૩|

સ૦-મૂર્ધાભિતાપે પિત્તસમ્ભવે સ્નિગ્ધસ્ય સતઃ સિરાં મોક્ષયેત્| તથા શિરોમુખાલેપાદયઃ શીતા હિતાઃ| જીવનીયૈઃ શૃતે ક્ષીરઘૃતે પાનનસ્યયોર્હિતે| સ૦-રક્તેજેઽપ્યેતચ્ચિકિત્સિતં કાર્યમ્| શઙ્ખકે ચ પ્રત્યાખ્યાયૈષ એવોપક્રમઃ કાર્યઃ|

Adhikarana kaphaje shirobhitApe vamanam kaphaje rUkShAdidravyaiH svedAdayaH kaphaje upavAsaH sannipAtaje shirobhitApe mishraH kramaH (13-14) · Śloka 14

| શ્લેષ્માભિતાપે જીર્ણાજ્યસ્નેહિતઃ કટુકૈર્વમેત્||૧૩|| સ્વેદપ્રલેપનસ્યાદ્યા રૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણભેષજૈઃ| શસ્યન્તે ચોપવાસોઽત્ર નિચયે મિશ્રમાચરેત્||૧૪||

સ૦-શ્લેષ્મણા શિરોભિતાપે પુરાણઘૃતેન સ્નેહિતઃ કટુકૈર્વમેત્| સ્વેદાદયો રૂક્ષાદિદ્રવ્યૈઃ શસ્યન્તે| ઉપવાસશ્ચાત્ર હિતઃ| સ૦-સન્નિપાતે મિશ્રમાચરેત્|

Adhikarana kRumije sannipAtaje shirobhitApe shoNitena nasyam kRumije kRuminirharaNam kRumije viDa~ggAdisiddhena sarShapAditailena nasyam (15-17) · Śloka 17

કૃમિજે શોણિતં નસ્યં તેન મૂર્ચ્છન્તિ જન્તવઃ| મત્તાઃ શોણિતગન્ધેન નિર્યાન્તિ ઘ્રાણવક્ત્રયોઃ||૧૫|| સુતીક્ષ્ણનસ્યધૂમાભ્યાં કુર્યાન્નિર્હરણં તતઃ| વિડઙ્ગસ્વર્જિકાદન્તીહિઙ્ગુગોમૂત્રસાધિતમ્||૧૬|| કટુનિમ્બેઙ્ગુદીપીલુતૈલં નસ્યં પૃથક્ પૃથક્| |૧૭|

સ૦-કૃમિજે શોણિતં નસ્યં દેયમ્| તેન-શોણિતનસ્યેન, જન્તવો મૂર્ચ્છન્તિ| રક્તગન્ધેન ચ મત્તા ઘ્રાણેન વક્ત્રેણ ચ નિર્ગચ્છન્તિ| અનન્તરં તીક્ષ્ણનસ્યધૂમાભ્યાં નિર્હરણં કુર્યાત્| સ૦-વિડઙ્ગાદિભિઃ સાધિતં સર્ષપતૈલં નિમ્બતૈલમિઙ્ગુદીતૈલં પીલુતૈલં વા પૃથક્ પૃથક્ નસ્યં હિતમ્|

Adhikarana kRumije kRumijjinnasyam kRumije nasyabheShajairdhUmaH (17-18) · Śloka 18

| અજામૂત્રદ્રુતં નસ્યં કૃમિજિત્ કૃમિજિત્પરમ્||૧૭|| પૂતિમત્સ્યયુતૈઃ કુર્યાદ્ ધૂમં નાવનભેષજૈઃ| |૧૮|

સ૦-અજામૂત્રદ્રુતં હિઙ્ગુ નસ્યં પરં કૃમિઘ્નમ્| સ૦-પૂતિમત્સ્યાન્વિતૈર્નસ્યદ્રવ્યૈર્ધૂમં કુર્યાત્|

Adhikarana kRumije raktaM na nirharet shiraHkampe vAtAbhitApakramaH (18-19) · Śloka 19

| કૃમિભિઃ પીતરક્તત્વાદ્રક્તમત્ર ન નિર્હરેત્||૧૮|| વાતાભિતાપવિહિતઃ કમ્પે દાહાદ્વિના ક્રમઃ| |૧૯|

