24. śirōrōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana shirorogapratiShedhAdhyAyaH||24|| vAtaje shirobhitApe vAtavyAdhividhiH (2-1) · Śloka 1

अथैतच्चिकित्सितं व्याख्यातुमाह अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) शिरोभितापेऽनिलजे वातव्याधिविधिं चरेत्| |१|

स०-पवनजे शिरोभितापे वातव्याधिचिकित्सितं कुर्यात्|

Adhikarana vAtaje shirobhitApe abhyaktashiraso rAtrau ghRutapAnAdi vAtaje shirobhitApe mAShAdInAM bhakShaNam vAtaje shirobhitApe piNDopanAhasvedAH vAtaje shirobhitApe vAtaghnAdisiddhakShIreNa secanam vAtaje shirobhitApe snigdhaM nasyAdikam (1-4) · Śloka 4

| घृतमक्तशिरा रात्रौ पिबेदुष्णपयोनुपः||१|| माषान् कुलत्थान् मुद्गान् वा तद्वत्खादेद्धृतान्वितान्| तैलं तिलानां कल्कं वा क्षीरेण सह पाययेत्||२|| पिण्डोपनाहस्वेदाश्च मांसधान्यकृता हिताः| वातघ्नदशमूलादिसिद्धक्षीरेण सेचनम्||३|| स्निग्धं नस्यं तथा धूमः शिरःश्रवणतर्पणम्| |४|

स०-अभ्यक्तशिरा रात्रौ घृतं पिबेत्| पश्चादुष्णं क्षीरं पिबेत्| माषादीन् घृतान्वितान् खादेत्, तद्वत्-उष्णपयोनुपः सन्| तिलानां तैलं कल्कं वा क्षीरेण सह पाययेत्| पिण्डस्वेदा उपनाहस्वेदाश्च मांसयुक्तैर्धान्यैः कृता हिताः| वातहरदशमूलादिना सिद्धेन क्षीरेण सेचनं हितम्| स्निग्धं च नस्यादिकं हितम्|

Adhikarana vAtaje shirobhitApe varaNAdisiddhaghRutena nasyam vAtaje shirobhitApe varaNAdipakvaghRutasya pAnam (4-6) · Śloka 6

| वरणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत्||४|| क्षीरावशिष्टं तच्छीतं मथित्वा सारमाहरेत्| ततो मधुरकैः सिद्धं नस्यं तत् पूजितं हविः||५|| वर्गेऽत्र पक्वं क्षीरे च पेयं सर्पिः सशर्करम्| |६|

स०-वरणसैर्येकेत्यादिगणे(हृ.सू.अ. १५/२१) जर्जरिते क्षीरमर्धोदकं पचेत्| तत् क्षीरावशिष्टं शीतीभूतं मथित्वा सारमाहरेत्| अनन्तरं तद्धतं मधुरद्रव्यैः पक्वं नस्यं श्रेष्ठम्| सं-अस्मिन्नेव वरणादौ वर्गे क्षीरे च घृतं पक्वं सशर्करं पेयम्|

Adhikarana vAtaje shirobhitApe kArpAsamajjAdinA nasyam vAtaje shirobhitApe pittaraktAnvaye sharkarAdighRutena nasyam (6-7) · Śloka 7

| कार्पासमज्जा त्वङ्मुस्ता सुमनःकोरकाणि च||६|| नस्यमुष्णाम्बुपिष्टानि सर्वमूर्धरुजापहम्| शर्कराकुङ्कुमशृतं घृतं पित्तासृगन्वये||७||

स०-कार्पासमज्जादीन्युष्णजलेन पिष्टानि सर्वमूर्धरुजाघ्नं नस्यम्| स०-शर्कराकुङ्कुमशृतं सर्पिः पित्तासृगुत्थे [नस्यं] हितम्|

Adhikarana vAtaje shirobhitApe kuShThAdibhiH pralepaH vAtaje shirobhitApe atra raktasrAvo na kAryaH vAtaje shirobhitApe ityashAntau cale kaphe ca dAhaH ardhAvabhedake~apyeShA kriyA (8-9) · Śloka 9

प्रलेपः सघृतैः कुष्ठकुटिलोत्पलचन्दनैः| वातोद्रेकभयाद्रक्तं न चास्मिन्नवसेचयेत्||८|| इत्यशान्तौ चले दाहः कफे चेष्टो यथोदितः| अर्धावभेदकेऽप्येषा तथा दोषान्वयात्क्रिया||९||

