6. unmādapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana unmAdapratiShedhAdhyAyaH||6|| (2-3) · Śloka 3

અથાત ઉન્માદપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )||૩||

Adhikarana unmAdAH ShaT (1) · Śloka 1

ઉન્માદાઃ ષટ્ પૃથગ્દોષનિચયાધિવિષોદ્ભવાઃ| |૧|

Adhikarana unmAdasya svarUpam (1) · Śloka 1

| ઉન્માદો નામ મનસો દોષૈરુન્માર્ગગૈર્મદઃ||૧||

Adhikarana unmAdasya nidAnam unmAdasya samprAptiH unmAdasya sAmyAnyaM lakShaNam (2-6) · Śloka 6

અધુના વિસ્તરેણોત્પત્તિક્રમમુન્માદાનામાહ શારીરમાનસૈર્દુષ્ટૈરહિતાદન્નપાનતઃ| વિકૃતાસાત્મ્યસમલાદ્વિષમાદુપયોગતઃ||૨|| વિષણ્ણસ્યાલ્પસત્ત્વસ્ય વ્યાધિવેગસમુદ્ગમાત્| ક્ષીણસ્ય ચેષ્ટાવૈષમ્યાત્ પૂજ્યપૂજાવ્યતિક્રમાત્||૩|| આધિભિશ્ચિત્તવિભ્રંશાદ્ વિષેણોપવિષેણ ચ| એભિર્હિ હીનસત્ત્વસ્ય હૃદિ દોષાઃ પ્રદૂષિતાઃ||૪|| ધિયો વિધાય કાલુષ્યં હત્વ માર્ગાન્ મનોવહાન્| ઉન્માદં કુર્વતે, તેન ધીવિજ્ઞાનસ્મૃતિભ્રમાત્||૫|| દેહો દુઃખસુખભ્રષ્ટો ભ્રષ્ટસારથિવદ્રથઃ| ભ્રમત્યચિન્તિતારમ્ભઃ|૬|

Adhikarana 1 vAtonmAdasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10

ઇતિ સામાન્યલક્ષણમુન્માદસ્યોક્ત્વા પવનાદિજસ્ય વિશિષ્ટં લક્ષણમાહ | તત્ર વાતાત્કૃશાઙ્ગતા||૬|| અસ્થાને રોદનાક્રોશહસિતસ્મિતનર્તનમ્| ગીતવાદિત્રવાગઙ્ગવિક્ષેપાસ્ફોટનાનિ ચ||૭|| અસામ્ના વેણુવીણાદિશબ્દાનુકરણં મુહુઃ| આસ્યાત્ફેનાગમોઽજસ્રમટનં બહુભાષિતા||૮|| અલઙ્કારોઽનલઙ્કારૈરયાનૈર્ગમનોદ્યમઃ| ગૃદ્ધિરભ્યવહાર્યેષુ તલ્લાભે ચાવમાનતા||૯|| ઉત્પિણ્ડિતારુણાક્ષિત્વં જીર્ણે ચાન્ને ગદોદ્ભવઃ| |૧૦|

Adhikarana 2 pittonmAdasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| પિત્તાત્સન્તર્જનં ક્રોધો મુષ્ટિલોષ્ટાદ્યભિદ્રવઃ||૧૦|| શીતચ્છાયોદકાકાઙ્ક્ષા નગ્નત્વં પીતવર્ણતા| અસત્યજ્વલનજ્વાલાતારકાદીપદર્શનમ્||૧૧||

Adhikarana 3 kaphonmAdasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

કફાદરોચકશ્છર્દિરલ્પેહાહારવાક્યતા| સ્ત્રીકામતા રહઃપ્રીતિર્લાલાસિઙ્ઘાણકસ્રુતિઃ||૧૨|| બૈભત્સ્યં શૌચવિદ્વેષો નિદ્રા શ્વયથુરાનને| ઉન્માદો બલવાન્ રાત્રૌ ભુક્તમાત્રે ચ જાયતે||૧૩||

Adhikarana 4 sannipAtonmAdasya lakShaNam (14) · Śloka 14

સર્વાયતનસંસ્થાનસન્નિપાતે તદાત્મકમ્| ઉન્માદં દારુણં વિદ્યાત્ તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્||૧૪||

