Adhikarana timirapratiShedhAdhyAyaH||13|| (2-3) · Śloka 3
asmādanantaraṁ timiripratiṣēdha ucyatē athātastimirapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē||2||
)||3||
View original
अस्मादनन्तरं तिमिरिप्रतिषेध उच्यते अथातस्तिमिरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
)||३||
sa0-nanu, dr̥ṣṭirōgavijñānādanantaraṁ dr̥ṣṭirōgapratiṣēdhō jñāpyaḥ| upapannamāha bhavān| kiṁ tu dr̥ṣṭitōgacikitsitasya bahuvaktavyatvāt pr̥thagadhyāyō vaktuṁ yuktaḥ| tatrāpi kramaprāptastimirapratiṣēdha iti timirapratiṣēdhārambha ēva yuktaḥ| kācādīnāṁ tvalpavaktavyatvādatraivābhidhānam| tatō bahuvaktavyatvāt pr̥thagadhyāyō liṅganāśasya| iti sarvaṁ yuktam|
Adhikarana timirasya shIghraM sAdhanam (1) · Śloka 1
timiraṁ kācatāṁ yāti kācō'pyāndhyamupēkṣayā|
nētrarōgēṣvatō ghōraṁ timiraṁ sādhayēd drutam||1||
View original
तिमिरं काचतां याति काचोऽप्यान्ध्यमुपेक्षया|
नेत्ररोगेष्वतो घोरं तिमिरं साधयेद् द्रुतम्||१||
sa0-timiramupēkṣayā kācatvaṁ yāti| kācō'pyupēkṣita āndhyaṁ gacchati| ataḥ kāraṇānnētrarōgēṣu madhyē timiraṁ dāruṇaṁ śīghraṁ sādhayēt|
Adhikarana timiraharaM jIvantyAdighRutam (2-4) · Śloka 4
tulāṁ pacēt jīvantyā drōṇē'pāṁ pādaśēṣitē|
tatkvāthē dviguṇakṣīraṁ ghr̥taprasthaṁ vipācayēt||2||
prapauṇḍarīkakākōlīpippalīrōdhrasaindhavaiḥ|
śatahvāmadhukadrākṣāsirādāruphalatrayaiḥ||3||
karṣikairniśi tatpītaṁ timirāpaharaṁ param|
|4|
View original
तुलां पचेत् जीवन्त्या द्रोणेऽपां पादशेषिते|
तत्क्वाथे द्विगुणक्षीरं घृतप्रस्थं विपाचयेत्||२||
प्रपौण्डरीककाकोलीपिप्पलीरोध्रसैन्धवैः|
शतह्वामधुकद्राक्षासिरादारुफलत्रयैः||३||
कर्षिकैर्निशि तत्पीतं तिमिरापहरं परम्|
|४|
sa0-jīvantyāḥ palaśatamapāṁ drōṇē pādāvaśēṣitaṁ pacēt| tatkvāthē ghr̥taprasthaṁ dviguṇakṣīraṁ prapauṇḍarīkādibhiḥ karṣaparimāṇaiḥ kalkitairvipācayēt| niśi pītaṁ tatparaṁ timirāpaham|
Adhikarana kAcatimirAdiharaM drAkShAdighRutam (4-6) · Śloka 6
|
drākṣācandanamañjiṣṭhākākōlīdvayajīvakaiḥ||4||
sitāśatāvarīmēdāpuṇḍrāhvamadhukōtpalaiḥ|
pacējjīrṇaghr̥taprasthaṁ samakṣīraṁ picūnmitaiḥ||5||
hanti tatkācatimiraraktarājīśirōrujaḥ|
|6|
View original
|
द्राक्षाचन्दनमञ्जिष्ठाकाकोलीद्वयजीवकैः||४||
सिताशतावरीमेदापुण्ड्राह्वमधुकोत्पलैः|
पचेज्जीर्णघृतप्रस्थं समक्षीरं पिचून्मितैः||५||
हन्ति तत्काचतिमिररक्तराजीशिरोरुजः|
|६|
sa0-tathā drākṣādibhiḥ picūnmitaiḥ-karṣāṁśaiḥ, jīrṇasya-purāṇaghr̥tasya prasthaṁ samakṣīraṁ pacēt| tacca kācādīn hanti|
Adhikarana shukratimirAdiharaM paTolAdighRutam (6-10) · Śloka 10
|
paṭōlanimbakaṭukādārvīsēvyavarāvr̥ṣam||6||
sadhanvayāsatrāyantīparpaṭaṁ pālikaṁ pr̥thak|
prasthamāmalakānaṁ ca kvāthayēnnalvaṇē'mbhasi||7||
tadāḍhakē'rdhapalikaiḥ piṣṭaiḥ prasthaṁ ghr̥tātpacēt|
mustabhūnimbayaṣṭyāhvakuṭajōdīcyacandanaiḥ||8||
sapippalīkaistatsarpighrāṇakarṇāsyarōgajit|
vidradhijvaraduṣṭārurvisarpāpacikuṣṭhanut||9||
viśēṣācchukratimiranaktāndhyōṣṇāmladāhahr̥t|
|10|
View original
|
पटोलनिम्बकटुकादार्वीसेव्यवरावृषम्||६||
सधन्वयासत्रायन्तीपर्पटं पालिकं पृथक्|
प्रस्थमामलकानं च क्वाथयेन्नल्वणेऽम्भसि||७||
तदाढकेऽर्धपलिकैः पिष्टैः प्रस्थं घृतात्पचेत्|
मुस्तभूनिम्बयष्ट्याह्वकुटजोदीच्यचन्दनैः||८||
सपिप्पलीकैस्तत्सर्पिघ्राणकर्णास्यरोगजित्|
विद्रधिज्वरदुष्टारुर्विसर्पापचिकुष्ठनुत्||९||
विशेषाच्छुक्रतिमिरनक्तान्ध्योष्णाम्लदाहहृत्|
|१०|
sa0-paṭōlādikaṁ parpaṭāntaṁ pr̥thak palōnmitamāmalakānāṁ prasthaṁ nalvaṇē-drōṇē'mbhasi, kvāthayēt| tadāḍhakē mustādibhiḥ sapippalīkaiḥ piṣṭaiḥ-kalkitaiḥ, ardhapalikairghr̥taprasthaṁ vipācayēt| tacca ghr̥taṁ ghrāṇādirōgajit, vidradhyādirōgajit, viśēṣēṇa śukrādighnam| ētatpaṭōlādyaṁ ghr̥tam|
Adhikarana timiraghnaM triphalAghRutam (10-12) · Śloka 12
|
triphalāṣṭapalaṁ kvāthyaṁ pādaśēṣaṁ jalāḍhakē||10||
tēna tulyapayaskēna triphalāpalakalkavān|
ardhaprasthō ghrutātsiddhaḥ sitayā mākṣikēṇa vā||11||
yuktaṁ pibēttattimirī tadyuktaṁ vā varārasam|
|12|
View original
|
त्रिफलाष्टपलं क्वाथ्यं पादशेषं जलाढके||१०||
तेन तुल्यपयस्केन त्रिफलापलकल्कवान्|
अर्धप्रस्थो घ्रुतात्सिद्धः सितया माक्षिकेण वा||११||
युक्तं पिबेत्तत्तिमिरी तद्युक्तं वा वरारसम्|
|१२|
sa0-triphalāyāḥ palāṣṭakaṁ jalāḍhakē pādaśēṣaṁ kvāthyam| tēna kvāthēna tulyakṣīrēṇa triphalāpalakalkayuktō ghr̥tārdhaprasthaḥ pakvaḥ śarkarayā mākṣikēṇa vā yutaṁ tattimirī pibēt| ghr̥tēna vā tēna yuktaṁ triphalākvāthaṁ dōṣadūṣyādivaśāt pibēt| ētacca triphalāghrutamucyatē|
Adhikarana timiraghnaM mahAtraiphalaghRRutam (12-14) · Śloka 14
|
yaṣṭīmadhudvikākōlīvyāghrīkr̥ṣṇāmr̥tōtpalaiḥ||12||
pālikaiḥ sasirādrākṣairghr̥taprasthaṁ pacētsamaiḥ|
ajākṣīravarāvāsāmārkavasvarasaiḥ pr̥thak||13||
mahātraiphalamityētatparaṁ dr̥ṣṭivikārajit|
|14|
View original
|
यष्टीमधुद्विकाकोलीव्याघ्रीकृष्णामृतोत्पलैः||१२||
पालिकैः ससिराद्राक्षैर्घृतप्रस्थं पचेत्समैः|
अजाक्षीरवरावासामार्कवस्वरसैः पृथक्||१३||
महात्रैफलमित्येतत्परं दृष्टिविकारजित्|
|१४|
sa0-yaṣṭyādibhiḥ pālikaiḥ sahasitādrākṣairajākṣīrādibhiḥ pr̥thaksvarasaiḥ samaiḥ prasthapramāṇaiḥ sarpiḥprasthaṁ vipācayēt| ētanmahātraiphalaṁ suṣṭru dr̥ṣṭivikārajit|
Adhikarana timiraghnaM traiphalaghRutaleho gArutmatadRuShTikaraH (14-16) · Śloka 16
|
traiphalēnātha haviṣā lihānastriphalāṁ niśi||14||
