6. unmādapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana unmAdapratiShedhAdhyAyaH||6|| (2-3) · Śloka 3

અથાત ઉન્માદપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )||૩||

ભૂતપ્રતિષેધાદનન્તરમુન્માદાપસ્મારપ્રતિષેધ ઉચ્યતે, ચિકિત્સાસામાન્યાત્| તત્રાપ્યપસ્મારાદુન્માદસ્ય પૂર્વમુપન્યાસો બહુવક્તવ્યત્વાદિત્યાહ- સ૦-ઉન્માદસ્ય પ્રતિષેધ-ચિકિત્સિતં, ભણિષ્યામઃ|

Adhikarana unmAdAH ShaT (1) · Śloka 1

ઉન્માદાઃ ષટ્ પૃથગ્દોષનિચયાધિવિષોદ્ભવાઃ| |૧|

સ૦-પ્રત્યેકં દોષૈસ્ત્રયઃ સાન્નિપાતિક આધિજો વિષજશ્ચેતિ|

Adhikarana unmAdasya svarUpam (1) · Śloka 1

| ઉન્માદો નામ મનસો દોષૈરુન્માર્ગગૈર્મદઃ||૧||

સ૦-ઉન્માદો દોષૈઃ-વાતપિત્તકફૈઃ, ઉન્માર્ગગૈઃ-અપથપ્રસ્થિતૈઃ, મનસો યો મદઃ સ ઉન્માદો નામ રોગ ઉચ્યતે|

Adhikarana unmAdasya nidAnam unmAdasya samprAptiH unmAdasya sAmyAnyaM lakShaNam (2-6) · Śloka 6

અધુના વિસ્તરેણોત્પત્તિક્રમમુન્માદાનામાહ શારીરમાનસૈર્દુષ્ટૈરહિતાદન્નપાનતઃ| વિકૃતાસાત્મ્યસમલાદ્વિષમાદુપયોગતઃ||૨|| વિષણ્ણસ્યાલ્પસત્ત્વસ્ય વ્યાધિવેગસમુદ્ગમાત્| ક્ષીણસ્ય ચેષ્ટાવૈષમ્યાત્ પૂજ્યપૂજાવ્યતિક્રમાત્||૩|| આધિભિશ્ચિત્તવિભ્રંશાદ્ વિષેણોપવિષેણ ચ| એભિર્હિ હીનસત્ત્વસ્ય હૃદિ દોષાઃ પ્રદૂષિતાઃ||૪|| ધિયો વિધાય કાલુષ્યં હત્વ માર્ગાન્ મનોવહાન્| ઉન્માદં કુર્વતે, તેન ધીવિજ્ઞાનસ્મૃતિભ્રમાત્||૫|| દેહો દુઃખસુખભ્રષ્ટો ભ્રષ્ટસારથિવદ્રથઃ| ભ્રમત્યચિન્તિતારમ્ભઃ|૬|

સ૦-શારીરમાનસૈર્દોષૈર્દુષ્ટૈર્યાવદુપવિષેણ ચેતિ| એભિઃ-અમીભિર્હેતુભિઃ, દોષા હૃદયે પ્રદૂષિતાઃ સન્તો હીનસત્ત્વસ્ય પુંસો બુદ્ધેઃ કાલુષ્યં કૃત્વા તથા ચિત્તવહાનિ સ્રોતાંસિ હત્વોન્માદં કુર્વતે| તેન-ઉન્માદેન, દેહો બુદ્ધિભ્રમાન્નષ્ટસુખદુઃખો ભ્રષ્ટસારથિરિવ રથો ભ્રમતિ| અચિન્તિતઃ-અનિરૂપિતક્રિયઃ, આરમ્ભઃ-ઉદ્યમો, યસ્ય સ એવમ્|

Adhikarana 1 vAtonmAdasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10

ઇતિ સામાન્યલક્ષણમુન્માદસ્યોક્ત્વા પવનાદિજસ્ય વિશિષ્ટં લક્ષણમાહ | તત્ર વાતાત્કૃશાઙ્ગતા||૬|| અસ્થાને રોદનાક્રોશહસિતસ્મિતનર્તનમ્| ગીતવાદિત્રવાગઙ્ગવિક્ષેપાસ્ફોટનાનિ ચ||૭|| અસામ્ના વેણુવીણાદિશબ્દાનુકરણં મુહુઃ| આસ્યાત્ફેનાગમોઽજસ્રમટનં બહુભાષિતા||૮|| અલઙ્કારોઽનલઙ્કારૈરયાનૈર્ગમનોદ્યમઃ| ગૃદ્ધિરભ્યવહાર્યેષુ તલ્લાભે ચાવમાનતા||૯|| ઉત્પિણ્ડિતારુણાક્ષિત્વં જીર્ણે ચાન્ને ગદોદ્ભવઃ| |૧૦|