સ૦-અત્ર ચ રક્તં ન વિસ્રાવયેત્| કુતો હેતોઃ ? ઇત્યાહકૃમિભિઃ પીતરક્તત્વાત્| સ૦-કમ્પે વાતાભિતાપોક્તો વિધિર્દાહાદ્વિના|

Adhikarana upashIrShake nave vAtavyAdhikriyA upashIrShake pakve vidradhikriyA vidradhau,piTikAyAM , arbude ca Amapakve yathAyogyaM karma (19-20) · Śloka 20

| નવે જન્મોત્તરં જાતે યોજયેદુપશીર્ષકે||૧૯|| વાતવ્યાધિક્રિયાં, પક્વે કર્મ વિદ્રધિચોદિતમ્| આમપક્વે યથાયોગ્યં વિદ્રધીપિટિકાર્બુદે||૨૦||

સ૦-ઉપશીર્ષકે નવે જન્મોત્તરં જાતે વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં કુર્યાત્| પક્વે ચ વિદ્રધિવિહિતં કર્મ કુર્યાત્| સ૦-આમે પક્વે ચ વિદ્રધૌ પિટિકાયામર્બુદે ચ યથાસ્વં કર્મ કુર્યાત્|

Adhikarana arUMShikAyAM raktasrAvaH arUMShikAyAM ashvashakRudrasairlepaH arUMShikAyAM paTolAdipatrairlepaH (21-22) · Śloka 22

અરુંષિકા જલૌકોભિર્હૃતાસ્રા નિમ્બવારિણા| સિક્તા પ્રભૂતલવણૈર્લિમ્પેદશ્વશકૃદ્રસૈઃ||૨૧|| પટોલનિમ્બપત્રૈર્વા સહરિદ્રૈઃ સુકલ્કિતૈઃ| ગોમૂત્રજીર્ણપિણ્યાકકૃકવાકુમલૈરપિ||૨૨||

સ૦-અરુંષિકા જલૌકોભિર્નિઃસ્રુતરક્તા નિમ્બજલેન સિક્તા વાજિશકૃદ્રસૈઃ પ્રભૂતલવણૈર્લિમ્પેત્| પટોલનિમ્બપત્રૈર્નિશાન્વિતૈઃ સુપિષ્ટૈર્વા ગોમૂત્રાદિભિર્વા| કૃકવાકુઃ-કુક્કુટઃ|

Adhikarana arUMShikAyAM kapAlabhRuShTakuShThalepaH arUMShikAyAM indralupte ca mAlatyAditailenAbhya~ggaH (23-24) · Śloka 24

કપાલભૃષ્ટં કુષ્ઠં વા ચૂર્ણિતં તૈલસંયુતમ્| રૂંષિકાલેપનં કણ્ડૂક્લેદદાહાર્તિનાશનમ્||૨૩|| માલતીચિત્રકાશ્વઘ્નનક્તમાલપ્રસાધિતમ્| ચાચારૂંષિકયોસ્તૈલમભ્યઙ્ગઃ ક્ષુરઘૃષ્ટયોઃ||૨૪||

સ૦-કુષ્ઠં ચૂર્ણિતં કપાલભૃષ્ટં તૈલસંયુતં રૂંષિકાલેપનં કણ્ડ્વાદિહિતમ્| સ૦-માલત્યાદિપ્રસાધિતં તૈલં ચાચારુંષિકયોઃ ક્ષુરઘૃષ્ટયોરભ્યઙ્ગઃ|

Adhikarana arUMShikAyAM ashAntau vamanAdibhiH shiraHshuddhiH dAruNake shirAvedhaH dAruNake mRujAnasyamUrddhabastInAM shIlanam dAruNake priyAlAdibhirlAkShAdibhishca lepaH dAruNake kodravakShArajalena prakShAlanam (25-27) · Śloka 27