yaṣṭīmadhukasaṁyuktāṁ madhunā ca pariplutām|
māsamēkaṁ hitāhāraḥ pibannāmalakōdakam||15||
sauparṇaṁ labhatē cakṣurityāha bhagavānnimiḥ|
|16|
View original
|
त्रैफलेनाथ हविषा लिहानस्त्रिफलां निशि||१४||
यष्टीमधुकसंयुक्तां मधुना च परिप्लुताम्|
मासमेकं हिताहारः पिबन्नामलकोदकम्||१५||
सौपर्णं लभते चक्षुरित्याह भगवान्निमिः|
|१६|
sa0-traiphalēna ca sarpiṣā triphalāṁ yaṣṭīyuktāṁ mākṣikēṇa ca pariplutāṁ rātrau lihānō māsamēkaṁ hitāśī sannāmalakōdakaṁ piban gārutmataṁ cakṣurlabhata iti bhagavānnimirāha|
Adhikarana timiraghnaM triphalAkvAthaH (16-17) · Śloka 17
|
tāpyāyōhēmayaṣṭyāhvasitājīrṇājyamākṣikaiḥ||16||
saṁyōjitā yathākāmaṁ timiraghnī varā varā|
|17|
View original
|
ताप्यायोहेमयष्ट्याह्वसिताजीर्णाज्यमाक्षिकैः||१६||
संयोजिता यथाकामं तिमिरघ्नी वरा वरा|
|१७|
sa0-tāpyādibhiḥ saṁyōjitā triphalā yathākāmaṁ varā timiraghnī syāt|
Adhikarana timiraghnaM apUpasUpasaktavaH (17-18) · Śloka 18
|
saghr̥taṁ vā varākvāthaṁ śīlayēttimirāmayī||17||
apūpasūpasaktūn vā triphalācūrṇasaṁyutān|
|18|
View original
|
सघृतं वा वराक्वाथं शीलयेत्तिमिरामयी||१७||
अपूपसूपसक्तून् वा त्रिफलाचूर्णसंयुतान्|
|१८|
sa0-athavā triphalākvāthaṁ sasarpiṣkaṁ timirarōgaharamabhyasēt| apūpādīn vā triphalācūrṇasaṁyutān śīlayēt|
Adhikarana timiraghnaM pAyasAdibhakShaNam (18-19) · Śloka 19
|
pāyasaṁ vā varāyuktaṁ śītaṁ samadhuśarkaram||18||
prātarbhaktasya vā pūrvamadyātpathyāṁ pr̥thak pr̥thak|
mr̥dvīkāśarkarākṣaudraiḥ satataṁ timirāturaḥ||19||
View original
|
पायसं वा वरायुक्तं शीतं समधुशर्करम्||१८||
प्रातर्भक्तस्य वा पूर्वमद्यात्पथ्यां पृथक् पृथक्|
मृद्वीकाशर्कराक्षौद्रैः सततं तिमिरातुरः||१९||
sa0-pāyasaṁ triphalāyutaṁ va śītaṁ samadhuśarkaraṁ prātaradyāt| bhaktasya pūrvaṁ vā| harītakīṁ vā mr̥dvīkāśarkarākṣaudraiḥ pr̥thak pr̥thak yutāmanārataṁ timirāturō'dyāt|
Adhikarana timiraghnaM cUrNA~jjanam (20-22) · Śloka 22
srōtōjāṁśāṁścatuḥṣaṣṭiṁ tāmrāyōrūpyakāñcanaiḥ|
yuktān pratyēkamēkāṁśairandhamūṣōdarasthitān||20||
dhmāpayitvā samāvr̥ttaṁ tatastacca niṣēcayēt|
rasaskandhakaṣāyēṣu saptakr̥tvaḥ pr̥thak pr̥thak||21||
vaiḍūryamuktāśaṅkhānāṁ tribhirbhāgairyutaṁ tataḥ|
cūrṇāñjanaṁ prayuñjīta tatsarvatimirāpaham||22||
View original
स्रोतोजांशांश्चतुःषष्टिं ताम्रायोरूप्यकाञ्चनैः|
युक्तान् प्रत्येकमेकांशैरन्धमूषोदरस्थितान्||२०||
ध्मापयित्वा समावृत्तं ततस्तच्च निषेचयेत्|
रसस्कन्धकषायेषु सप्तकृत्वः पृथक् पृथक्||२१||
वैडूर्यमुक्ताशङ्खानां त्रिभिर्भागैर्युतं ततः|
चूर्णाञ्जनं प्रयुञ्जीत तत्सर्वतिमिरापहम्||२२||
sa0-srōtōjāt catuḥṣaṣṭimaṁśāṁstāmrādibhiḥ pratyēkamēkāṁ-śairyutānandhamūṣōdarasthitān dhmāpayitvā samyagāvr̥ttaṁ-āvartitaṁ śilāyāṁ, tataḥ-anantaraṁ, madhurādigaṇakvāthēṣu tanniṣēcayēt pr̥thak pr̥thak saptavārān| tatō vaiḍūryamuktāśaṅkānāṁ tribhirbhāgairyutamētaccūrṇāñjanaṁ sarvatimiraghnaṁ prayuñjīta|
Adhikarana timiraghnaM mAMsyAdya~jjanam (23-24) · Śloka 24
māṁsītrijātakāyaḥkuṅkumanīlōtpalābhayātutthaiḥ|
sitakācaśaṅkhaphēnakamaricāñjanapippalīmadhukaiḥ||23||
candrē'śvanīsanāthē sucūrṇitairañjayēdyugulamakṣṇōḥ|
timirārmaraktarājīkaṇḍūkācādiśamamicchan||24||
View original
मांसीत्रिजातकायःकुङ्कुमनीलोत्पलाभयातुत्थैः|
सितकाचशङ्ख़फेनकमरिचाञ्जनपिप्पलीमधुकैः||२३||
चन्द्रेऽश्वनीसनाथे सुचूर्णितैरञ्जयेद्युगुलमक्ष्णोः|
तिमिरार्मरक्तराजीकण्डूकाचादिशममिच्छन्||२४||
saṁ-māṁsyādibhiḥ sūkṣmarajīkr̥taiścandrē'śvinīyuktē satyakṣiyugmamañjayēt timirādiśāntimicchan| āryē mukhacapalē|
Adhikarana timiraghnaM maricAdicUrNam timiraghnaM manohvAdya~jjanam (25-2) · Śloka 2
maricavaralavaṇabhāgau bhāgau dvau kaṇasamudraphēnābhyām|
sauvīrabhāganavakaṁ citrāyāṁ cūrṇitaṁ kaphamayajit||25||
|
manōhvātutthakastūrīmāṁsīmalayarōcanāḥ|
daśakarpūrasaṁyuktamaśītiguṇamañjanam||1||
piṣṭaṁ citrāśvinīpuṣyē ṣaḍvidhē timirē hitam|
prasādanaṁ ca dr̥ṣṭēḥ syāccakṣuṣēṇāvabhāṣitam]||2||
View original
मरिचवरलवणभागौ भागौ द्वौ कणसमुद्रफेनाभ्याम्|
सौवीरभागनवकं चित्रायां चूर्णितं कफमयजित्||२५||
|
मनोह्वातुत्थकस्तूरीमांसीमलयरोचनाः|
दशकर्पूरसंयुक्तमशीतिगुणमञ्जनम्||१||
पिष्टं चित्राश्विनीपुष्ये षड्विधे तिमिरे हितम्|
प्रसादनं च दृष्टेः स्याच्चक्षुषेणावभाषितम्]||२||
sa0-maricasaindhavayōrdvau bhāgau, pippalīsamudraphēnayōrdvau bhāgau, sauvīrāñjanasya bhāgā nava, ētaccitrāyāṁ cūrṇitaṁ kaphāmayajit| gītirāryā|
Adhikarana timiraghnaM videhapatikRutama~jjanam (26-27) · Śloka 27
drākṣāmr̥ṇālīsvarasē kṣīramadyavasāsu ca|
pr̥thak divyāpsu srōtōjaṁ saptakr̥tvō niṣēcayēt||26||
taccūrṇitaṁ sthitaṁ śaṅkhē dr̥kprasādanamañjanam|
śastaṁ sarvākṣirōgēṣu vidēhapatinirmitam||27||
View original
द्राक्षामृणालीस्वरसे क्षीरमद्यवसासु च|
पृथक् दिव्याप्सु स्रोतोजं सप्तकृत्वो निषेचयेत्||२६||
तच्चूर्णितं स्थितं शङ्खे दृक्प्रसादनमञ्जनम्|
शस्तं सर्वाक्षिरोगेषु विदेहपतिनिर्मितम्||२७||
sa0-drākṣādisvarasēṣu pr̥thak pr̥thak divyajalē ca srōtōñjanaṁ saptakr̥tvō niṣēcayēt| taccūrṇikr̥taṁ śaṅkē sthitaṁ dr̥ṣṭiprasādakr̥dañjanaṁ sarvākṣirōgēṣu śrēṣṭhaṁ vidēhapatinirmitam|
Adhikarana timiraghnaM bhAskaracUrNam (28-31) · Śloka 31
nirdagdhaṁ bādarāṅgāraistutthaṁ cētthaṁ niṣēcitam|
kramādajāpayaḥ sarpiḥkṣaudrē tasmāt paladvayam||28||