स०-कुष्ठादिभिः सघृतैः प्रलेपः| कुटिलं-तगरम् स०-अस्मिंश्च वातोद्रेकभयाल्लोहितं नावसेचयेत्| स०-एवमप्यनुपशमे वायौ दाह इष्टः| कफे च यथोक्तमुष्णमिष्टम्| स०-अर्धावभेदकेऽप्येषा एव क्रिया दोषान्वयात्-दोषानुरोधाच्चा, यथास्वं कार्या|

Adhikarana ardhAvabhedake shirIShabIjAdinasyam ardhAvabhedake prapunnATAdilepaH sUryAvarte~apyeShA kriyA raktasrAvashca (10-11) · Śloka 11

शिरीषबीजापामार्गमूलं नस्यं बिडान्वितम्| स्थिरारसो वा, लेपे तु प्रपुन्नाटोऽम्लकल्कितः||१०|| सूर्योवर्तेऽपि तस्मिंस्तु सिरयाऽपहरेदसृक्| |११|

स०-शिरीषबीजादिभिर्नस्यं स्यात्| शालिपर्णीक्वाथो वा नस्यम्| प्रपुन्नाटबीजमम्लेन पिष्टं लेपः| स०-सूर्यावर्तेऽप्येष एवोपक्रमः| तस्मिंश्च सिरया रक्तं स्रावयेत्|

Adhikarana pittaje shirobhitApe sirAvyadhaH ardhAvabhedake shItAH shiromukhAlepAdayaH ardhAvabhedake jIvanIyaghRutakShIrayoH pAnaM nasyaM ca raktaje shirobhitApe~apyeShA kriyA sha~gkhake pratyAkhyAyaiShA kriyA (11-13) · Śloka 13

| शिरोभितापे पित्तोत्थे स्निग्धस्य व्यधयेत्सिराम्||११|| शीताः शिरोमुखालेपसेकशोधनबस्तयः| जीवनीयशृते क्षीरसर्पिषी पाननस्ययोः||१२|| कर्तव्यं रक्तजेऽप्येतत् प्रत्याख्याय च शङ्खके| |१३|

स०-मूर्धाभितापे पित्तसम्भवे स्निग्धस्य सतः सिरां मोक्षयेत्| तथा शिरोमुखालेपादयः शीता हिताः| जीवनीयैः शृते क्षीरघृते पाननस्ययोर्हिते| स०-रक्तेजेऽप्येतच्चिकित्सितं कार्यम्| शङ्खके च प्रत्याख्यायैष एवोपक्रमः कार्यः|

Adhikarana kaphaje shirobhitApe vamanam kaphaje rUkShAdidravyaiH svedAdayaH kaphaje upavAsaH sannipAtaje shirobhitApe mishraH kramaH (13-14) · Śloka 14

| श्लेष्माभितापे जीर्णाज्यस्नेहितः कटुकैर्वमेत्||१३|| स्वेदप्रलेपनस्याद्या रूक्षतीक्ष्णोष्णभेषजैः| शस्यन्ते चोपवासोऽत्र निचये मिश्रमाचरेत्||१४||

स०-श्लेष्मणा शिरोभितापे पुराणघृतेन स्नेहितः कटुकैर्वमेत्| स्वेदादयो रूक्षादिद्रव्यैः शस्यन्ते| उपवासश्चात्र हितः| स०-सन्निपाते मिश्रमाचरेत्|

Adhikarana kRumije sannipAtaje shirobhitApe shoNitena nasyam kRumije kRuminirharaNam kRumije viDa~ggAdisiddhena sarShapAditailena nasyam (15-17) · Śloka 17

कृमिजे शोणितं नस्यं तेन मूर्च्छन्ति जन्तवः| मत्ताः शोणितगन्धेन निर्यान्ति घ्राणवक्त्रयोः||१५|| सुतीक्ष्णनस्यधूमाभ्यां कुर्यान्निर्हरणं ततः| विडङ्गस्वर्जिकादन्तीहिङ्गुगोमूत्रसाधितम्||१६|| कटुनिम्बेङ्गुदीपीलुतैलं नस्यं पृथक् पृथक्| |१७|