સ૦-વાતાદુન્માદે સતિ કૃશાઙ્ગાદિલક્ષણં ચ જીર્ણે ચાન્ને ગદોદ્ભવ ઇત્યન્તમ્| અસ્થાને-અપ્રસઙ્ગે, રોદનાદીનિ| અસામ્ના ઔદ્ધત્યેન, પુનઃપુનઃ વેણુવીણાદિવાદ્યસ્યાનુકરણમ્|

Adhikarana 2 pittonmAdasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| પિત્તાત્સન્તર્જનં ક્રોધો મુષ્ટિલોષ્ટાદ્યભિદ્રવઃ||૧૦|| શીતચ્છાયોદકાકાઙ્ક્ષા નગ્નત્વં પીતવર્ણતા| અસત્યજ્વલનજ્વાલાતારકાદીપદર્શનમ્||૧૧||

સ૦-પિત્તાદુન્માદે સતિ સન્તર્જનક્રોધાદયઃ સ્યુઃ| અસત્યાનાં જ્વલનાદીનાં દર્શનમ્|

Adhikarana 3 kaphonmAdasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

કફાદરોચકશ્છર્દિરલ્પેહાહારવાક્યતા| સ્ત્રીકામતા રહઃપ્રીતિર્લાલાસિઙ્ઘાણકસ્રુતિઃ||૧૨|| બૈભત્સ્યં શૌચવિદ્વેષો નિદ્રા શ્વયથુરાનને| ઉન્માદો બલવાન્ રાત્રૌ ભુક્તમાત્રે ચ જાયતે||૧૩||

સ૦-કફાદુન્માદે સત્યરોચકાદયઃ સ્યુઃ| તથા રાત્રૌ બલવાન્ સદ્યો ભુક્તે ચ સ્યાત્|

Adhikarana 4 sannipAtonmAdasya lakShaNam (14) · Śloka 14

સર્વાયતનસંસ્થાનસન્નિપાતે તદાત્મકમ્| ઉન્માદં દારુણં વિદ્યાત્ તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્||૧૪||

સ૦-આયતનાનિ-નિમિત્તાનિ, સંસ્થાનાનિ-લિઙ્ગાનિ, સર્વાણિ ત્રિદોષવિષયાણ્યાયતનાનિ સંસ્થાનાનિ ચ યસ્મિન્ સન્નિપાતે| તદાત્મકં-ત્રિદોષોત્થમ્, ઉન્માદં દારુણં-મારણાત્મકં, વિદ્યાત્| તં-ઉન્માદં, નોપક્રમેત્|

Adhikarana 5 cittajonmAdasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

અથ ચિત્તજમુન્માદં વક્તિ ધનકાન્તાદિનાશેન દુઃસહેનાભિષઙ્ગવાન્| પાણ્ડુર્દીનો મુહુર્મુહ્યન્ હાહેતિ પરિદેવતે||૧૫|| રોદિત્યકસ્માન્મ્રિયતે તદ્ગુણાન્ બહુ મન્યતે| શોકક્લિષ્ટમના ધ્યાયન્ જાગરૂકો વિચેષ્ટતે||૧૬||

સ૦-ધનાદિનાશેન દુઃસહેનાભિષઙ્ગવાનુન્માદઃ સ્યાત્| તેન પાણ્ડ્વાદિકઃ સન્નિદમિદં કરોતિ| તથા શોકખિન્નચેતાઃ સન્ ધ્યાયન્ જાગરણશીલો વિચેષ્ટતે|

Adhikarana 6 viShajonmAdasya lakShaNam (17) · Śloka 17

વિષેણ શ્યાવવદનો નષ્ટચ્છાયાબલેન્દ્રિયઃ| વેગાન્તરેઽપિ સમ્ભ્રાન્તો રક્તાક્ષસ્તં વિવર્જયેત્||૧૭||