kārṣikaistāpyamaricasrōtōjakaṭukānataiḥ|
paṭurōdhnaśilāpathyākaṇailāñjanaphēnakaiḥ||29||
yuktaṁ palēna yaṣṭyāśca mūṣāntardhmātacūrṇitam|
hanti kācārmanaktāndhyaraktarājīḥ suśīlataḥ||30||
cūrṇō viśēṣāttimiraṁ bhāskarō bhāskarō yathā|
|31|
View original
निर्दग्धं बादराङ्गारैस्तुत्थं चेत्थं निषेचितम्|
क्रमादजापयः सर्पिःक्षौद्रे तस्मात् पलद्वयम्||२८||
कार्षिकैस्ताप्यमरिचस्रोतोजकटुकानतैः|
पटुरोध्नशिलापथ्याकणैलाञ्जनफेनकैः||२९||
युक्तं पलेन यष्ट्याश्च मूषान्तर्ध्मातचूर्णितम्|
हन्ति काचार्मनक्तान्ध्यरक्तराजीः सुशीलतः||३०||
चूर्णो विशेषात्तिमिरं भास्करो भास्करो यथा|
|३१|
sa0-bādaraṅgāraistutthaṁ nirdagdhaṁ pūrvavat kramēṇa chāgakṣīraghr̥tamākṣikē niṣēcitaṁ, tasmāt-nirdagdhācca tutthāt paladvayaṁ, tāpyādibhiḥ kārṣikairyaṣṭīpalēna ca yuktaṁ, mūṣāntardhmāpitaṁ cūrṇitaṁ, kācādīn hanti| susēvitō'yaṁ bhāskaraścūrṇō viśēṣēṇa timiraṁhanti| yathā ravirandhakāramityupamāślēṣō'laṅkāraḥ|
Adhikarana bhAskarA~jjanam (31-33) · Śloka 33
|
triṁśadbhāgā bhujaṅgasya gandhapāṣāṇapañcakam||31||
śulbatālakayōrdvau dvau vaṅgasyaikō'ñjanāttrayam|
andhamūṣīkr̥taṁ dhmātaṁ pakvaṁ vimalamañjanam||32||
timirāntakaraṁ lōkē dvitīya iva bhāskaraḥ|
|33|
View original
|
त्रिंशद्भागा भुजङ्गस्य गन्धपाषाणपञ्चकम्||३१||
शुल्बतालकयोर्द्वौ द्वौ वङ्गस्यैकोऽञ्जनात्त्रयम्|
अन्धमूषीकृतं ध्मातं पक्वं विमलमञ्जनम्||३२||
तिमिरान्तकरं लोके द्वितीय इव भास्करः|
|३३|
sa0-bujaṅgasya-sīsakasya triṁśadbhāgāḥ, gandhapāṣāṇasya bhāga pañcakaṁ, śulbatālakayōrdvau dbau bhāgau, vaṅgasya-trapuṇa ēkō bhāgaḥ, añjanādbhāgatrayamandhamūṣādhmātaṁ vipakvamañjanaṁ dvitīyō bhāskara ivalōkē timirāntakaram| bhujaṅgādīnāṁ śōdhitanāmatra prayōgaḥ, na tu māritānām|
Adhikarana timiraghnaM tutthaM garuDasamacakShuHkaram (33) · Śloka 33
gōmūtrē chagaṇarasē'mlakāñjikē ca strīstanyē haviṣi viṣē ca mākṣikē ca|
yattutthaṁ jvalitamanēkaśō niṣiktaṁ tatkuryādgaruḍasamaṁ narasya cakṣuḥ||33||
View original
गोमूत्रे छगणरसेऽम्लकाञ्जिके च स्त्रीस्तन्ये हविषि विषे च माक्षिके च|
यत्तुत्थं ज्वलितमनेकशो निषिक्तं तत्कुर्याद्गरुडसमं नरस्य चक्षुः||३३||
sa0-tattutthaṁ narasya garuḍanayanatulyaṁ nayanaṁ kuryāt| katamam ? yaddīptaṁ sat gōmūtrādiṣvanēkaśaḥ-saptakr̥tvō, niṣiktam| praharṣiṇīvr̥ttam|
Adhikarana timiraghnaM sIsashalAkA (34-35) · Śloka 35
śrēṣṭhājalaṁ bhr̥ṅgarasaṁ saviṣājyamajāpayaḥ|
yaṣṭīrasaṁ ca yatsīsaṁ saptakr̥tvaḥ pr̥thak pr̥thak||34||
taptaṁ taptaṁ pāyitaṁ tacchalākā nētrē yuktā sāñjanā'nañjanā vā|
taimiryārmasrāpapaicchilyapaillaṁ kaṇḍūṁ jāḍyaṁ raktarājīṁ ca hanti||35||
View original
श्रेष्ठाजलं भृङ्गरसं सविषाज्यमजापयः|
यष्टीरसं च यत्सीसं सप्तकृत्वः पृथक् पृथक्||३४||
तप्तं तप्तं पायितं तच्छलाका नेत्रे युक्ता साञ्जनाऽनञ्जना वा|
तैमिर्यार्मस्रापपैच्छिल्यपैल्लं कण्डूं जाड्यं रक्तराजीं च हन्ति||३५||
sa0-yatsīsaṁ taptaṁ taptaṁ triphalākvāthādikaṁ pr̥thak pr̥thak spatakr̥tvaḥ pāyitaṁ tasya sīsasya śalākā nayanē yuktā sahāñjanā'ñjanēna rahitā vā taimiryādīn hanti| śālinīvr̥ttam| dravyaśalākēyamiti prathitā|
Adhikarana timiraghnaM rasendrAdya~jjanam (36) · Śloka 36
rasēndrabhujagau tulyau tayōstulyamathāñjanam|
īṣātkarpūrasaṁyuktamañjanaṁ timirāpaham||36||
View original
रसेन्द्रभुजगौ तुल्यौ तयोस्तुल्यमथाञ्जनम्|
ईषात्कर्पूरसंयुक्तमञ्जनं तिमिरापहम्||३६||
sa0-pāradasīsakau samāṁśau, tayōḥ samamañjanaṁ, ṣōḍaśāṁśakarpūrayutamidamañjanaṁ timirāpahaṁ bhavati|
Adhikarana timiraghnaM gRudhrA~jjanam (37) · Śloka 37
yō gr̥dhrastaruṇaraviprakāśagalla- stasyāsyaṁ samayamr̥tasya gōśakr̥dbhiḥ|
nirdagdhaṁ samadhr̥tamañjanaṁ ca pēṣyaṁ yōgō'yaṁ nayanabalaṁ karōti gārdhram||37||
View original
यो गृध्रस्तरुणरविप्रकाशगल्ल- स्तस्यास्यं समयमृतस्य गोशकृद्भिः|
निर्दग्धं समधृतमञ्जनं च पेष्यं योगोऽयं नयनबलं करोति गार्ध्रम्||३७||
sa0-yō gr̥dhrastaruṇaraviprakāśagallastasya samayamr̥tasyāsyaṁ mukhaṁ, gōśakr̥dbhiḥ-gōmayakarīṣaiḥ, nirdagdhaṁ-bhasmāsātkr̥taṁ, tasya samamañjanaṁ-srōtōjaṁ, samadhr̥taṁ-samabhāgaṁ, pēṣyaṁ-cūrṇayitavyam| ayaṁ yōgō nayanayōḥ-nētrayōḥ, balaṁ gārdhraṁ-gr̥dhratulyaṁ, karōti|
Adhikarana timiraghnaM kRuShNasarpAsyAdya~jjanam (38) · Śloka 38
kr̥ṣṇasarpavadanē sahaviṣkaṁ dagdhamañjananiḥsr̥tadhūmam|
cūrṇitaṁ naladapatravimiśraṁ bhinnatāramapi rakṣati cakṣuḥ||38||
View original
कृष्णसर्पवदने सहविष्कं दग्धमञ्जननिःसृतधूमम्|
चूर्णितं नलदपत्रविमिश्रं भिन्नतारमपि रक्षति चक्षुः||३८||
sa0-kr̥ṣṇasarpasya vadanē sahaviṣkamañjanamaniḥsr̥tadhūmaṁ dagdhaṁ māṁsīpatrakamiśritaṁ cūrṇītamupayuktaṁ sat cakṣurbhinnatāramapi rakṣati| bhinnatāramapītyanēna śaktyatiśayamasyāha| na tu bhinnatārasya kathañcidrakṣaṇaṁ syāt| anyatrāpyēvaṁvidhō nyāyō'yamanusaraṇīyaḥ| svāgatāvr̥ttam|
Adhikarana timiraghnaM andhadRuShTipradaM kukkuTapurISham (39-40) · Śloka 40
kr̥ṣṇasarpaṁ mr̥taṁ nyasya caturaścāpi vr̥ścikān|
kṣīrakumbhē trisaptāhaṁ klēdayitvā pramanthayēt||39||
tatra yannavanītaṁ syātpuṣṇīyāttēna kukkuṭam|
andhastasya purīṣēṇa prēkṣatē dhruvamañjanāt||40||
View original
कृष्णसर्पं मृतं न्यस्य चतुरश्चापि वृश्चिकान्|
क्षीरकुम्भे त्रिसप्ताहं क्लेदयित्वा प्रमन्थयेत्||३९||
तत्र यन्नवनीतं स्यात्पुष्णीयात्तेन कुक्कुटम्|