અશાન્તૌ શિરસઃ શુધ્દ્યૈ યતેત વમનાદિભિઃ| વિધ્યેચ્છિરાં દારુણકે લાલાટ્યાં, શીલયેન્મૃજામ્||૨૫|| નાવનં મૂર્દ્ધબસ્તિં ચ, લેપયેચ્ચ સમાક્ષિકૈઃ| પ્રિયાલભિજમધુકકુષ્ઠમાષૈઃ સસર્ષપૈઃ||૨૬|| લાક્ષાશમ્યાકપત્રૈડગજધાત્રીફલૈસ્તથા| કોરદૂષતૃણક્ષારવારિપ્રક્ષાલનં હિતમ્||૨૭||

સ૦-અશાન્તૌ સત્યાં મૂર્ધ્નઃ શોધનાય વમનાદિભિર્યતેત| સ૦-દારુણકે લાલાટ્યાં શિરાં વિધ્યેત્| મૃજાં શુદ્ધિં નસ્યં મૂર્દ્ધબસ્તિં ચ શીલયેત્| પ્રિયાલાદિભિઃ સમાક્ષિકૈર્લેપયેચ્ચ| લાક્ષાદિભિઃ ક્ષૌદ્રયુતૈર્લેપઃ| કોદ્રવતૃણક્ષારજલેન પ્રક્ષાલનં હિતમ્|

Adhikarana idralupte sirAM vidhvA pracchAya kAsIsAdibhirlepayet idralupte hastidantamaShIlepaH (28-31) · Śloka 31

ઇન્દ્રલુપ્તે યથાસન્નં સિરાં વિધ્વા પ્રલેપયેત્| પ્રચ્છાય ગાઢં કાસીસમનોહ્વાતુત્થકોષણૈઃ||૨૮|| વન્યામરતરુભ્યાં વા ગુઞ્જામૂલફલૈસ્તથા| તથા લાઙ્ગલિકામૂલૈઃ કરવીરરસેન વા||૨૯|| સક્ષૌદ્રક્ષુદ્રવાર્તાકસ્વરસેન રસેન વા| ધત્તૂરકસ્ય પત્રાણાં ભલ્લાતકરસેન વા||૩૦|| અથવા માક્ષિકહવિસ્તિલપુષ્પત્રિકણ્ટકૈઃ| તૈલાક્તા હસ્તિદન્તસ્ય મષી ચાચૌષધં પરમ્||૩૧||

સ૦-ઇન્દ્રલુપ્તે યથાસન્ને દેશે સિરાં વિધ્વા [ગાઢં-] સુષ્ટુ, પ્રચ્છાય-પ્રછાનં કૃત્વા, કાસીસાદિભિર્લેપયેત્| વન્યદેવદારુભ્યાં વા લેપયેત્| સ૦-હસ્તિદન્તમષી તૈલાક્તા ચાચાનામૌષધં પરમ્|

Adhikarana idralupte shuklaromodgame meShaviShANamaShIlepaH idralupte AromodbhUterjalaseko varjyaH (32) · Śloka 32

શુક્લરોમોદ્ગમે તદ્વન્મષી મેષવિષાણજા| વર્જયેદ્વારિણા સેકં યાવદ્રોમસમુદ્ભવઃ||૩૨||

સ૦-સિતરોમોદ્ગમે મેષવિષાણજા મષી તૈલાક્તા શ્રેષ્ઠા| સં-જલસેકં ચ વર્જયેત્ યાવદ્રોમોદ્ભૂતિઃ|

Adhikarana khalatau, palite , valyAM ,harillomni ca shodhanaM nasyavakrashirobhya~ggapradehAshca idralupte bRuhatyAditailena nasyam idralupte nimbatailena nasyam (33-34) · Śloka 34

ખલતૌ પલિતે વલ્યાં હરિલ્લોમ્નિ ચ શોધિતમ્| નસ્યવક્ત્રશિરોભ્યઙ્ગપ્રદેહૈઃ સમુપાચરેત્||૩૩|| સિદ્ધં તૈલં બૃહત્યાદ્યૈર્જીવનીયૈશ્ચ નાવનમ્| માસં વા નિમ્બજં તૈલં ક્ષીરભુઙ્નાવયેદ્યતિઃ||૩૪||