સ૦-વિષેણોન્માદે શ્યાવવદનઃ સ્યાત્| તં વર્જયેત્-નોપક્રમેત્|

Adhikarana vAtonmAde cikitsA (18) · Śloka 18

અથાનિલજ ઉન્માદે સ્નેહપાનં પ્રયોજયેત્| પૂર્વમાવૃતમાર્ગે તુ સસ્નેહં મૃદુ શોધનમ્||૧૮||

સ૦-અથેદૃશ્યુન્માદલક્ષણેઽવગતે સતિ પવનજો ય ઉન્માદસ્તસ્મિન્ સ્નેહપાનં પૂર્વં કારયેત્| આવૃતવર્ત્મનિ ત્વનિલે સસ્નેહં મૃદુ શોધનં પૂર્વં સ્નેહપાનાત્ કારયેત્|

Adhikarana kaphapittonmAdayoH cikitsA (19-20) · Śloka 20

કફપિત્તભવેઽપ્યાદૌ વમનં સવિરેચનમ્| સસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય બસ્તિં ચ શિરસઃ સવિરેચનમ્||૧૯|| તથાઽસ્ય શુદ્ધદેહસ્ય પ્રસાદં લભતે મનઃ| |૨૦|

સ૦-કફભવે પિત્તભવે ચોન્માદે સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય નરસ્ય યથાસઙ્ખ્યં વમનં વિરેચનં ચ કારયેત્| અપિશબ્દાન્ન કેવલં પવનજેસ્નેહપાનમાદૌ, યાવત્ કફપિત્તોત્થેઽપિ કાર્યમિતિ ગમયતિ| તથા ચ મુનિઃ(?)-"ઉન્માદં સ્નેહપાનેન પૂર્વં સર્વમુપાચરેત્|" ઇતિ| બસ્તિં શિરસઃ સવિરેચનં ત્રિષ્વપ્યુન્માદેષુ કારયેત્| તથા ચ-એવં, શુદ્ધશરીરસ્ય સતો મનઃ પ્રસીદતિ|

Adhikarana evamapyanuvRuttau nAvanA~jjanAdi (20-22) · Śloka 22

| ઇત્થમપ્યનુવૃત્તૌ તુ તીક્ષ્ણં નાવનમઞ્જનમ્||૨૦|| હર્ષણાશ્વાસનોત્ત્રાસભયતાડનતર્જનમ્| અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનાલેપધૂપાન્ પાનં ચ સર્પિષઃ||૨૧|| યુઞ્જ્યાત્તાનિ હિ શુદ્ધસ્ય નયન્તિ પ્રકૃતિં મનઃ| |૨૨|

સ૦-એવમપ્યુપક્રાન્ત ઉન્માદેઽસ્યાનુબન્ધે સતિ તીક્ષ્ણં નાવનાઞ્જનં યુઞ્જ્યાત્, હર્ષણાદિ ચ| કુતઃ ? યસ્માદેતાનિ કૃતાનિ શુદ્ધદેહસ્ય ચિત્તં પ્રકૃતિં પ્રાપયન્તિ|

Adhikarana unmAdAdiharaM hiMgvAdighRutam (22-23) · Śloka 23

| હિઙ્ગુસૌવર્ચલવ્યોષૈર્દ્વિપલાંશૈર્ઘૃતાઢકમ્||૨૨|| સિદ્ધં સમૂત્રમુન્માદભૂતાપસ્મારનુત્પરમ્| |૨૩|

સ૦-હિઙ્ગ્વાદિભિર્દ્વિપલિકૈર્ઘૃતસ્યાઢકં ગોમૂત્રેણ સહ પચેત્| તચ્ચોપયુક્તં પરમમુન્માદાદિજિત્|

Adhikarana unmAdAdiharaM brAhmIghRutam (23-26) · Śloka 26

| દ્વૌ પ્રસ્થૌ સ્વરસાદ્ બ્રાહયા ઘૃતપ્રસ્થં ચ સાધિતમ્||૨૩|| વ્યોષશ્યામાત્રિવૃદ્દન્તીશઙ્ખપુષ્પીનૃપદ્રુમૈઃ| સસપ્તલાકૃમિહરૈઃ કલ્કિતૈરક્ષસમ્મિતૈઃ||૨૪|| પલવૃદ્ધ્યા પ્રયુઞ્જીત પરં માત્રા ચતુષ્પલમ્| ઉન્માદકુષ્ઠાપસ્મારહરં વન્ધ્યાસુતપ્રદમ્||૨૫|| વાક્સ્વરસ્મૃતિમેધાકૃદ્ ધન્યં બ્રાહ્મીઘૃતં સ્મૃતમ્| |૨૬|