अन्धस्तस्य पुरीषेण प्रेक्षते ध्रुवमञ्जनात्||४०||
sa0-kṣīrakumbhē mr̥taṁ kr̥ṣṇasarpaṁ nyasya vr̥ścikāṁśca caturastrisaptāhaṁ klēdayitvā vilōḍayēt| tasmin yannavanītaṁ bhavēt, tēna navanītēna kukkuṭaṁ puṣṇīyāt| tasya kukkuṭasya purīṣēṇāndhō'pyañjanānniścitamīkṣatē|
Adhikarana timiraghnaM andhadRuShTipradaM rasakriyA (41) · Śloka 41
kr̥ṣṇasarpavasā śaṅkhaḥ katakāt phalamañjanam|
rasakriyēyamacirādandhānaṁ darśanapradā||41||
View original
कृष्णसर्पवसा शङ्खः कतकात् फलमञ्जनम्|
रसक्रियेयमचिरादन्धानं दर्शनप्रदा||४१||
sa0-kr̥ṣṇasarpasya vasā śaṅkhaḥ katakaphalaṁ sauvīrāñjanam| iyaṁ rasakriyā drāgēvāndhānāṁ dr̥ṣṭipradā|
Adhikarana timiraghnaM pratIsArAkhyama~jjanam (42) · Śloka 42
maricāni daśārdhapicu- stāpyāttutthātpalaṁ picuryaṣṭyāḥ|
kṣīrārdradagdhamañjana- mapratisārākhyamuttamaṁ timirē||42||
View original
मरिचानि दशार्धपिचु- स्ताप्यात्तुत्थात्पलं पिचुर्यष्ट्याः|
क्षीरार्द्रदग्धमञ्जन- मप्रतिसाराख्यमुत्तमं तिमिरे||४२||
sa0-daśa maricāni, vaṭṭamākṣikādardhakarṣaṁ, tutthātpalaṁ, madhuyaṣṭikāyāḥ karṣaḥ, ētatsarvaṁ kṣīrārdraṁ paścāddagdhamapratisārasaṁjñamañjanamatiśrēṣṭhaṁ timirē| gītirāryā|
Adhikarana timiraghnaM akShabIjAdiguTikA (43) · Śloka 43
akṣabījamaricāmalakatvak- tutthayaṣṭimadhukairjalapiṣṭaiḥ|
chāyayaiva guṭikāḥ pariśuṣkā nāśanyanti timirāṇyacirēṇa||43||
View original
अक्षबीजमरिचामलकत्वक्- तुत्थयष्टिमधुकैर्जलपिष्टैः|
छाययैव गुटिकाः परिशुष्का नाशन्यन्ति तिमिराण्यचिरेण||४३||
sa0-akṣabījādibhirjalapiṣṭairguṭikāḥ chāyayaiva pariśuṣkāḥ-na tvātapēna, timirāṇi laghu nāśayanti| svāgatāvr̥ttam|
Adhikarana timiraghnaM ShaNmAkShiko yogaH (44) · Śloka 44
maricāmalakajalōdbhava- tutthāñjanatāpyadhātubhiḥ kramavr̥ddhaiḥ|
ṣaṇmākṣika iti yōga- stimirārmaklēdakācakaṇḍūhantā||44||
View original
मरिचामलकजलोद्भव- तुत्थाञ्जनताप्यधातुभिः क्रमवृद्धैः|
षण्माक्षिक इति योग- स्तिमिरार्मक्लेदकाचकण्डूहन्ता||४४||
sa0-maricādibhiḥ kramavr̥ddhaiḥ ṣaṇmākṣika iti yōgastimirādighnaḥ| ṣaṇmākṣika iti kō'rthaḥ ? kīdr̥śaḥ samāsaḥ ? brūmaḥ| mākṣikaśabdēnādilōpākhyayā tantrayuktyā vaṭṭamākṣika ityucyatē| ṣaṭpūraṇō vaṭṭamākṣikō yasminniti samāsaḥ| tēnāsmin yōgē ṣaṣṭhō vaṭṭamākṣika ityavatiṣṭhatē| gītirāryā|
Adhikarana timiraghnaM cUrNA~jjanam (45) · Śloka 45
ratnāni rūpyaṁ sphaṭikaṁ suvarṇaṁ srōtōñjanaṁ tāmramayaḥ saśaṅkham|
kucandanaṁ lōhitagairikaṁ ca cūrṇāñjanaṁ sarvadr̥gāmayaghnam||45||
View original
रत्नानि रूप्यं स्फटिकं सुवर्णं स्रोतोञ्जनं ताम्रमयः सशङ्खम्|
कुचन्दनं लोहितगैरिकं च चूर्णाञ्जनं सर्वदृगामयघ्नम्||४५||
sa0-ratnādibhiścūrṇāñjanam| ratnānyatra vajramarakatādīni yathālābhaṁ grāhyāṇi| lōhitagairikaṁ-lōhitaṁ gairikam, kēcittu lōhitaṁ-kuṅkumamāhuḥ| ētaccūrṇāñjanamaśēṣadr̥ṣṭirōgaharam| upajātivr̥ttam|
Adhikarana timiraghnaM tilatailAdinasyam (46) · Śloka 46
tilatailamakṣatailaṁ bhr̥ṅgasvarasō'sanācca niryūhaḥ|
āyasapātravipakvaṁ karōti dr̥ṣṭērbalaṁ nasyam||46||
View original
तिलतैलमक्षतैलं भृङ्गस्वरसोऽसनाच्च निर्यूहः|
आयसपात्रविपक्वं करोति दृष्टेर्बलं नस्यम्||४६||
sa0-tilatailamakṣatailaṁ ca samāṁśaṁ mārkavasvarasō'sanācca kvāthaścētyayasaḥ pātrē vipakvaṁ dr̥ṣṭērbalamētannasyaṁ karōti| āryā|
Adhikarana doShAnurodhena snehAdyupacAraH (47) · Śloka 47
dōṣānurōdhēna ca naikaśastaṁ snēhāsravisravaṇarēkanasyaiḥ|
upācarēdañjanamūrdhabasti- bastikriyātarpaṇalēpasēkaiḥ||47||
View original
दोषानुरोधेन च नैकशस्तं स्नेहास्रविस्रवणरेकनस्यैः|
उपाचरेदञ्जनमूर्धबस्ति- बस्तिक्रियातर्पणलेपसेकैः||४७||
sa0-dōṣavaśācca snēhādibhirmuhurmuhurēnaṁ-nētrarōgiṇamupakramēt| mūrdhabastiḥ-gaṇḍūṣādividhyuktaḥ (hr̥.sū.a. 22)| bastiḥbastividhyuktaḥ (hr̥.sū.a. 19)| upajātivr̥ttam|
Adhikarana ataHparaM pratidoShaM sAdhanam (48) · Śloka 48
|
sāmānyaṁ sādhanamidam pratidōṣamataḥ śr̥ṇu||48||
View original
|
सामान्यं साधनमिदम् प्रतिदोषमतः शृणु||४८||
sa0-idaṁ-anantarābhihitaṁ, sāmānyaṁ cikitsitam saṁ-ataḥ-anantaraṁ, pratidōṣaṁ sādhanaṁ śr̥ṇu|
Adhikarana vAtaje timire dashamUlAdighRutam (49-50) · Śloka 50
kiṁ tat ? ityāha vātajē timirē tatra daśamūlāmbhasā ghr̥tam|
kṣīrē caturguṇē śrēṣṭhākalkapakvaṁ pibēttataḥ||49||
triphalāpañcamūlānāṁ kaṣāyaṁ kṣīrasaṁyutam|
ēraṇḍatailasaṁyuktaṁ yōjayēcca virēcanam||50||
View original
किं तत् ? इत्याह वातजे तिमिरे तत्र दशमूलाम्भसा घृतम्|
क्षीरे चतुर्गुणे श्रेष्ठाकल्कपक्वं पिबेत्ततः||४९||
त्रिफलापञ्चमूलानां कषायं क्षीरसंयुतम्|
एरण्डतैलसंयुक्तं योजयेच्च विरेचनम्||५०||
sa0-[tatra-] tēṣu timirādiṣu madhyē, vātōtthē timirē daśamūlakvāthēna ghr̥taṁ kṣīrē caturguṇē triphalākalkapakvaṁ pibēt| anantaraṁ triphalāpañcamūlānāṁ kvāthaṁ kṣīrēṇa saṁyutamēraṇḍatailānvitaṁ virēcanaṁ yōjayēt|
Adhikarana vAtaje timire triphalAdivirecanam (51-54) · Śloka 54
samūlajālajīvantītulāṁ drōṇē'mbhasaḥ pacēt|
aṣṭabhāgasthaitē tasmiṁstailaprasthaṁ payaḥsamē||51||
balātritayajīvantīvarīmūlaiḥ palōnmitaiḥ|
yaṣṭīpalaiścaturbhiśca lōhapātrē vipācayēt||52||
lōha ēva sthitaṁ māsaṁ nāvanādūrdhvajatrujān|
vātapittāyamayān hanti tadviśēṣāddr̥gāśrayān||53||
kēśāsyakandharāskandhapuṣṭilāvaṇyakāntidam|
|54|
View original
समूलजालजीवन्तीतुलां द्रोणेऽम्भसः पचेत्|