स०-कृमिजे शोणितं नस्यं देयम्| तेन-शोणितनस्येन, जन्तवो मूर्च्छन्ति| रक्तगन्धेन च मत्ता घ्राणेन वक्त्रेण च निर्गच्छन्ति| अनन्तरं तीक्ष्णनस्यधूमाभ्यां निर्हरणं कुर्यात्| स०-विडङ्गादिभिः साधितं सर्षपतैलं निम्बतैलमिङ्गुदीतैलं पीलुतैलं वा पृथक् पृथक् नस्यं हितम्|

Adhikarana kRumije kRumijjinnasyam kRumije nasyabheShajairdhUmaH (17-18) · Śloka 18

| अजामूत्रद्रुतं नस्यं कृमिजित् कृमिजित्परम्||१७|| पूतिमत्स्ययुतैः कुर्याद् धूमं नावनभेषजैः| |१८|

स०-अजामूत्रद्रुतं हिङ्गु नस्यं परं कृमिघ्नम्| स०-पूतिमत्स्यान्वितैर्नस्यद्रव्यैर्धूमं कुर्यात्|

Adhikarana kRumije raktaM na nirharet shiraHkampe vAtAbhitApakramaH (18-19) · Śloka 19

| कृमिभिः पीतरक्तत्वाद्रक्तमत्र न निर्हरेत्||१८|| वाताभितापविहितः कम्पे दाहाद्विना क्रमः| |१९|

स०-अत्र च रक्तं न विस्रावयेत्| कुतो हेतोः ? इत्याहकृमिभिः पीतरक्तत्वात्| स०-कम्पे वाताभितापोक्तो विधिर्दाहाद्विना|

Adhikarana upashIrShake nave vAtavyAdhikriyA upashIrShake pakve vidradhikriyA vidradhau,piTikAyAM , arbude ca Amapakve yathAyogyaM karma (19-20) · Śloka 20

| नवे जन्मोत्तरं जाते योजयेदुपशीर्षके||१९|| वातव्याधिक्रियां, पक्वे कर्म विद्रधिचोदितम्| आमपक्वे यथायोग्यं विद्रधीपिटिकार्बुदे||२०||

स०-उपशीर्षके नवे जन्मोत्तरं जाते वातव्याधिचिकित्सितं कुर्यात्| पक्वे च विद्रधिविहितं कर्म कुर्यात्| स०-आमे पक्वे च विद्रधौ पिटिकायामर्बुदे च यथास्वं कर्म कुर्यात्|

Adhikarana arUMShikAyAM raktasrAvaH arUMShikAyAM ashvashakRudrasairlepaH arUMShikAyAM paTolAdipatrairlepaH (21-22) · Śloka 22

अरुंषिका जलौकोभिर्हृतास्रा निम्बवारिणा| सिक्ता प्रभूतलवणैर्लिम्पेदश्वशकृद्रसैः||२१|| पटोलनिम्बपत्रैर्वा सहरिद्रैः सुकल्कितैः| गोमूत्रजीर्णपिण्याककृकवाकुमलैरपि||२२||

स०-अरुंषिका जलौकोभिर्निःस्रुतरक्ता निम्बजलेन सिक्ता वाजिशकृद्रसैः प्रभूतलवणैर्लिम्पेत्| पटोलनिम्बपत्रैर्निशान्वितैः सुपिष्टैर्वा गोमूत्रादिभिर्वा| कृकवाकुः-कुक्कुटः|

Adhikarana arUMShikAyAM kapAlabhRuShTakuShThalepaH arUMShikAyAM indralupte ca mAlatyAditailenAbhya~ggaH (23-24) · Śloka 24

कपालभृष्टं कुष्ठं वा चूर्णितं तैलसंयुतम्| रूंषिकालेपनं कण्डूक्लेददाहार्तिनाशनम्||२३|| मालतीचित्रकाश्वघ्ननक्तमालप्रसाधितम्| चाचारूंषिकयोस्तैलमभ्यङ्गः क्षुरघृष्टयोः||२४||

स०-कुष्ठं चूर्णितं कपालभृष्टं तैलसंयुतं रूंषिकालेपनं कण्ड्वादिहितम्| स०-मालत्यादिप्रसाधितं तैलं चाचारुंषिकयोः क्षुरघृष्टयोरभ्यङ्गः|

Adhikarana arUMShikAyAM ashAntau vamanAdibhiH shiraHshuddhiH dAruNake shirAvedhaH dAruNake mRujAnasyamUrddhabastInAM shIlanam dAruNake priyAlAdibhirlAkShAdibhishca lepaH dAruNake kodravakShArajalena prakShAlanam (25-27) · Śloka 27