સ૦-બ્રાહ્મીસ્વરસાત્પ્રસ્થદ્વયં ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં વ્યોષાદિભિઃ કાર્ષિકૈ રજીકૃતૈઃ પક્વં પલવૃદ્ધ્યા-પલં પ્રથમેઽહ્નિ દ્વિપલં દ્વિતીયેઽહ્નિ ત્રિપલં તૃતીયેઽહ્નિ ચતુષ્પલં ચતુર્થેઽહ્ને તતઃ પરં ચતુષ્પલમિત્યેવં, પ્રયુઞ્જીત| તચ્ચોન્માદાદિજિદ્વન્ધ્યાસુતપ્રદં વાગાદિકૃચ્છિવં ચ બ્રાહ્મીઘૃતં સ્મૃતમ્|

Adhikarana unmAdAdiharaM kalyANakaM ghRutam (26-31) · Śloka 31

| વરાવિશાલાભદ્રૈલાદેવદાર્વેલવાલુકૈઃ||૨૬|| દ્વિસારિવાદ્વિરજનીદ્વિસ્થિરાફલિનીનતૈઃ| બૃહતીકુષ્ઠમઞ્જિષ્ઠાનાગકેસરદાડિમૈઃ||૨૭|| વેલ્લતાલીસપત્રૈલામાલતીમુકુલોત્પલૈઃ| સદન્તીપદ્મકહિમૈઃ કર્ષાંશૈઃ સર્પિષઃ પચેત્||૨૮|| પ્રસ્થં ભૂતગ્રહોન્માદકાસાપસ્મારપાપ્મસુ| પાણ્ડુકણ્ડૂવિષે શોષે મોહે મેહે ગરે જ્વરે||૨૯|| અરેતસ્યપ્રજસિ વા દૈવોપહતચેતસિ| અમેધસિ સ્ખલદ્વાચિ સ્મૃતિકામેઽલ્પપાવકે||૩૦|| બલ્યં મઙ્ગલ્યમાયુષ્યં કાન્તિસૌભાગ્યપુષ્ટિદમ્| કલ્યાણકમિદં સર્પિઃ શ્રેષ્ઠં પુંસવનેષુ ચ||૩૧||

સ૦-વરાદિભિઃ કર્ષપ્રમાણૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્| તચ્ચોપયુક્તં ભૂતગ્રહાદિષુ શ્રેષ્ઠં બલ્યાદિગુણં ચ| કલ્યાણકાખ્યમેતત્સર્પિઃ પુંસવનેષુ ચ વરમ્| અત્ર ચ ભદ્રૈલા-સ્થૂલૈલા|

Adhikarana unmAdAdiharaM mahAkalyANakaM ghRutam (32-34) · Śloka 34

એભ્યો દ્વિસારિવાદીનિ જલે પક્ત્વૈકવિંશતિમ્| રસે તસ્મિન્ પચેત્સર્પિર્ગૃષ્ટિક્ષીરચતુર્ગુણમ્||૩૨|| વીરાદ્વિમેદાકાકોલીકપિકચ્છૂવિષાણિભિઃ| શૂર્પપર્ણીયુતૈરેતન્મહાકલ્યાણકં પરમ્||૩૩|| બૃંહણં સન્નિપાતઘ્નં પૂર્વસ્માદધિકં ગુણૈઃ| |૩૪|