अष्टभागस्थैते तस्मिंस्तैलप्रस्थं पयःसमे||५१||
बलात्रितयजीवन्तीवरीमूलैः पलोन्मितैः|
यष्टीपलैश्चतुर्भिश्च लोहपात्रे विपाचयेत्||५२||
लोह एव स्थितं मासं नावनादूर्ध्वजत्रुजान्|
वातपित्तायमयान् हन्ति तद्विशेषाद्दृगाश्रयान्||५३||
केशास्यकन्धरास्कन्धपुष्टिलावण्यकान्तिदम्|
|५४|
sa0-mūlajālayutāyā jīvantyāḥ palaśataṁ jaladrōṇē pacēt| tasmin jalē'ṣṭabhāgaśēṣē kṣīratulyē tailaprasthaṁ balātritayādibhiḥ palōnmitairmadhuyaṣṭikāpalaiścaturbhirlōhapātrē vipācayēt| lōhabhāṇḍa ēvaṁ māsaṁ sthitaṁ tannasyēnōrdhvajatrujān rōgān hanti| viśēṣēṇa dr̥ṣṭyāśrayān vātapittarōgān parākarōti| kēśādiṣu puṣṭilāvaṇyakāntikaram|
Adhikarana vAtaje timire jIvantItailanasyaM keshAsyAdikAntidaM ca (54-55) · Śloka 55
|
sitairaṇḍajaṭāsiṁhīphaladāruvacānataiḥ||54||
ghōṣayā bilvamūlaiśca tailaṁ pakvaṁ payōnvitam|
nasyaṁ sarvōrdhvajatrūtthavātaślēṣmāmayārtijit||55||
View original
|
सितैरण्डजटासिंहीफलदारुवचानतैः||५४||
घोषया बिल्वमूलैश्च तैलं पक्वं पयोन्वितम्|
नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातश्लेष्मामयार्तिजित्||५५||
sa0-śuklairaṇḍamūlādibhistailaṁ sakṣīraṁ pakvaṁ nasyēna sarvajatrūrdhvarōgādijit|
Adhikarana vAtaje timire sitairaNDAditailanasyam (56) · Śloka 56
vasā'ñjanē ca vaiyāghrī vārāhī vā praśasyatē|
gr̥dhrāhikukkuṭōtthā vā madhukēnānvitā pr̥thak||56||
View original
वसाऽञ्जने च वैयाघ्री वाराही वा प्रशस्यते|
गृध्राहिकुक्कुटोत्था वा मधुकेनान्विता पृथक्||५६||
sa0-vaiyāghrī vārāhī vā vasā'ñjanē śasyatē| gr̥dhrasarpakukkuṭōtthā vā vasā pr̥thaṅ madhuyaṣṭikāyutā śrēṣṭhā|
Adhikarana vAtaje timire vaiyAghryAdivasA~jjanam vAtaje timire sroto~jjanamM pratya~jjane (57) · Śloka 57
pratyañjanē ca srōtōjaṁ rasakṣīraghr̥tē kramāt|
niṣiktaṁ pūrvavadyōjyaṁ timiraghnamanuttamam||57||
View original
प्रत्यञ्जने च स्रोतोजं रसक्षीरघृते क्रमात्|
निषिक्तं पूर्ववद्योज्यं तिमिरघ्नमनुत्तमम्||५७||
sa0-pratyañjanē ca srōtōñjanaṁ māṁsarasādiṣu kramēṇa taptaṁ taptaṁ saptakr̥tvaḥ niṣiktaṁ pūrvavadyōjyam| ētacca paraṁ timirahr̥t|
Adhikarana vAtaje timire evaM timirAshAntau tarpaNam (58) · Śloka 58
na cēdēvaṁ śamaṁ yāti tatastarpaṇamācarēt|
|58|
View original
न चेदेवं शमं याति ततस्तर्पणमाचरेत्|
|५८|
sa0-yadyēvaṁ timiraṁ na śāmyēt tatastarpaṇamācarēt-kuryāt|
Adhikarana vAtaje timire shatAhvAdighRutamM tarpaNam (58-59) · Śloka 59
|
śatāhvākuṣṭhanaladakākōlīdvayaṣṭibhiḥ||58||
prapauṇḍarīkasaralapippalīdēvadārubhiḥ|
sarpiraṣṭaguṇakṣīraṁ pakvaṁ tarpaṇamuttamam||59||
View original
|
शताह्वाकुष्ठनलदकाकोलीद्वयष्टिभिः||५८||
प्रपौण्डरीकसरलपिप्पलीदेवदारुभिः|
सर्पिरष्टगुणक्षीरं पक्वं तर्पणमुत्तमम्||५९||
sa0-śatapuṣpādibhirghr̥tamaṣṭaguṇakṣīraṁ pakvaṁ śrēṣṭhaṁ tarpaṇam|
Adhikarana vAtaje timireaiNeyamedotejaH tarpaNam (60) · Śloka 60
mēdasastadvadaiṇēyāddugdhasiddhāt khajāhatāt|
uddhr̥taṁ sādhitaṁ tējō madhukōśīracandanaiḥ||60||
View original
मेदसस्तद्वदैणेयाद्दुग्धसिद्धात् खजाहतात्|
उद्धृतं साधितं तेजो मधुकोशीरचन्दनैः||६०||
sa0-tathaiva kr̥ṣṇahariṇānmēdasō dugdhē siddhāt khajēnālōḍitāt tēja uddhr̥tya madhikōśīracandanaiḥ saha pakvaṁ tarpaṇamuttamam|
Adhikarana vAtaje timire shvAvidAdivasA tarpaNam (61) · Śloka 61
śvāvicchalyakagōdhānāṁ dakṣatittiribarhiṇām|
pr̥thakpr̥thaganēnaiva vidhinā kalpayēdvasām||61||
View original
श्वाविच्छल्यकगोधानां दक्षतित्तिरिबर्हिणाम्|
पृथक्पृथगनेनैव विधिना कल्पयेद्वसाम्||६१||
sa0-śvāvidādīnāṁ pr̥thaganēnaiva vidhinā vasāṁ kalpayēt|
Adhikarana vAtaje timire puTapAkaH (62) · Śloka 62
prasādanaṁ snēhanaṁ ca puṭapākaṁ prayōjayēt|
|62|
View original
प्रसादनं स्नेहनं च पुटपाकं प्रयोजयेत्|
|६२|
sa0-puṭapākaṁ tu prasādanaṁ snēhanaṁ ca-tarpaṇapuṭāpākavidhyuktaṁ (hr̥.sū.a. 24/14-16), prayōjayēt|
Adhikarana vAtaje timire vAtapInasavannirUhAdi (62) · Śloka 62
|
vātapīnasavaccātra nirūhaṁ sānuvāsanam||62||
View original
|
वातपीनसवच्चात्र निरूहं सानुवासनम्||६२||
sa0-atra ca-vātajē timirē, vātapīnasa iva nirūhamanuvāsanaṁ ca prayōjayēt
Adhikarana pittaje timire jIvanIyAdighRutasnigdhasya sirAvyadhaH (63) · Śloka 63
pittajē timirē sarpirjīvanīyaphalatrayaiḥ|
vipācitaṁ pāyayitvā snigdhasya vyadhayētsirām||63||
View original
पित्तजे तिमिरे सर्पिर्जीवनीयफलत्रयैः|
विपाचितं पाययित्वा स्निग्धस्य व्यधयेत्सिराम्||६३||
sa0-pittajē timirē jīvanīyaiḥ phalatrikēna ca pakvaṁ sarpiḥ pāyayitvā tataḥ snigdhasya sataḥ sirāṁ vyadhayēt|
Adhikarana pittaje timire sharkarAdivirecanam (64) · Śloka 64
śarkarailātrivr̥ccūrṇairmadhuyuktairvirēcayēt|
|64|
View original
शर्करैलात्रिवृच्चूर्णैर्मधुयुक्तैर्विरेचयेत्|
|६४|
sa0-śarkarādibhiḥ samākṣikairviracayēt|
Adhikarana pittaje timire netrAdiShu sishItAH sekalepAdayaH (64) · Śloka 64
|
suśītān sēkalēpādīn yuñjyānnētrāsyamūrdhasu||64||
View original
|
सुशीतान् सेकलेपादीन् युञ्ज्यान्नेत्रास्यमूर्धसु||६४||
sa0-nētrāsyaśiraḥsu cātiśiśiran sēkalēpādīn yuñjyāt|
Adhikarana pittaje timire sArivAdivartiH a~jjane (65-66) · Śloka 66
sārivāpadmakōśīramuktāśābaracandanaiḥ|
vartiḥ śastā'ñjanē, cūrṇastathā patrōtpalāñjanaiḥ||65||
sanāgapuṣpakarpūrayaṣṭyāhvasvarṇagairikaiḥ|
||66||
View original
सारिवापद्मकोशीरमुक्ताशाबरचन्दनैः|