अशान्तौ शिरसः शुध्द्यै यतेत वमनादिभिः| विध्येच्छिरां दारुणके लालाट्यां, शीलयेन्मृजाम्||२५|| नावनं मूर्द्धबस्तिं च, लेपयेच्च समाक्षिकैः| प्रियालभिजमधुककुष्ठमाषैः ससर्षपैः||२६|| लाक्षाशम्याकपत्रैडगजधात्रीफलैस्तथा| कोरदूषतृणक्षारवारिप्रक्षालनं हितम्||२७||

स०-अशान्तौ सत्यां मूर्ध्नः शोधनाय वमनादिभिर्यतेत| स०-दारुणके लालाट्यां शिरां विध्येत्| मृजां शुद्धिं नस्यं मूर्द्धबस्तिं च शीलयेत्| प्रियालादिभिः समाक्षिकैर्लेपयेच्च| लाक्षादिभिः क्षौद्रयुतैर्लेपः| कोद्रवतृणक्षारजलेन प्रक्षालनं हितम्|

Adhikarana idralupte sirAM vidhvA pracchAya kAsIsAdibhirlepayet idralupte hastidantamaShIlepaH (28-31) · Śloka 31

इन्द्रलुप्ते यथासन्नं सिरां विध्वा प्रलेपयेत्| प्रच्छाय गाढं कासीसमनोह्वातुत्थकोषणैः||२८|| वन्यामरतरुभ्यां वा गुञ्जामूलफलैस्तथा| तथा लाङ्गलिकामूलैः करवीररसेन वा||२९|| सक्षौद्रक्षुद्रवार्ताकस्वरसेन रसेन वा| धत्तूरकस्य पत्राणां भल्लातकरसेन वा||३०|| अथवा माक्षिकहविस्तिलपुष्पत्रिकण्टकैः| तैलाक्ता हस्तिदन्तस्य मषी चाचौषधं परम्||३१||

स०-इन्द्रलुप्ते यथासन्ने देशे सिरां विध्वा [गाढं-] सुष्टु, प्रच्छाय-प्रछानं कृत्वा, कासीसादिभिर्लेपयेत्| वन्यदेवदारुभ्यां वा लेपयेत्| स०-हस्तिदन्तमषी तैलाक्ता चाचानामौषधं परम्|

Adhikarana idralupte shuklaromodgame meShaviShANamaShIlepaH idralupte AromodbhUterjalaseko varjyaH (32) · Śloka 32

शुक्लरोमोद्गमे तद्वन्मषी मेषविषाणजा| वर्जयेद्वारिणा सेकं यावद्रोमसमुद्भवः||३२||

स०-सितरोमोद्गमे मेषविषाणजा मषी तैलाक्ता श्रेष्ठा| सं-जलसेकं च वर्जयेत् यावद्रोमोद्भूतिः|

Adhikarana khalatau, palite , valyAM ,harillomni ca shodhanaM nasyavakrashirobhya~ggapradehAshca idralupte bRuhatyAditailena nasyam idralupte nimbatailena nasyam (33-34) · Śloka 34

खलतौ पलिते वल्यां हरिल्लोम्नि च शोधितम्| नस्यवक्त्रशिरोभ्यङ्गप्रदेहैः समुपाचरेत्||३३|| सिद्धं तैलं बृहत्याद्यैर्जीवनीयैश्च नावनम्| मासं वा निम्बजं तैलं क्षीरभुङ्नावयेद्यतिः||३४||

स०-खलत्यादिषु शोधितमातुरं नस्यादिभिरुपाचरेत्| स०-बृहत्यादिभिर्जीवनीयैश्च पक्वं तैलं नस्यं हितम्| निम्बोद्भवं वा तैलं मासं क्षीरभुङ्नावयेत्, यतिः-संयमी ब्रह्मचर्यपरः|

Adhikarana palite nIlyAditailena nasyam palite kShIrAditailena nasyam (35-38) · Śloka 38

नीलीशिरीषकोरण्टभृङ्गस्वरसभावितम्| शेल्वक्षतिलरामाणां बीजं काकाण्डकीसमम्||३५|| पिष्ट्वाऽऽजपयसा लोहाल्लिप्तादर्काशुतापितात्| तैलं स्रुतं क्षीरभुजो नावनात् पलितान्तकृत्||३६|| क्षीरात्साहचराद् भृङ्गरजसः सौरसाद्रसात्| प्रस्थैस्तैलस्य कुडवः सिद्धो यष्टिपलान्वितः||३७|| नस्यं शैलासने भाण्डे शृङ्गे मेषस्य वा स्थितः| |३८|