Adhikarana 5 cittajonmAdasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

અથ ચિત્તજમુન્માદં વક્તિ ધનકાન્તાદિનાશેન દુઃસહેનાભિષઙ્ગવાન્| પાણ્ડુર્દીનો મુહુર્મુહ્યન્ હાહેતિ પરિદેવતે||૧૫|| રોદિત્યકસ્માન્મ્રિયતે તદ્ગુણાન્ બહુ મન્યતે| શોકક્લિષ્ટમના ધ્યાયન્ જાગરૂકો વિચેષ્ટતે||૧૬||

Adhikarana 6 viShajonmAdasya lakShaNam (17) · Śloka 17

વિષેણ શ્યાવવદનો નષ્ટચ્છાયાબલેન્દ્રિયઃ| વેગાન્તરેઽપિ સમ્ભ્રાન્તો રક્તાક્ષસ્તં વિવર્જયેત્||૧૭||

Adhikarana vAtonmAde cikitsA (18) · Śloka 18

અથાનિલજ ઉન્માદે સ્નેહપાનં પ્રયોજયેત્| પૂર્વમાવૃતમાર્ગે તુ સસ્નેહં મૃદુ શોધનમ્||૧૮||

Adhikarana kaphapittonmAdayoH cikitsA (19-20) · Śloka 20

કફપિત્તભવેઽપ્યાદૌ વમનં સવિરેચનમ્| સસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય બસ્તિં ચ શિરસઃ સવિરેચનમ્||૧૯|| તથાઽસ્ય શુદ્ધદેહસ્ય પ્રસાદં લભતે મનઃ| |૨૦|

Adhikarana evamapyanuvRuttau nAvanA~jjanAdi (20-22) · Śloka 22

| ઇત્થમપ્યનુવૃત્તૌ તુ તીક્ષ્ણં નાવનમઞ્જનમ્||૨૦|| હર્ષણાશ્વાસનોત્ત્રાસભયતાડનતર્જનમ્| અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનાલેપધૂપાન્ પાનં ચ સર્પિષઃ||૨૧|| યુઞ્જ્યાત્તાનિ હિ શુદ્ધસ્ય નયન્તિ પ્રકૃતિં મનઃ| |૨૨|

Adhikarana unmAdAdiharaM hiMgvAdighRutam (22-23) · Śloka 23

| હિઙ્ગુસૌવર્ચલવ્યોષૈર્દ્વિપલાંશૈર્ઘૃતાઢકમ્||૨૨|| સિદ્ધં સમૂત્રમુન્માદભૂતાપસ્મારનુત્પરમ્| |૨૩|

Adhikarana unmAdAdiharaM brAhmIghRutam (23-26) · Śloka 26

| દ્વૌ પ્રસ્થૌ સ્વરસાદ્ બ્રાહયા ઘૃતપ્રસ્થં ચ સાધિતમ્||૨૩|| વ્યોષશ્યામાત્રિવૃદ્દન્તીશઙ્ખપુષ્પીનૃપદ્રુમૈઃ| સસપ્તલાકૃમિહરૈઃ કલ્કિતૈરક્ષસમ્મિતૈઃ||૨૪|| પલવૃદ્ધ્યા પ્રયુઞ્જીત પરં માત્રા ચતુષ્પલમ્| ઉન્માદકુષ્ઠાપસ્મારહરં વન્ધ્યાસુતપ્રદમ્||૨૫|| વાક્સ્વરસ્મૃતિમેધાકૃદ્ ધન્યં બ્રાહ્મીઘૃતં સ્મૃતમ્| |૨૬|

Adhikarana unmAdAdiharaM kalyANakaM ghRutam (26-31) · Śloka 31

| વરાવિશાલાભદ્રૈલાદેવદાર્વેલવાલુકૈઃ||૨૬|| દ્વિસારિવાદ્વિરજનીદ્વિસ્થિરાફલિનીનતૈઃ| બૃહતીકુષ્ઠમઞ્જિષ્ઠાનાગકેસરદાડિમૈઃ||૨૭|| વેલ્લતાલીસપત્રૈલામાલતીમુકુલોત્પલૈઃ| સદન્તીપદ્મકહિમૈઃ કર્ષાંશૈઃ સર્પિષઃ પચેત્||૨૮|| પ્રસ્થં ભૂતગ્રહોન્માદકાસાપસ્મારપાપ્મસુ| પાણ્ડુકણ્ડૂવિષે શોષે મોહે મેહે ગરે જ્વરે||૨૯|| અરેતસ્યપ્રજસિ વા દૈવોપહતચેતસિ| અમેધસિ સ્ખલદ્વાચિ સ્મૃતિકામેઽલ્પપાવકે||૩૦|| બલ્યં મઙ્ગલ્યમાયુષ્યં કાન્તિસૌભાગ્યપુષ્ટિદમ્| કલ્યાણકમિદં સર્પિઃ શ્રેષ્ઠં પુંસવનેષુ ચ||૩૧||