वर्तिः शस्ताऽञ्जने, चूर्णस्तथा पत्रोत्पलाञ्जनैः||६५||
सनागपुष्पकर्पूरयष्ट्याह्वस्वर्णगैरिकैः|
||६६||
sa0-sārivādibhirvartirañjanē śastā| tathā patrādibhiścūrṇō'ñjanaṁ śastam|
Adhikarana pittaje timire patrAdicUrNaH a~jjane (67) · Śloka 67
|
sauvīrāñjanatutthakaśr̥ṅgīdhātrīphalasphaṭikakarpūtam|
pañcāṁśaṁ pañcāṁśaṁ tryaṁśamathaikāṁśamañjanaṁ timiraghnam|
|67|
View original
|
सौवीराञ्जनतुत्थकशृङ्गीधात्रीफलस्फटिककर्पूतम्|
पञ्चांशं पञ्चांशं त्र्यंशमथैकांशमञ्जनं तिमिरघ्नम्|
|६७|
sa0-sauvīrāñjanādikamañjanaṁ śastam| kiyatkiyatpramāṇam ? ityāha-pañcāṁśamityādi| tadēvaṁ pañca bhāgāḥ sauvīrāñjanasya, pañcaiva tutthakasya, śr̥ṅgyāmalakānāṁ bhāgāstrayaḥ, sphaṭikakarpūrasya bhāga ēkaḥ, iti sthitam| ēvamētadañjanaṁ timirahr̥t kuryāt| gītirāryēyam|
Adhikarana pittaje timire sauvIrA~jjanAdi a~jjane (67) · Śloka 67
|
nasyaṁ cājyaṁ śr̥taṁ kṣīrajīvanīyasitōtpalaiḥ||67||
View original
|
नस्यं चाज्यं शृतं क्षीरजीवनीयसितोत्पलैः||६७||
sa0-kṣīrēṇa caturguṇēna jīvanīyādibhirājyaṁ-ghr̥taṁ, pakvaṁ nasyē śrēṣṭham|
Adhikarana pittaje timire jIvanIyAdighRutanasyam (68-69) · Śloka 69
ślēṣmōdbhavē'mr̥tākvāthavarākaṇaśr̥taṁ ghr̥tam|
vidhyētsirāṁ pītavatō dadyāccānu virēcanam||68||
kvāthaṁ pūgābhayāśuṇṭhīkr̥ṣṇākumbhanikumbhajam|
|69|
View original
श्लेष्मोद्भवेऽमृताक्वाथवराकणशृतं घृतम्|
विध्येत्सिरां पीतवतो दद्याच्चानु विरेचनम्||६८||
क्वाथं पूगाभयाशुण्ठीकृष्णाकुम्भनिकुम्भजम्|
|६९|
sa0-ślēṣmōtthatimirē'mr̥tādibhiḥ pakvaṁ ghr̥taṁ pītavataḥ sirāṁ vidhyēt| virēcanaṁ ca pūgādibhiḥ kvāthaṁ dadyāt|
Adhikarana kaphaje timire amRutAdighRutam (69-70) · Śloka 70
|
hnībēradārudviniśākr̥ṣṇākalkaiḥ payōnvitaiḥ||69||
dvipañcamūlaniryūhē tailaṁ pakvaṁ ca nāvanam|
|70|
View original
|
ह्नीबेरदारुद्विनिशाकृष्णाकल्कैः पयोन्वितैः||६९||
द्विपञ्चमूलनिर्यूहे तैलं पक्वं च नावनम्|
|७०|
sa0-hnībērādibhiḥ kalkitaiḥ payōnvitardvirpañcamūlakvāthē tailaṁ pakvaṁ nāvanaṁ hitam|
Adhikarana kaphaje timire pUgAdivirecanam (70-71) · Śloka 71
|
śaṅkhapriyaṅgunēpālīkaṭutrikaphalatrikaiḥ||70||
dr̥gvaimalyāya vimalā vartiḥ syāt|
|71|
View original
|
शङ्खप्रियङ्गुनेपालीकटुत्रिकफलत्रिकैः||७०||
दृग्वैमल्याय विमला वर्तिः स्यात्|
|७१|
sa0-śaṅkhādibhirdr̥gvaimalyāya vimalākhyēyaṁ vartirhitā syāt|
Adhikarana kaphaje timire hrIberAditailanasyam (71) · Śloka 71
kōkilā punaḥ|
kr̥ṣṇalōharajōvyōṣasaindhavatriphalāñjanaiḥ||71||
View original
कोकिला पुनः|
कृष्णलोहरजोव्योषसैन्धवत्रिफलाञ्जनैः||७१||
sa0-kr̥ṣṇalōhādibhiḥ kōkilākhyā vartiḥ|
Adhikarana kaphaje timire vimalA vartiH (72-73) · Śloka 73
śaśagōkharasiṁhōṣṭradvijā lālāṭamasthi ca|
śvētagōvālamaricaśaṅkhacandanaphēnakam||72||
piṣṭaṁ stanyājadugdhābhyāṁ vartistimiśukrajit|
|73|
View original
शशगोखरसिंहोष्ट्रद्विजा लालाटमस्थि च|
श्वेतगोवालमरिचशङ्खचन्दनफेनकम्||७२||
पिष्टं स्तन्याजदुग्धाभ्यां वर्तिस्तिमिशुक्रजित्|
|७३|
sa0-śaśādijā dvijāḥ-dantāḥ, ēṣāmēva lālāṭaṁ-lalāṭē bhavamasthi, tathā śvētagōvālādīni, strīkṣīracchāgadugdhābhyāṁ piṣṭā vartistimiraśukraharētyarthaḥ|
Adhikarana kaphaje timire kokilA vartiH (73) · Śloka 73
|
raktajē pittavatsiddhiḥ śītaiścāsraṁ prasādayēt||73||
View original
|
रक्तजे पित्तवत्सिद्धिः शीतैश्चास्रं प्रसादयेत्||७३||
sa0-raktajē timirē pittavadupakramaḥ| [śītaiḥ-] śītavīryaiḥ śītasparśairannapānauṣadhasēkalēpādibhiśca, raktaṁ prasādayēt|
Adhikarana kaphaje timire shashadvijAdivartiH (74) · Śloka 74
drākṣayā naladarōdhrayaṣṭibhiḥ śaṅkhatāmrahimapadmapadmakaiḥ|
sōtpalaiśchagaladugdhavartitai- rasrajaṁ timiramāśu naśyati||74||
View original
द्राक्षया नलदरोध्रयष्टिभिः शङ्खताम्रहिमपद्मपद्मकैः|
सोत्पलैश्छगलदुग्धवर्तितै- रस्रजं तिमिरमाशु नश्यति||७४||
sa0-drākṣādibhiśchāgalīdugdhapiṣṭaiḥ śīghraṁ raktōtthaṁ timiraṁ naśyati|
Adhikarana raktaje timire pittavat (75) · Śloka 75
saṁsargasannipātōtthē yathādōṣōdayaṁ kriyā|
|75|
View original
संसर्गसन्निपातोत्थे यथादोषोदयं क्रिया|
|७५|
sa0-saṁsargajē sannipātajē ca timirē yathādōṣōdrēkaṁ cikitsitam|
Adhikarana raktaje timire shItaiH raktaprasAdanam (75-76) · Śloka 76
|
siddhaṁ madhūkakr̥mijinmaricāmaradārubhiḥ||75||
sakṣīraṁ nāvanaṁ tailaṁ piṣṭairlēpō mukhasya ca|
|76|
View original
|
सिद्धं मधूककृमिजिन्मरिचामरदारुभिः||७५||
सक्षीरं नावनं तैलं पिष्टैर्लेपो मुखस्य च|
|७६|
sa0-madhūkādibhiḥ sakṣīraṁ tailaṁ siddhaṁ nāvanaṁ hitam| madhūkādibhirēva jalēna piṣṭairmukhalēpō hitaḥ|
Adhikarana raktaje timire drAkShAdibheShajam (76-77) · Śloka 77
|
natanīlōtpalānantāyaṣṭyāhvasuniṣaṇṇakaiḥ||76||
sādhitaṁ nāvanē tailaṁ śirōbastau ca śasyatē|
|77|
View original
|
नतनीलोत्पलानन्तायष्ट्याह्वसुनिषण्णकैः||७६||
साधितं नावने तैलं शिरोबस्तौ च शस्यते|
|७७|
sa0-natādibhiḥ sādhitaṁ tailaṁ nāvanē śirōbastau ca śasyatē|
Adhikarana saMsargasannipAtaje yathAdoSham (77-78) · Śloka 78
|
dadyāduśīraniryūhē cūrṇitaṁ kaṇasaindhavam||77||
tatsrutaṁ saghr̥taṁ bhūyaḥ pacētkṣaudraṁ ghanē kṣipēt|
śītē cāsmin hitamidaṁ sarvajē timirē'ñjanam||78||
View original
|
दद्यादुशीरनिर्यूहे चूर्णितं कणसैन्धवम्||७७||
तत्स्रुतं सघृतं भूयः पचेत्क्षौद्रं घने क्षिपेत्|
शीते चास्मिन् हितमिदं सर्वजे तिमिरेऽञ्जनम्||७८||