સ૦-એભ્યો-વરાદિભ્યો, મધ્યાદાદ્યાનિ સપ્ત હિત્વા, દ્વિસારિવાદીન્યેકવિંશતિં જલે ષોડશગુણે સ્નેહાપેક્ષયા પચેદ્યાવત્સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણઃ ક્વાથઃ| તસ્મિન્ સ્નેહચતુર્ગુણે રસે સર્પિર્ગૃષ્ટિક્ષીરચતુર્ગુણં વીરાદિભિઃ સ્નેહક્વથિતૈઃ પાદિકૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ પચેત્| એતન્મહાકલ્યાણકં નામ ઘૃતં પૂર્વસ્માત્-કલ્યાણકાત્, ગુણૈરતિરિક્તમ્| અત્ર દ્વિસારિવાદિનાં પાઠાદેવૈકવિંશતિત્વં ચેત્ અતદ્ગુણસંવિજ્ઞાનોઽયં બહુવ્રીહિરિતિ કસ્યચિદ્ ભ્રાન્તિઃ સ્યાત્| એવં ચ સારિવાદિદ્વયસ્ય ગ્રહણં ન પ્રાપ્નુયાદિત્યેકવિંશતિગ્રહણમ્

Adhikarana unmAdAdiharaM mahApaishAcikaM ghRutam (34-38) · Śloka 38

| જટિલા પૂતના કેશી ચારટી મર્કટી વચા||૩૪|| ત્રાયમાણા જયા વીરા ચોરકઃ કટુરોહિણી| વયઃસ્થા શૂકરી છત્રા સાતિચ્છત્રા પલઙ્કષા||૩૫|| મહાપુરુષદન્તા ચ કાયસ્થા નાકુલીદ્વયમ્| કટમ્ભરા વૃશ્ચિકાલી શાલિપર્ણી ચ તૈર્ઘૃતમ્||૩૬|| સિદ્ધં ચાતુર્થિકોન્માદગ્રહાપસ્મારનાશનમ્| મહાપૈશાચકં નામ ઘૃતમેતદ્યથાઽમૃતમ્||૩૭|| બુદ્ધિમેધાસ્મૃતિકરં બાલાનં ચાઙ્ગવર્ધનમ્| |૩૮|

સ૦-જટિલાદિભિર્ઘૃતં પક્વં ચાતુર્થિકાદિનાશનમ્| જટિલામાંસી| પૂતના-હરીતકી| કેશી-ગન્ધમાંસી| ચરટી-પદ્મચારિણી| મર્કટી-કપિકચ્છૂઃ| જયા-અરણિકા| વીરા-કાકોલી| ચોરકઃ-ચણ્ડા| વયઃસ્થા-ધાત્રી| શૂકરી-વૃદ્ધદારુકઃ| છત્રા-ધાન્યકમ્| અતિચ્છત્રા-શતપુષ્પા| પલઙ્કષા-લાક્ષા| મહાપુરુષદન્તા-શતાવરી| કાયસ્થા-ક્ષીરકાકોલી| નાકુલીદ્વયં-સર્પાક્ષી સર્પસુગન્ધા ચ| મહાપૈશાચકસંજ્ઞં ચાતુર્થિકાદિનાશનમ્| તથાઽમૃતતુલ્યં મહાગુણત્વાત્| બુદ્ધ્યાદિકં શિશૂનાં ચ સંવર્ધયતિ|

Adhikarana unmAdAdiharaM brAhyAdivartiH (38-40) · Śloka 40

| બ્રાહ્મીમૈન્દ્રીં વિડઙ્ગાનિ વ્યોષં હિઙ્ગુ જટાં મુરામ્||૩૮|| રાસ્નાં વિષઘ્નાં લશુનં વિશલ્યાં સુરસાં વચામ્| જ્યોતિષ્મતીં નાગવિન્નામનન્તાં સહરીતકીમ્||૩૯|| કાઙ્ક્ષીં ચ હસ્તિમૂત્રેણ પિષ્ટ્વા છાયાવિશોષિતા| વર્તિર્નસ્યાઞ્જનાલેપધૂપૈરુન્માદસૂદની||૪૦||

સ૦-બ્રાહ્મ્યાદિભિર્ગજમૂત્રપિષ્ટા વર્તિશ્છાયાયાં વિશોષિતા નસ્યાદિભિરુન્માદહૃત્| વિષઘ્ના-અતિવિષા| વિશલ્યા-લાઙ્ગલી| નાગવિન્ના-નાગદન્તી| કાઙ્ક્ષી-સૌરાષ્ટ્રિકા|

Adhikarana unmAdAdiharaM avapIDAdayaH (41-42) · Śloka 42

અવપીડાશ્ચ વિવિધાઃ સર્ષાપાઃ સ્નેહસંયુતાઃ| કટુતૈલેન ચાભ્યઙ્ગો ધ્માપયેચ્ચાસ્ય તદ્રજઃ||૪૧|| સહિઙ્ગુસ્તીક્ષ્ણધૂમશ્ચ સૂત્રસ્થાનોદિતો હિતઃ| |૪૨|