स०-नील्यादिस्वरसेन भावितं शेल्वादीनां बीजं काकाण्डकीतुल्यं छागदुग्धेन पिष्ट्वा लोहाल्लिपाद् रविरश्मिभिस्तापित्तात्तैलं स्रुतं क्षीराशिनो नस्यं पलितान्तकरम्| स०-क्षीरात् प्रस्थेन, सहचररसात् प्रस्थेन, भृङ्गराजरसात् प्रस्थेन, सुरसारसात् प्रस्थेन, तैलस्य कुडवः पक्वो मधुयष्टीपलयुतः शैले भाण्डे बीजसारस्य वा भाण्डे मेषशृङ्गे वा स्थितो नस्यम्|

Adhikarana palite dugdhikAkaravIrakalepaH harillomavalIShu kShIrAdInAM vaktralepaH (38-40) · Śloka 40

| क्षीरेण श्लक्ष्णपिष्टै वा दुग्धिकाकरवीरकौ||३८|| उत्पाट्य पलितं देयावाशये पलितापहौ| क्षीरं प्रियालं यष्ट्याह्वं जीवनीयो गणस्तिलाः||३९|| कृष्णाः प्रलेपो वक्त्रस्य हरिल्लोमवलीहितः| |४०|

स०-दुग्धिकाकरवीरकौ क्षीरेण सूक्ष्मपिष्टौ पलितमुत्पाट्य तत्स्थाने देयौ पलितघ्नौ| स०-क्षीरादयो वक्त्रस्य लेप इन्द्रलुप्तवलीषु हितः|

Adhikarana keshabRuMhaNara~jjakastilAdInAM mUrddhalepaH keshasaMvardhanAni mAMsyAdIni (40-42) · Śloka 42

| तिलाः सामलकाः पद्मकिञ्जल्को मधुकं मधु||४०|| बृंहयेद्रञ्जयेच्चैतत् केशान् मूर्द्धप्रलेपनात्| मांसी कुष्ठं तिलाः कृष्णाः सारिवा नीलमुत्पलम्||४१|| क्षौद्रं च क्षीरपिष्टानि केशसंवर्धनं परम्| |४२|

स०-तिलादिकं शिरःप्रलेपनात् केशान् रञ्जयेत् पुष्णीयाच्च| स०-मांस्यादीनि क्षीरपिष्टानि परं केशसंवर्धनानि|

Adhikarana keshara~jjanaM ayorajaAdi keshara~jjanaM mAShakAdiyavAgUH (42-44) · Śloka 44

| अयोरजो भृङ्गरजस्त्रिफला कृष्णमृत्तिका||४२|| स्थितमिक्षुरसे मासं समूलं पलितं रजेत्| माषकोद्रवधान्याम्लैर्यवागूस्त्रिदिनोषिता||४३|| लोहशुक्लोत्कटा पिष्टा बलाकामपि रञ्जयेत्| |४४|

स०-लोहचूर्णादिकमिक्षुरसे मासं स्थितं समूलं पलितं रजेत्| स०-माषादिभिर्यवागूस्त्रिदवसोषिता लोहशुक्लोत्कटा पिष्टा बलाकामपि रञ्जयेत्| किं पुनः पलितं न निहन्ति?|

Adhikarana sarvashiroroge palite ca prapauNDarIkAditailam (44-45) · Śloka 45

| प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः||४४|| सिद्धं धात्रीरसे तैलं नस्येनाभ्यञ्जनेन च| सर्वान् मूर्धगदान् हन्ति पलितानि च शीलितम्||४५||

स०-प्रपौण्डरीकादिभिर्धात्रीरसे सिद्धं तैलं नावनेनाभ्यञ्जनेन च सर्वान् शिरोरोगान् हन्ति| शीलितं च पलितानि हन्ति|

Adhikarana sarvashiroroge palite ca vanyAdiyamakena nasyam (46) · Śloka 46

वरीजीवन्तिनिर्यासपयोभिर्यमकं पचेत्| जीवनीयैश्च तन्नस्यं सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित्||४६||