સ૦-ખલત્યાદિષુ શોધિતમાતુરં નસ્યાદિભિરુપાચરેત્| સ૦-બૃહત્યાદિભિર્જીવનીયૈશ્ચ પક્વં તૈલં નસ્યં હિતમ્| નિમ્બોદ્ભવં વા તૈલં માસં ક્ષીરભુઙ્નાવયેત્, યતિઃ-સંયમી બ્રહ્મચર્યપરઃ|

Adhikarana palite nIlyAditailena nasyam palite kShIrAditailena nasyam (35-38) · Śloka 38

નીલીશિરીષકોરણ્ટભૃઙ્ગસ્વરસભાવિતમ્| શેલ્વક્ષતિલરામાણાં બીજં કાકાણ્ડકીસમમ્||૩૫|| પિષ્ટ્વાઽઽજપયસા લોહાલ્લિપ્તાદર્કાશુતાપિતાત્| તૈલં સ્રુતં ક્ષીરભુજો નાવનાત્ પલિતાન્તકૃત્||૩૬|| ક્ષીરાત્સાહચરાદ્ ભૃઙ્ગરજસઃ સૌરસાદ્રસાત્| પ્રસ્થૈસ્તૈલસ્ય કુડવઃ સિદ્ધો યષ્ટિપલાન્વિતઃ||૩૭|| નસ્યં શૈલાસને ભાણ્ડે શૃઙ્ગે મેષસ્ય વા સ્થિતઃ| |૩૮|

સ૦-નીલ્યાદિસ્વરસેન ભાવિતં શેલ્વાદીનાં બીજં કાકાણ્ડકીતુલ્યં છાગદુગ્ધેન પિષ્ટ્વા લોહાલ્લિપાદ્ રવિરશ્મિભિસ્તાપિત્તાત્તૈલં સ્રુતં ક્ષીરાશિનો નસ્યં પલિતાન્તકરમ્| સ૦-ક્ષીરાત્ પ્રસ્થેન, સહચરરસાત્ પ્રસ્થેન, ભૃઙ્ગરાજરસાત્ પ્રસ્થેન, સુરસારસાત્ પ્રસ્થેન, તૈલસ્ય કુડવઃ પક્વો મધુયષ્ટીપલયુતઃ શૈલે ભાણ્ડે બીજસારસ્ય વા ભાણ્ડે મેષશૃઙ્ગે વા સ્થિતો નસ્યમ્|

Adhikarana palite dugdhikAkaravIrakalepaH harillomavalIShu kShIrAdInAM vaktralepaH (38-40) · Śloka 40

| ક્ષીરેણ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈ વા દુગ્ધિકાકરવીરકૌ||૩૮|| ઉત્પાટ્ય પલિતં દેયાવાશયે પલિતાપહૌ| ક્ષીરં પ્રિયાલં યષ્ટ્યાહ્વં જીવનીયો ગણસ્તિલાઃ||૩૯|| કૃષ્ણાઃ પ્રલેપો વક્ત્રસ્ય હરિલ્લોમવલીહિતઃ| |૪૦|

સ૦-દુગ્ધિકાકરવીરકૌ ક્ષીરેણ સૂક્ષ્મપિષ્ટૌ પલિતમુત્પાટ્ય તત્સ્થાને દેયૌ પલિતઘ્નૌ| સ૦-ક્ષીરાદયો વક્ત્રસ્ય લેપ ઇન્દ્રલુપ્તવલીષુ હિતઃ|

Adhikarana keshabRuMhaNara~jjakastilAdInAM mUrddhalepaH keshasaMvardhanAni mAMsyAdIni (40-42) · Śloka 42

| તિલાઃ સામલકાઃ પદ્મકિઞ્જલ્કો મધુકં મધુ||૪૦|| બૃંહયેદ્રઞ્જયેચ્ચૈતત્ કેશાન્ મૂર્દ્ધપ્રલેપનાત્| માંસી કુષ્ઠં તિલાઃ કૃષ્ણાઃ સારિવા નીલમુત્પલમ્||૪૧|| ક્ષૌદ્રં ચ ક્ષીરપિષ્ટાનિ કેશસંવર્ધનં પરમ્| |૪૨|

સ૦-તિલાદિકં શિરઃપ્રલેપનાત્ કેશાન્ રઞ્જયેત્ પુષ્ણીયાચ્ચ| સ૦-માંસ્યાદીનિ ક્ષીરપિષ્ટાનિ પરં કેશસંવર્ધનાનિ|