sa0-uśīrakvāthē pippalīsaindhavaṁ rajīkr̥taṁ dadyāt| tacca srutaṁ sat ghr̥tānvitaṁ punaḥ pacēt| ghanē cāsmin śītē ca kṣaudraṁ kṣipēt| ētat sarvōtthē timirē hitamañjanam|
Adhikarana saMsargasannipAtaje madhUkAditailaM nasyam (79-81) · Śloka 81
asthīni majjapūrṇāni sattvānāṁ rātricāriṇām|
srōtōjāñjanayuktāni vahatyambhasi vāsayēt||79||
māsaṁ viṁśatirātraṁ vā tataścōddhr̥tya śōṣayēt|
samēṣaśr̥ṅgīpuṣpāṇi sayaṣṭyāhvāni tānyanu||80||
cūrṇitānyañjanaṁ śrēṣṭhaṁ timirē sānnipātikē|
|81|
View original
अस्थीनि मज्जपूर्णानि सत्त्वानां रात्रिचारिणाम्|
स्रोतोजाञ्जनयुक्तानि वहत्यम्भसि वासयेत्||७९||
मासं विंशतिरात्रं वा ततश्चोद्धृत्य शोषयेत्|
समेषशृङ्गीपुष्पाणि सयष्ट्याह्वानि तान्यनु||८०||
चूर्णितान्यञ्जनं श्रेष्ठं तिमिरे सान्निपातिके|
|८१|
sa0-rātricāriṇāṁ prāṇināmasthīni majjapūrṇāni srōtōñjanayuktāni jalē vahati māsaṁ viṁśatirvā niśā vāsayēt| tataḥ-paścāt, uddhr̥tya śōṣayēt| tani ca mēṣaśr̥ṅgīpuṣpairyutāni madhūkēna ca, cūrṇitāni sānnipātikē timirē'ñjanaṁ śrēṣṭham|
Adhikarana saMsargasannipAtaje madhUkAdirmukhalepaH (81-82) · Śloka 82
|
kācē'pyēṣā kriyā muktvā sirāṁ, yantranipīḍitāḥ||81||
āndhyāya syurmalā dadyātsrāvyē tvasrē jalaukasaḥ|
|82|
View original
|
काचेऽप्येषा क्रिया मुक्त्वा सिरां, यन्त्रनिपीडिताः||८१||
आन्ध्याय स्युर्मला दद्यात्स्राव्ये त्वस्रे जलौकसः|
|८२|
sa0-kācē'pyayēṣā-pūrvōditā kriyā, sirāṁ hitvā| sirā'pi kasmānnānumīyatē ? ityāha-yantrētyādi| sirōpayōgiyantranipīḍitā malā āndhyāya yataḥ syuḥ| srāvyē tu raktē jalaukasō dadyāt|
Adhikarana saMsargasannipAtaje natAditailaM nasye shiro bastau ca (82-83) · Śloka 83
|
guḍaḥ phēnō'ñjanaṁ kr̥ṣṇā maricaṁ kuṅkumādrajaḥ||82||
rasakriyēyaṁ sakṣaudrā kācayāpanamañjanam|
|83|
View original
|
गुडः फेनोऽञ्जनं कृष्णा मरिचं कुङ्कुमाद्रजः||८२||
रसक्रियेयं सक्षौद्रा काचयापनमञ्जनम्|
|८३|
sa0-guḍādayō rasakriyā kṣaudrānvitēyaṁ kācayāpanamañjanam|
Adhikarana nakulAndhe timiravidhiH (83) · Śloka 83
|
nakulandhē tridōṣōtthē taimiryavihitō vidhiḥ||83||
View original
|
नकुलन्धे त्रिदोषोत्थे तैमिर्यविहितो विधिः||८३||
sa0-nakulāndhē tridōṣajē timiravihitō vidhiḥ kāryaḥ|
Adhikarana rAtryandhe tArkShyAdirasakriyA (84) · Śloka 84
rasakriyā ghr̥takṣaudragōmayasvarasadrutaiḥ|
tārkṣyagairikatālīsairniśāndhē hitamañjanam||84||
View original
रसक्रिया घृतक्षौद्रगोमयस्वरसद्रुतैः|
तार्क्ष्यगैरिकतालीसैर्निशान्धे हितमञ्जनम्||८४||
sa0-ghr̥tādidrutai rasāñjanādibhirniśāndhē rasakriyā hitamañjanam|
Adhikarana rAtryandhe maricA~jjanam (85) · Śloka 85
daghnā vighr̥ṣṭaṁ maricaṁ rātryandhē'ñjanamuttamam|
|85|
View original
दघ्ना विघृष्टं मरिचं रात्र्यन्धेऽञ्जनमुत्तमम्|
|८५|
sa0-dadhnā vighr̥ṣṭaṁ maricaṁ rātryandhē śrēṣṭhamañjanam|
Adhikarana rAtryandhe kauntyAdivartiH (85-86) · Śloka 86
|
karañjikōtpalasvarṇagairikāmbhōjakēsaraiḥ||85||
piṣṭairgōmayatōyēna vartidōṣāndhanāśinī|
|86|
View original
|
करञ्जिकोत्पलस्वर्णगैरिकाम्भोजकेसरैः||८५||
पिष्टैर्गोमयतोयेन वर्तिदोषान्धनाशिनी|
|८६|
sa0-karañjikādibhirgōmayarasēna piṣṭairvartirnaktāndhyahr̥t|
Adhikarana rAtryandhe kAlAnusAryAdayo vartayaH (86-87) · Śloka 87
|
ajāmūtrēṇa vā kauntīkr̥ṣṇāsrōtōjasaindhavaiḥ||86||
kālānusārītrikātutriphalālamanaḥśilāḥ|
saphēnāśchāgadugdhēna rātryandhē vartayō hitāḥ||87||
View original
|
अजामूत्रेण वा कौन्तीकृष्णास्रोतोजसैन्धवैः||८६||
कालानुसारीत्रिकातुत्रिफलालमनःशिलाः|
सफेनाश्छागदुग्धेन रात्र्यन्धे वर्तयो हिताः||८७||
sa0-ajāmūtrēṇa piṣṭaiḥ kauntyādibhirvā vartirniśāndhyaghnī| saṁ-kālānusāryādayō'jākṣīrēṇa piṣṭā vartayō niśāndhē hitāḥ|
Adhikarana rAtryandhe pippalya~jjanam (88) · Śloka 88
sannivēśya yakr̥nmadhyē pippalīradahanpacēt|
tāḥ śuṣkā madhunā ghr̥ṣṭā niśāndhē śrēṣṭhamañjanam||88||
View original
सन्निवेश्य यकृन्मध्ये पिप्पलीरदहन्पचेत्|
ताः शुष्का मधुना घृष्टा निशान्धे श्रेष्ठमञ्जनम्||८८||
sa0-pippalīryakr̥nmadhyē sannivēśyādahan pacēt| tataḥ pippalyaḥ śuṣkā madhughr̥ṣṭā rātryandhē paramañjanam|
Adhikarana rAtryandhe mAhiShaplIhayakRudbhakShaNam (89) · Śloka 89
khādēcca plīhayakr̥tī māhiṣē tailasarpiṣā|
|89|
View original
खादेच्च प्लीहयकृती माहिषे तैलसर्पिषा|
|८९|
sa0-māhiṣē ca plīhayakr̥tī tailasarpiṣā saha bhakṣayēt|
Adhikarana rAtryandhe jIvantyAdipallavabhakShaNam (89-90) · Śloka 90
|
ghr̥tē siddhāni jīvantyāḥ pallavāni ca bhakṣayēt||89||
tathā'timuktakairaṇḍāśōphālyabhīrujāni ca|
bhr̥ṣṭaṁ ghr̥taṁ kumbhayōnēḥ patraiḥ pānē ca pūjitam||90||
View original
|
घृते सिद्धानि जीवन्त्याः पल्लवानि च भक्षयेत्||८९||
तथाऽतिमुक्तकैरण्डाशोफाल्यभीरुजानि च|
भृष्टं घृतं कुम्भयोनेः पत्रैः पाने च पूजितम्||९०||
sa0-jīvantyāśca pallavāni sarpiṣā pakvāni bhuñjīta| tathā atimuktakādīni patrāṇi ghr̥tasiddhāni khādēt| agastipatraiḥ sarpiḥ siddhaṁ pānē ca pūjitam|
Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu jIrNasarpirvirecanam shItalepashca (91) · Śloka 91
dhūmarākhyāmlapittōṣṇavidāhē jīrṇasarpiṣā|
snigdhaṁ vērēcayēcchītaiḥ śītōrdihyācca sarvataḥ||91||
View original
धूमराख्याम्लपित्तोष्णविदाहे जीर्णसर्पिषा|
स्निग्धं वेरेचयेच्छीतैः शीतोर्दिह्याच्च सर्वतः||९१||