Adhikarana unmAdAdiharaM mahAkalyANakaM ghRutam (32-34) · Śloka 34

એભ્યો દ્વિસારિવાદીનિ જલે પક્ત્વૈકવિંશતિમ્| રસે તસ્મિન્ પચેત્સર્પિર્ગૃષ્ટિક્ષીરચતુર્ગુણમ્||૩૨|| વીરાદ્વિમેદાકાકોલીકપિકચ્છૂવિષાણિભિઃ| શૂર્પપર્ણીયુતૈરેતન્મહાકલ્યાણકં પરમ્||૩૩|| બૃંહણં સન્નિપાતઘ્નં પૂર્વસ્માદધિકં ગુણૈઃ| |૩૪|

Adhikarana unmAdAdiharaM mahApaishAcikaM ghRutam (34-38) · Śloka 38

| જટિલા પૂતના કેશી ચારટી મર્કટી વચા||૩૪|| ત્રાયમાણા જયા વીરા ચોરકઃ કટુરોહિણી| વયઃસ્થા શૂકરી છત્રા સાતિચ્છત્રા પલઙ્કષા||૩૫|| મહાપુરુષદન્તા ચ કાયસ્થા નાકુલીદ્વયમ્| કટમ્ભરા વૃશ્ચિકાલી શાલિપર્ણી ચ તૈર્ઘૃતમ્||૩૬|| સિદ્ધં ચાતુર્થિકોન્માદગ્રહાપસ્મારનાશનમ્| મહાપૈશાચકં નામ ઘૃતમેતદ્યથાઽમૃતમ્||૩૭|| બુદ્ધિમેધાસ્મૃતિકરં બાલાનં ચાઙ્ગવર્ધનમ્| |૩૮|

Adhikarana unmAdAdiharaM brAhyAdivartiH (38-40) · Śloka 40

| બ્રાહ્મીમૈન્દ્રીં વિડઙ્ગાનિ વ્યોષં હિઙ્ગુ જટાં મુરામ્||૩૮|| રાસ્નાં વિષઘ્નાં લશુનં વિશલ્યાં સુરસાં વચામ્| જ્યોતિષ્મતીં નાગવિન્નામનન્તાં સહરીતકીમ્||૩૯|| કાઙ્ક્ષીં ચ હસ્તિમૂત્રેણ પિષ્ટ્વા છાયાવિશોષિતા| વર્તિર્નસ્યાઞ્જનાલેપધૂપૈરુન્માદસૂદની||૪૦||

Adhikarana unmAdAdiharaM avapIDAdayaH (41-42) · Śloka 42

અવપીડાશ્ચ વિવિધાઃ સર્ષાપાઃ સ્નેહસંયુતાઃ| કટુતૈલેન ચાભ્યઙ્ગો ધ્માપયેચ્ચાસ્ય તદ્રજઃ||૪૧|| સહિઙ્ગુસ્તીક્ષ્ણધૂમશ્ચ સૂત્રસ્થાનોદિતો હિતઃ| |૪૨|

Adhikarana unmAdAdiharaM shRugAlAdimUtrAdibhirdhUpAdikam (42-43) · Śloka 43

| શૃગાલશલ્યકોલૂકજલૌકાવૃષબસ્તજૈઃ||૪૨|| મૂત્રપિત્તશકૃલ્લોમનખચર્મભિરાચરેત્| ધૂપધૂમાઞ્જનાભ્યઙ્ગપ્રદેહપરિષેચનમ્||૪૩||

Adhikarana vAtakaphAtmake shvagomatsyairdhUpaH (44) · Śloka 44

ધૂપયેત્સતતં ચૈનં શ્વગોમત્સ્યૈઃ સુપૂતિભિઃ| વાતશ્લેષ્માત્મકે પ્રાયઃ|૪૪|

Adhikarana pittAtmake tiktakaghRutAdi (44-45) · Śloka 45

| પૈત્તિકે તુ પ્રશસ્યતે||૪૪|| તિક્તકં જીવનીયં ચ સર્પિઃ સ્નેહશ્ચ મિશ્રકઃ| શીતાનિ ચાન્નપાનાનિ મધુરાણિ લઘૂનિ ચ||૪૫||

Adhikarana shirAvyadhAdi (46) · Śloka 46

વિધ્યેચ્છિરાં યથોક્તાં વા તૃપ્તં મેદ્યામિષસ્ય વા| નિવાતે શાયયેદેવં મુચ્યતે મતિવિભ્રમાત્||૪૬||