स०-शतावरीजीवन्तिक्वाथेन क्षीरेण जीवनीयैश्च यमकं पचेत्| तत् नस्येन सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित्|

Adhikarana sarvashiroroge palite ca mAyUraM ghRutam (47-49) · Śloka 49

मयूरं पक्षपित्तान्त्रपादविट्तुण्डवर्जितम्| दशमूलवलारास्नामधुकैस्त्रिपलैर्युतम्||४७|| जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत्| कल्कितैर्मधुरद्रव्यैः सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित्||४८|| तदभ्यासीकृतं पानबस्त्यभ्यञ्जननावनैः| |४९|

स०-मयूरं पक्षादिवर्जितं त्रिपलप्रमाणैर्दशमूलादिभिर्युतं जले पक्त्वा तस्मिन् जले कल्कितैर्मधुरद्रव्यैः क्षीरसमं घृतप्रस्थं पचेत्| पानादिभिरभ्यस्तं-शीलितं, तत्-घृतं, सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित्| एतन्मायूराख्यं घृतम्|

Adhikarana sarvashiroroge palite ca mahAmAyUraM ghRutam (49-56) · Śloka 56

| एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्||४९|| चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः| जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्द्धिपरूषकैः||५०|| समङ्गाचविकाभार्गीकाश्मरीकर्कटाह्वयैः| आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः||५१|| मृणालबिसखर्जूरयष्टीमधुकजीवकैः| शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुगैः||५२|| मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकशृङ्गाटककसेरुकैः| रास्नास्थिरातामलकीसूक्ष्मैलाशठिपौष्करैः||५३|| पुनर्नवातवक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः| मधूकाक्षोटवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि||५४|| महामायुरमित्येतन्मायूरादधिकं गुणैः| धात्विन्द्रियस्वरभ्रंशश्वासकासार्दितापहम्||५५|| येन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम्| |५६|

स०-एतेनैव क्वाथेन घृतप्रस्थं विपाचयेत्| चतुर्गुणेन क्षीरेणैभिः-जीवन्त्यादिभिः, कल्कैः कार्षिकैरेतन्महामायुरं मायूराद्गुणैरधिकं धात्वादिभ्रंशघ्नं च| योन्यादिदोषेषु शस्तम्| वन्ध्यासुतप्रदम्|

Adhikarana sarvashiroroge palite ca mUShakAdibhirevaM kalpayet jatrUrdhvajA ekatriMshacchatadvayamitA vyAdhayaH (56-57) · Śloka 57

| आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चेति प्रकल्पयेत्||५६|| जत्रूर्ध्वजानां व्याधीनामेकत्रिंशच्छतद्वयम्| परस्परमसङ्कीर्णं विस्तरेण प्रकाशितम्||५७||

स०-मूषिकादिभिरेव कल्पयेत्| स०-जत्रूर्ध्वजानां रोगाणां शतद्वयमेकत्रिंशदधिकमन्योन्यमसङ्कीर्णं विस्तरेण प्रकाशितम्|

Adhikarana mUlaprahAriNAM rogANAM tvaritamupakramaH (58) · Śloka 58

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमृषयः पुरुषं विदुः| मूलप्रहारिणस्तस्माद् रोगान् शीघ्रतरं जयेत्||५८||

स०-ऊर्ध्वमूलमधःशाखं मुनयश्च यस्मात् पुरुषं जानन्ति, तस्मान्मूलापहारिणो रोगान् शीघ्रतरं जयेत्|

Adhikarana uttamA~ggasya rakShaNe sAvadhAnatA (59-24) · Śloka 24

सर्वेन्द्रियाणि येनास्मिन् प्राणा येन च संश्रिताः| तेन तस्योत्तमाङ्गस्य रक्षायामादृतो भवेत्||५९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भट- विरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने शिरोरोगप्रतिषेधो नाम- चतुर्विंशोऽध्यायः||२४||

सं-यस्मादस्मिन्-उत्तमाङ्गे, सर्वेन्द्रियाणि, यतश्चात्र प्राणाः संश्रिताः, तस्मादुत्तमाङ्गस्य रक्षायां यत्नवता भाव्यमिति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदय- टीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां षष्ठे उत्तरस्थाने शिरोरोग- प्रतिषेधो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः समाप्तः|| २४|| इति शालाक्यं नाम चतुर्थमूर्ध्वाङ्गमङ्गं सम्पूर्णम्|