sa0-amlapittōṣṇairvidāhō-vidagdhatvaṁ, amlapittōṣṇavidāhaḥ| dhūmarākhyaścāmlapittōṣṇavidāhaśca tasmin| tatra dhūmarākhyaḥ-"śōkajvarādi" (a. 12/29) ityādi lakṣaṇaḥ| "bhr̥śamamlāśanāt" (a. 12/28) ityādinā'mlavidagdhā| "bhavētpittavidagdhākhyā" (a. 12/16) iti pittavidagdhā| "uṣṇataptasya" (a. 12/26) ityādinā uṣṇāvidagdhēti| tasmin dhūmarākhyāmlapittōṣṇavidāhē'tipurāṇasarpiṣā'bhyaktaṁ snigdhaṁ śītairviśōdhayēt| śītaiśca sarvatō lēpayēt|
Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu goshakRudrasA~jjanam dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu svarNagairikAdirasakriyA (92) · Śloka 92
gōśakr̥drasadugdhājyairvipakvaṁ śasyatē'ñjanam|
svarṇagairikatālīsacūrṇāvāpā rasakriyā||92||
View original
गोशकृद्रसदुग्धाज्यैर्विपक्वं शस्यतेऽञ्जनम्|
स्वर्णगैरिकतालीसचूर्णावापा रसक्रिया||९२||
sa0-gōśakr̥dādibhirvapakvamañjanaṁ śasyatē| svarṇagairikādīnāṁ cūrṇairāvāpō yasyāṁ sā, ēvaṁvidhā rasakriyā va śasyatē|
Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu medAdighRutatailaM nasyam (93) · Śloka 93
mēdāśābarakānantāmañjiṣṭhādārviyaṣṭibhiḥ|
kṣīrāṣṭāṁśaṁ ghr̥taṁ pakvaṁ satailaṁ nāvanaṁ hitam||93||
View original
मेदाशाबरकानन्तामञ्जिष्ठादार्वियष्टिभिः|
क्षीराष्टांशं घृतं पक्वं सतैलं नावनं हितम्||९३||
sa0-mēdādibhiḥ kṣīrāṣṭāṁśaṁ ghr̥taṁ tailasahitaṁ pakvaṁ nāvanaṁ hitam|
Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu kShIrasarpistarpaNam (94) · Śloka 94
tarpaṇaṁ kṣīrasarpiḥ syādaśāmyati sirāvyadhaḥ|
|94|
View original
तर्पणं क्षीरसर्पिः स्यादशाम्यति सिराव्यधः|
|९४|
sa0-kṣīrōdbhavam sarpistarpaṇaṁ hitam| ēvamaśāmyati sirāvyadhaḥ kāryaḥ|
Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu evamashAntau sirAvyadhaH timirarogivadavalokane kAraNAni (94-96) · Śloka 96
|
cintābhighātabhīśōkaraukṣyāt sōtkaṭakāsanāt||94||
virēkanasyavamanapuṭapākādivibhramāt|
vidagdhāhāravamanāt kṣuttr̥ṣṇādividhāraṇāt||95||
akṣirōgāvasānācca paśyēttimirarōgivat|
|96|
View original
|
चिन्ताभिघातभीशोकरौक्ष्यात् सोत्कटकासनात्||९४||
विरेकनस्यवमनपुटपाकादिविभ्रमात्|
विदग्धाहारवमनात् क्षुत्तृष्णादिविधारणात्||९५||
अक्षिरोगावसानाच्च पश्येत्तिमिररोगिवत्|
|९६|
sa0-cintādibhiratimiravānapi timirarōgīva paśyēt|
Adhikarana timirarogivadavalokane yathAdoShamauShadham (96) · Śloka 96
|
yathāsvaṁ tatra yuñjīta dōṣādīn vīkṣya bhēṣajam||96||
View original
|
यथास्वं तत्र युञ्जीत दोषादीन् वीक्ष्य भेषजम्||९६||
sa0-[ tatra- ] tasmiṁśca timirarōgisadr̥śadarśanē, yathāyōgaṁ dōṣadūṣyadēśādīn vīkṣyauṣadhaṁ prayuñjīta|
Adhikarana sUryo parAgAdyupahatekShaNe santarpaNam sUryo parAgAdyupahatekShaNe suvarNA~jjanam (97) · Śloka 97
sūryōparāgānalavidyudādi- vilōkanēnōpahatēkṣaṇasya|
santarpaṇaṁ snigdhahimādi kāryaṁ tathāñjanaṁ hēma ghr̥tēna ghr̥ṣṭam||97||
View original
सूर्योपरागानलविद्युदादि- विलोकनेनोपहतेक्षणस्य|
सन्तर्पणं स्निग्धहिमादि कार्यं तथाञ्जनं हेम घृतेन घृष्टम्||९७||
sa0-sūryōparāgādivilōkanēnōpahatadarśanasya snigdhahimādi santarpaṇaṁ kāryam| ādiśabdēnātisūkṣmātibhāsurādiparigrahaḥ| survaṇaṁ ca ghr̥tēna ghr̥ṣṭamañjanaṁ hitam| upājātivr̥ttam|
Adhikarana netrarakShaNaM sarvadA kartavyam (98) · Śloka 98
cakṣūrakṣāyāṁ sarvakālaṁ manuṣyai- ryatnaḥ kartavyō jīvitē yāvadicchā|
vyarthō lōkō'yaṁ tulyarātriṁdivānāṁ puṁsāmandhānāṁ vidyamānē'pi vittē||98||
View original
चक्षूरक्षायां सर्वकालं मनुष्यै- र्यत्नः कर्तव्यो जीविते यावदिच्छा|
व्यर्थो लोकोऽयं तुल्यरात्रिंदिवानां पुंसामन्धानां विद्यमानेऽपि वित्ते||९८||
sa0-nētrarakṣāyāṁ sadā yatnō vidhēyō yāvajjīvitābhilāṣitvam| yasmādandhānāṁ tulyarātriṁdivānāṁ puṁsāṁ vidyamānē'pi dhanē lōka ēva nirarthakaḥ syāt| rātriṁdivaśabdō'trācaturādisūtrē nipātitaḥ| vaiśvadēvīvr̥ttam|
Adhikarana netrarakShaNakaraM triphalAdi (99) · Śloka 99
triphalā rudhirasrutirviśuddhi- rmanasō nirvr̥tirañjanaṁ sanasyam|
śakunāśanatā sapādapūjā ghr̥tapānaṁ ca sadaiva nētrarakṣā||99||
View original
त्रिफला रुधिरस्रुतिर्विशुद्धि- र्मनसो निर्वृतिरञ्जनं सनस्यम्|
शकुनाशनता सपादपूजा घृतपानं च सदैव नेत्ररक्षा||९९||
sa0-triphalādikaṁ sadaiva-sarvakālaṁ, nētrarakṣā syāt|
Adhikarana netrarakShaNakaraM ahitAshananivRuttyAdi (13) · Śloka 13
ahitādaśanātsadā nivr̥tti- rbhr̥śabhāsvaccalasūkṣmavīkṣaṇācca|
muninā niminōpadaṣṭamētat paramaṁ rakṣaṇamīkṣaṇasya puṁsām||100||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttara sthānē timirapratiṣēdhō nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ||13||
View original
अहितादशनात्सदा निवृत्ति- र्भृशभास्वच्चलसूक्ष्मवीक्षणाच्च|
मुनिना निमिनोपदष्टमेतत् परमं रक्षणमीक्षणस्य पुंसाम्||१००||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचि- तायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर स्थाने तिमिरप्रतिषेधो नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||
sa0-ahitādāhārāt satataṁ nivr̥ttiḥ, atibhāsurādyālōkanāccōparatiḥ, ityētannimināmrā muninā paramaṁ nr̥ṇāṁ nayanasya rakṣaṇamuditam| aupacchandasikaṁ(kē) vr̥ttam(ttē)| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyām sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē timira- pratiṣēdhō nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 13||