Adhikarana asalile kUpe prakShepaNAdi (47-52) · Śloka 52

પ્રક્ષિપ્યાસલિલે કૂપે શોષયેદ્વા બુભુક્ષયા| આશ્વાસયેત્સુહૃત્તં વા વાક્યૈર્ધર્માર્થસંહિતૈઃ||૪૭|| બૃયાદિષ્ટવિનાશં વા દર્શયેદદ્ભુતાનિ વા| બદ્ધં સર્ષપતૈલાક્તં ન્યસેદ્વોત્તાનમાતપે||૪૮|| કપિકચ્છ્વાઽથવા તપ્તૈર્લોહતૈલજલૈઃ સ્પૃશેત્| કશાભિસ્તાડયિત્વા વા બદ્ધં શ્વભ્રે વિનિઃક્ષિપેત્||૪૯|| અથવા વીતશસ્ત્રાશ્મજને સંતમસે ગૃહે| સર્પેણોદ્ધૃતદંષ્ટ્રેણ દાન્તૈઃ સિંહૈર્ગજૈશ્ચ તમ્||૫૦|| (ત્રાસયેચ્છસ્ત્રહસ્તૈર્વા કિરાતારાતિતસ્કરૈઃ| ) અથવા રાજપુરુષા બહિર્નીત્વા સુસંયતમ્| ભાપયેયુર્વધેનૈનં તર્જયન્તો નૃપાજ્ઞયા||૫૧|| દેહદુઃખભયેભ્યો હિ પરં પ્રાણભયં મતમ્| તેન યાતિ શમં તસ્ય સર્વતો વિપ્લુતં મનઃ||૫૨||

Adhikarana siddhA kriyA prayojyA (53) · Śloka 53

સિદ્ધા ક્રિયા પ્રયોજ્યેયં દેશકાલાદ્યપેક્ષયા| |૫૩|

Adhikarana iShTavinAshe tatsadRushaprAptyAdi (53-54) · Śloka 54

| ઇષ્ટદ્રવ્યવિનાશાત્તુ મનો યસ્યોપહન્યતે||૫૩|| તસ્ય તત્સદૃશપ્રાપ્તિસાન્ત્વાશ્વાસૈઃ શમં નયેત્| |૫૪|

Adhikarana kAmAdije tatpratidvandvena shamanam (54-55) · Śloka 55

| કામશોકભયક્રોધહર્ષેર્ષ્યાલોભસમ્ભવાન્||૫૪|| પરસ્પરપ્રતિદ્વન્દ્વૈરેભિરેવ શમં નયેત્| |૫૫|

Adhikarana bhUtAnubandhe bhUtanirdiShTamauShadham (55-56) · Śloka 56

| ભૂતાનુબન્ધમીક્ષેત પ્રોક્તલિઙ્ગાધિકાકૃતિમ્||૫૫|| યદ્યુન્માદે તતઃ કુર્યાદ્ભૂતનિર્દિષ્ટમૌષધમ્| |૫૬|

Adhikarana bhUtAnubandhe bhUtanirdiShTamauShadham (56-58) · Śloka 58

| બલિં ચ દદ્યાત્પલલં યાવકં સક્તુપિણ્ડિકામ્||૫૬|| સ્નિગ્ધં મધુરમાહારં તણ્ડુલાન્ રુધિરોક્ષિતાન્| પક્વામકાનિ માંસાનિ સુરાં મૈરેયમાસવમ્||૫૭|| અતિમુક્તસ્ય પુષ્પાણિ જાત્યાઃ સહચરસ્ય ચ| ચતુષ્પથે ગવાં તીર્થે નદીનાં સઙ્ગમેષુ ચ||૫૮||

Adhikarana bhUtAnubandhe catuShpathAdau balirdeyaH (59) · Śloka 59

નિવૃત્તામિષમદ્યો યો હિતાશી પ્રયતઃ શુચિઃ| નિજાગન્તુભિરુન્માદૈઃ સત્વવાન્ન સ યુજ્યતે||૫૯||

Adhikarana unmAde pathyam vigatonmAdasya lakShaNam (6) · Śloka 6

પ્રસાદ ઇન્દ્રિયાર્થાનાં બુદ્ધ્યાત્મમનસાં તથા| ધાતૂનાં પ્રકૃતિસ્થત્વં વિગતોન્માદલક્ષણમ્||૬૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને ઉન્માદપ્રતિષેધો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||