સ-"કલ્કાદ્યૈરવપીડસ્તુ" (હૃ.સૂ.અ. ૨૦/૭) ઇતિ કથિતોઽવપીડઃ| તેઽવપીડાઃ સર્ષપતૈલયુતા હિતાઃ| અભ્યઙ્ગશ્ચ સર્ષપતૈલેન| તથાઽસ્ય તદ્રજઃ-સર્ષપચૂર્ણં, ઘ્રાણે ધ્માપયેત્| તથા સૂત્રસ્થાનોક્તસ્તીક્ષ્ણો ધૂમો (અ. ૨૧/૧૭) હિઙ્ગુના સહ હિતઃ|

Adhikarana unmAdAdiharaM shRugAlAdimUtrAdibhirdhUpAdikam (42-43) · Śloka 43

| શૃગાલશલ્યકોલૂકજલૌકાવૃષબસ્તજૈઃ||૪૨|| મૂત્રપિત્તશકૃલ્લોમનખચર્મભિરાચરેત્| ધૂપધૂમાઞ્જનાભ્યઙ્ગપ્રદેહપરિષેચનમ્||૪૩||

સ૦-શૃગાલાદિમૂત્રાદિભિર્ધૂપાદિકમાચરેત્| અત્ર જલૌકાચર્મચટિકા|

Adhikarana vAtakaphAtmake shvagomatsyairdhUpaH (44) · Śloka 44

ધૂપયેત્સતતં ચૈનં શ્વગોમત્સ્યૈઃ સુપૂતિભિઃ| વાતશ્લેષ્માત્મકે પ્રાયઃ|૪૪|

સ૦-એનં-ચોન્માદિનં, પુનઃપુનશ્ચ ગોમત્સ્યાદિભિઃ સુષ્ઠુ પૂતિંગન્ધિભિર્ધૂપયેત્| વાતશ્લેષ્માત્મકે બાહુલ્યેનૈષ ઉપક્રમઃ|

Adhikarana pittAtmake tiktakaghRutAdi (44-45) · Śloka 45

| પૈત્તિકે તુ પ્રશસ્યતે||૪૪|| તિક્તકં જીવનીયં ચ સર્પિઃ સ્નેહશ્ચ મિશ્રકઃ| શીતાનિ ચાન્નપાનાનિ મધુરાણિ લઘૂનિ ચ||૪૫||

સ૦-પૈત્તિકે તૂન્માદે તિક્તકં સર્પિર્જીવનીયં ચ શસ્યતે| તથા મિશ્રકો-યમકઃ સ્નેહઃ, પ્રશસ્યતે| તથા શિશિરાણિ મધુરાણ્યન્નપાનાનિ લઘૂનિ ચ શસ્યન્તે|

Adhikarana shirAvyadhAdi (46) · Śloka 46

વિધ્યેચ્છિરાં યથોક્તાં વા તૃપ્તં મેદ્યામિષસ્ય વા| નિવાતે શાયયેદેવં મુચ્યતે મતિવિભ્રમાત્||૪૬||

સ૦-તથા શિરાવ્યધવિધ્યુક્તાં શિરાં વિધ્યેત્| મેદુરમાંસસ્ય તૃપ્તં નિવાતે સ્વાપયેચ્ચ| એવં કૃતે સતિ મતિવિભ્રમાત્ મુચ્યતે|