Adhikarana keshara~jjanaM ayorajaAdi keshara~jjanaM mAShakAdiyavAgUH (42-44) · Śloka 44

| અયોરજો ભૃઙ્ગરજસ્ત્રિફલા કૃષ્ણમૃત્તિકા||૪૨|| સ્થિતમિક્ષુરસે માસં સમૂલં પલિતં રજેત્| માષકોદ્રવધાન્યામ્લૈર્યવાગૂસ્ત્રિદિનોષિતા||૪૩|| લોહશુક્લોત્કટા પિષ્ટા બલાકામપિ રઞ્જયેત્| |૪૪|

સ૦-લોહચૂર્ણાદિકમિક્ષુરસે માસં સ્થિતં સમૂલં પલિતં રજેત્| સ૦-માષાદિભિર્યવાગૂસ્ત્રિદવસોષિતા લોહશુક્લોત્કટા પિષ્ટા બલાકામપિ રઞ્જયેત્| કિં પુનઃ પલિતં ન નિહન્તિ?|

Adhikarana sarvashiroroge palite ca prapauNDarIkAditailam (44-45) · Śloka 45

| પ્રપૌણ્ડરીકમધુકપિપ્પલીચન્દનોત્પલૈઃ||૪૪|| સિદ્ધં ધાત્રીરસે તૈલં નસ્યેનાભ્યઞ્જનેન ચ| સર્વાન્ મૂર્ધગદાન્ હન્તિ પલિતાનિ ચ શીલિતમ્||૪૫||

સ૦-પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિર્ધાત્રીરસે સિદ્ધં તૈલં નાવનેનાભ્યઞ્જનેન ચ સર્વાન્ શિરોરોગાન્ હન્તિ| શીલિતં ચ પલિતાનિ હન્તિ|

Adhikarana sarvashiroroge palite ca vanyAdiyamakena nasyam (46) · Śloka 46

વરીજીવન્તિનિર્યાસપયોભિર્યમકં પચેત્| જીવનીયૈશ્ચ તન્નસ્યં સર્વજત્રૂર્ધ્વરોગજિત્||૪૬||

સ૦-શતાવરીજીવન્તિક્વાથેન ક્ષીરેણ જીવનીયૈશ્ચ યમકં પચેત્| તત્ નસ્યેન સર્વજત્રૂર્ધ્વરોગજિત્|

Adhikarana sarvashiroroge palite ca mAyUraM ghRutam (47-49) · Śloka 49

મયૂરં પક્ષપિત્તાન્ત્રપાદવિટ્તુણ્ડવર્જિતમ્| દશમૂલવલારાસ્નામધુકૈસ્ત્રિપલૈર્યુતમ્||૪૭|| જલે પક્ત્વા ઘૃતપ્રસ્થં તસ્મિન્ ક્ષીરસમં પચેત્| કલ્કિતૈર્મધુરદ્રવ્યૈઃ સર્વજત્રૂર્ધ્વરોગજિત્||૪૮|| તદભ્યાસીકૃતં પાનબસ્ત્યભ્યઞ્જનનાવનૈઃ| |૪૯|

સ૦-મયૂરં પક્ષાદિવર્જિતં ત્રિપલપ્રમાણૈર્દશમૂલાદિભિર્યુતં જલે પક્ત્વા તસ્મિન્ જલે કલ્કિતૈર્મધુરદ્રવ્યૈઃ ક્ષીરસમં ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્| પાનાદિભિરભ્યસ્તં-શીલિતં, તત્-ઘૃતં, સર્વજત્રૂર્ધ્વરોગજિત્| એતન્માયૂરાખ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana sarvashiroroge palite ca mahAmAyUraM ghRutam (49-56) · Śloka 56