Adhikarana asalile kUpe prakShepaNAdi (47-52) · Śloka 52

પ્રક્ષિપ્યાસલિલે કૂપે શોષયેદ્વા બુભુક્ષયા| આશ્વાસયેત્સુહૃત્તં વા વાક્યૈર્ધર્માર્થસંહિતૈઃ||૪૭|| બૃયાદિષ્ટવિનાશં વા દર્શયેદદ્ભુતાનિ વા| બદ્ધં સર્ષપતૈલાક્તં ન્યસેદ્વોત્તાનમાતપે||૪૮|| કપિકચ્છ્વાઽથવા તપ્તૈર્લોહતૈલજલૈઃ સ્પૃશેત્| કશાભિસ્તાડયિત્વા વા બદ્ધં શ્વભ્રે વિનિઃક્ષિપેત્||૪૯|| અથવા વીતશસ્ત્રાશ્મજને સંતમસે ગૃહે| સર્પેણોદ્ધૃતદંષ્ટ્રેણ દાન્તૈઃ સિંહૈર્ગજૈશ્ચ તમ્||૫૦|| (ત્રાસયેચ્છસ્ત્રહસ્તૈર્વા કિરાતારાતિતસ્કરૈઃ| ) અથવા રાજપુરુષા બહિર્નીત્વા સુસંયતમ્| ભાપયેયુર્વધેનૈનં તર્જયન્તો નૃપાજ્ઞયા||૫૧|| દેહદુઃખભયેભ્યો હિ પરં પ્રાણભયં મતમ્| તેન યાતિ શમં તસ્ય સર્વતો વિપ્લુતં મનઃ||૫૨||

સ૦-અથવા જલવર્જિતે કૂપે પ્રક્ષિપ્ય ક્ષુધા શોષયેત્| અથવા તં-ઉન્માદવન્તં, સુહૃત્ ધર્માર્થયુતૈર્વાક્યૈરાશ્વાસયેત્-સાન્ત્વયેત્| અથવાઽસ્ય પુત્રાદેર્વિનાશં-વિઘાતં, તં બ્રૂયાત્| અદ્ભુતાનિ વા તં દર્શયેત્| અથવા કટુતૈલેનાભ્યક્તં બધ્વા તમુત્તાનં કૃત્વાઽઽતપે ન્યસેત્| કપિકચ્છ્વા, અથવા તપ્તૈર્લોહાદિભિઃ| અથવા ચર્મકશાભિરહત્ય બદ્ધં સન્તમવટે વિનિઃક્ષિપેત્| શસ્ત્રાદિવર્જિતે ત્વગારે(ઽન્ધકારે) ભવને વા બધ્વા વિનિક્ષિપેત્| નનુ ચ, એકસ્ય શૂન્યગૃહે સ્થિતિરુન્માદસ્ય નિદાનમુક્તમ્| યચ્ચ યસ્ય નિદાનં તદેવ તસ્ય કથં ચિકિત્સિતં સ્યાત્ ? નૈષદોષઃ| તદર્થકારિભેષજત્વાત્| તદર્થકારિણિ હિ ભેષજેયદેવ નિદાનં તદેવૌષધમ્| યથા,-તુચ્છદગ્ધેઽગ્નિપ્રતપનમ્, મદાત્યયે મદ્યપાનમિતિ| તદ્વદિહાપ્યવગન્તવ્યમ્| અથવા સમુત્પાટિતદંષ્ટ્રેણ સર્પેણ ભાપયેત્, દાન્તૈર્ગજાદિભિર્વા| રાજપુરુષા બહિર્નીત્વા તં સુષ્ટુ યન્ત્રિતં કૃત્વા રાજાજ્ઞયા તર્જયન્તો વધેન ભાપયેયુઃ| યતો દેહદુઃખભયેભ્યઃ સકાશાત્ પરં-અતિશયેન, પ્રાણભયં મતમ્| તેન-ભયેન, ઇતશ્ચેતશ્ચિત્તં વિપ્લુતમુન્માદિનઃ શમમેતિ|

Adhikarana siddhA kriyA prayojyA (53) · Śloka 53

સિદ્ધા ક્રિયા પ્રયોજ્યેયં દેશકાલાદ્યપેક્ષયા| |૫૩|

સ૦-ઇયં ક્રિયા દેશાદ્યપેક્ષયા સિદ્ધા પ્રયોજનીયા

Adhikarana iShTavinAshe tatsadRushaprAptyAdi (53-54) · Śloka 54

| ઇષ્ટદ્રવ્યવિનાશાત્તુ મનો યસ્યોપહન્યતે||૫૩|| તસ્ય તત્સદૃશપ્રાપ્તિસાન્ત્વાશ્વાસૈઃ શમં નયેત્| |૫૪|

સ૦-ઇષ્ટદ્રવ્યવિનાશાદ્ યસ્ય માનસમુપહન્યતે તસ્ય તત્સદૃશા-તુલ્યા, પ્રાપ્તિઃ કાર્યા| તથા સાન્ત્વનૈશ્ચાશ્વાસનૈશ્ચ શમમુન્માદિનં નયેત્|