| એતેનૈવ કષાયેણ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૪૯|| ચતુર્ગુણેન પયસા કલ્કૈરેભિશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| જીવન્તીત્રિફલામેદામૃદ્વીકર્દ્ધિપરૂષકૈઃ||૫૦|| સમઙ્ગાચવિકાભાર્ગીકાશ્મરીકર્કટાહ્વયૈઃ| આત્મગુપ્તામહામેદાતાલખર્જૂરમસ્તકૈઃ||૫૧|| મૃણાલબિસખર્જૂરયષ્ટીમધુકજીવકૈઃ| શતાવરીવિદારીક્ષુબૃહતીસારિવાયુગૈઃ||૫૨|| મૂર્વાશ્વદંષ્ટ્રર્ષભકશૃઙ્ગાટકકસેરુકૈઃ| રાસ્નાસ્થિરાતામલકીસૂક્ષ્મૈલાશઠિપૌષ્કરૈઃ||૫૩|| પુનર્નવાતવક્ષીરીકાકોલીધન્વયાસકૈઃ| મધૂકાક્ષોટવાતામમુઞ્જાતાભિષુકૈરપિ||૫૪|| મહામાયુરમિત્યેતન્માયૂરાદધિકં ગુણૈઃ| ધાત્વિન્દ્રિયસ્વરભ્રંશશ્વાસકાસાર્દિતાપહમ્||૫૫|| યેન્યસૃક્શુક્રદોષેષુ શસ્તં વન્ધ્યાસુતપ્રદમ્| |૫૬|

સ૦-એતેનૈવ ક્વાથેન ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| ચતુર્ગુણેન ક્ષીરેણૈભિઃ-જીવન્ત્યાદિભિઃ, કલ્કૈઃ કાર્ષિકૈરેતન્મહામાયુરં માયૂરાદ્ગુણૈરધિકં ધાત્વાદિભ્રંશઘ્નં ચ| યોન્યાદિદોષેષુ શસ્તમ્| વન્ધ્યાસુતપ્રદમ્|

Adhikarana sarvashiroroge palite ca mUShakAdibhirevaM kalpayet jatrUrdhvajA ekatriMshacchatadvayamitA vyAdhayaH (56-57) · Śloka 57

| આખુભિઃ કુક્કુટૈર્હંસૈઃ શશૈશ્ચેતિ પ્રકલ્પયેત્||૫૬|| જત્રૂર્ધ્વજાનાં વ્યાધીનામેકત્રિંશચ્છતદ્વયમ્| પરસ્પરમસઙ્કીર્ણં વિસ્તરેણ પ્રકાશિતમ્||૫૭||

સ૦-મૂષિકાદિભિરેવ કલ્પયેત્| સ૦-જત્રૂર્ધ્વજાનાં રોગાણાં શતદ્વયમેકત્રિંશદધિકમન્યોન્યમસઙ્કીર્ણં વિસ્તરેણ પ્રકાશિતમ્|

Adhikarana mUlaprahAriNAM rogANAM tvaritamupakramaH (58) · Śloka 58

ઊર્ધ્વમૂલમધઃશાખમૃષયઃ પુરુષં વિદુઃ| મૂલપ્રહારિણસ્તસ્માદ્ રોગાન્ શીઘ્રતરં જયેત્||૫૮||

સ૦-ઊર્ધ્વમૂલમધઃશાખં મુનયશ્ચ યસ્માત્ પુરુષં જાનન્તિ, તસ્માન્મૂલાપહારિણો રોગાન્ શીઘ્રતરં જયેત્|

Adhikarana uttamA~ggasya rakShaNe sAvadhAnatA (59-24) · Śloka 24

સર્વેન્દ્રિયાણિ યેનાસ્મિન્ પ્રાણા યેન ચ સંશ્રિતાઃ| તેન તસ્યોત્તમાઙ્ગસ્ય રક્ષાયામાદૃતો ભવેત્||૫૯|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટ- વિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને શિરોરોગપ્રતિષેધો નામ- ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૪||

સં-યસ્માદસ્મિન્-ઉત્તમાઙ્ગે, સર્વેન્દ્રિયાણિ, યતશ્ચાત્ર પ્રાણાઃ સંશ્રિતાઃ, તસ્માદુત્તમાઙ્ગસ્ય રક્ષાયાં યત્નવતા ભાવ્યમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને શિરોરોગ- પ્રતિષેધો નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૪|| ઇતિ શાલાક્યં નામ ચતુર્થમૂર્ધ્વાઙ્ગમઙ્ગં સમ્પૂર્ણમ્|