Adhikarana kAmAdije tatpratidvandvena shamanam (54-55) · Śloka 55

| કામશોકભયક્રોધહર્ષેર્ષ્યાલોભસમ્ભવાન્||૫૪|| પરસ્પરપ્રતિદ્વન્દ્વૈરેભિરેવ શમં નયેત્| |૫૫|

સ૦-કામાદિજાનુન્માદાન્ અન્યોન્યપ્રતિક્ષૈરેભિરેવ-કામાદિભિઃ, શમં નયેત્|

Adhikarana bhUtAnubandhe bhUtanirdiShTamauShadham (55-56) · Śloka 56

| ભૂતાનુબન્ધમીક્ષેત પ્રોક્તલિઙ્ગાધિકાકૃતિમ્||૫૫|| યદ્યુન્માદે તતઃ કુર્યાદ્ભૂતનિર્દિષ્ટમૌષધમ્| |૫૬|

સ૦-ભૂતૈઃ-દેવાદિભિઃ પૂર્વોક્તૈઃ, અનુબન્ધઃ-અનુષઙ્ગઃ, તમનન્તરોક્ત આગન્તાવુન્માદે યદીક્ષેત તતો ભૂતપ્રતિષેધોક્તમૌષધં કુર્યાત્| નનુ, કથમીક્ષણં કર્તું શક્યતે ? ઇતિ વિશેષણદ્વારેણ હેતુમાહ-પ્રોક્તલિઙ્ગાધિકાકૃતિમિતિ| પ્રોક્તાનિ પૂર્વં ષડ્વિધસ્યોન્માદસ્ય યાનિ લિઙ્ગાનિ તેભ્યોઽધિકાઽઽકૃતિઃ-લક્ષણં, યસ્ય-ભૂતાનુબન્ધસ્ય, તં તથાવિધમ્|

Adhikarana bhUtAnubandhe bhUtanirdiShTamauShadham (56-58) · Śloka 58

| બલિં ચ દદ્યાત્પલલં યાવકં સક્તુપિણ્ડિકામ્||૫૬|| સ્નિગ્ધં મધુરમાહારં તણ્ડુલાન્ રુધિરોક્ષિતાન્| પક્વામકાનિ માંસાનિ સુરાં મૈરેયમાસવમ્||૫૭|| અતિમુક્તસ્ય પુષ્પાણિ જાત્યાઃ સહચરસ્ય ચ| ચતુષ્પથે ગવાં તીર્થે નદીનાં સઙ્ગમેષુ ચ||૫૮||

સ૦-તથાઽત્ર ભૂતાનુબન્ધે પલલયાવકાદિ ચ યાવત્ પુષ્પાણિ સહચરસ્ય ચેતિ બલિં દદ્યાત્| ક્વ ? ચતુષ્પથે, તથા ગોતીર્થે નદ્યોર્વા સઙ્ગમે|

Adhikarana bhUtAnubandhe catuShpathAdau balirdeyaH (59) · Śloka 59

નિવૃત્તામિષમદ્યો યો હિતાશી પ્રયતઃ શુચિઃ| નિજાગન્તુભિરુન્માદૈઃ સત્વવાન્ન સ યુજ્યતે||૫૯||

સ૦-યઃ પુરુષો નિવૃત્તમદ્યમાંસો હિતભોજી પ્રયતઃ શુચિઃ સ્યાત્| સ સાત્વિકો નિજાગન્તુભિરુન્માદૈર્ન યુજ્યતે| તસ્માદીદૃશેન ભાવ્યમિતિ ભાવઃ|

Adhikarana unmAde pathyam vigatonmAdasya lakShaNam (6) · Śloka 6

પ્રસાદ ઇન્દ્રિયાર્થાનાં બુદ્ધ્યાત્મમનસાં તથા| ધાતૂનાં પ્રકૃતિસ્થત્વં વિગતોન્માદલક્ષણમ્||૬૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને ઉન્માદપ્રતિષેધો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

સ૦-ઇન્દ્રિયાર્થાનાં પ્રસન્નત્વં તથાબુદ્ધ્યાત્મમનસાં ચ, ધાતૂનાં પ્રકૃતિસ્થત્વં ચેતિ વિગતોન્માદસ્ય લક્ષણમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ઉન્મા- દપ્રતિષેધો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૬||