6. unmādapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana unmAdapratiShedhAdhyAyaH||6|| (2-3) · Śloka 3

అథాత ఉన్మాదప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| )||3||

భూతప్రతిషేధాదనంతరమున్మాదాపస్మారప్రతిషేధ ఉచ్యతే, చికిత్సాసామాన్యాత్| తత్రాప్యపస్మారాదున్మాదస్య పూర్వముపన్యాసో బహువక్తవ్యత్వాదిత్యాహ- స0-ఉన్మాదస్య ప్రతిషేధ-చికిత్సితం, భణిష్యామః|

Adhikarana unmAdAH ShaT (1) · Śloka 1

ఉన్మాదాః షట్ పృథగ్దోషనిచయాధివిషోద్భవాః| |1|

స0-ప్రత్యేకం దోషైస్త్రయః సాన్నిపాతిక ఆధిజో విషజశ్చేతి|

Adhikarana unmAdasya svarUpam (1) · Śloka 1

| ఉన్మాదో నామ మనసో దోషైరున్మార్గగైర్మదః||1||

స0-ఉన్మాదో దోషైః-వాతపిత్తకఫైః, ఉన్మార్గగైః-అపథప్రస్థితైః, మనసో యో మదః స ఉన్మాదో నామ రోగ ఉచ్యతే|

Adhikarana unmAdasya nidAnam unmAdasya samprAptiH unmAdasya sAmyAnyaM lakShaNam (2-6) · Śloka 6

అధునా విస్తరేణోత్పత్తిక్రమమున్మాదానామాహ శారీరమానసైర్దుష్టైరహితాదన్నపానతః| వికృతాసాత్మ్యసమలాద్విషమాదుపయోగతః||2|| విషణ్ణస్యాల్పసత్త్వస్య వ్యాధివేగసముద్గమాత్| క్షీణస్య చేష్టావైషమ్యాత్ పూజ్యపూజావ్యతిక్రమాత్||3|| ఆధిభిశ్చిత్తవిభ్రంశాద్ విషేణోపవిషేణ చ| ఏభిర్హి హీనసత్త్వస్య హృది దోషాః ప్రదూషితాః||4|| ధియో విధాయ కాలుష్యం హత్వ మార్గాన్ మనోవహాన్| ఉన్మాదం కుర్వతే, తేన ధీవిజ్ఞానస్మృతిభ్రమాత్||5|| దేహో దుఃఖసుఖభ్రష్టో భ్రష్టసారథివద్రథః| భ్రమత్యచింతితారంభః|6|

స0-శారీరమానసైర్దోషైర్దుష్టైర్యావదుపవిషేణ చేతి| ఏభిః-అమీభిర్హేతుభిః, దోషా హృదయే ప్రదూషితాః సంతో హీనసత్త్వస్య పుంసో బుద్ధేః కాలుష్యం కృత్వా తథా చిత్తవహాని స్రోతాంసి హత్వోన్మాదం కుర్వతే| తేన-ఉన్మాదేన, దేహో బుద్ధిభ్రమాన్నష్టసుఖదుఃఖో భ్రష్టసారథిరివ రథో భ్రమతి| అచింతితః-అనిరూపితక్రియః, ఆరంభః-ఉద్యమో, యస్య స ఏవం|

Adhikarana 1 vAtonmAdasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10

ఇతి సామాన్యలక్షణమున్మాదస్యోక్త్వా పవనాదిజస్య విశిష్టం లక్షణమాహ | తత్ర వాతాత్కృశాంగతా||6|| అస్థానే రోదనాక్రోశహసితస్మితనర్తనం| గీతవాదిత్రవాగంగవిక్షేపాస్ఫోటనాని చ||7|| అసామ్నా వేణువీణాదిశబ్దానుకరణం ముహుః| ఆస్యాత్ఫేనాగమోఽజస్రమటనం బహుభాషితా||8|| అలంకారోఽనలంకారైరయానైర్గమనోద్యమః| గృద్ధిరభ్యవహార్యేషు తల్లాభే చావమానతా||9|| ఉత్పిండితారుణాక్షిత్వం జీర్ణే చాన్నే గదోద్భవః| |10|

స0-వాతాదున్మాదే సతి కృశాంగాదిలక్షణం చ జీర్ణే చాన్నే గదోద్భవ ఇత్యంతం| అస్థానే-అప్రసంగే, రోదనాదీని| అసామ్నా ఔద్ధత్యేన, పునఃపునః వేణువీణాదివాద్యస్యానుకరణం|

Adhikarana 2 pittonmAdasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

| పిత్తాత్సంతర్జనం క్రోధో ముష్టిలోష్టాద్యభిద్రవః||10|| శీతచ్ఛాయోదకాకాంక్షా నగ్నత్వం పీతవర్ణతా| అసత్యజ్వలనజ్వాలాతారకాదీపదర్శనం||11||

స0-పిత్తాదున్మాదే సతి సంతర్జనక్రోధాదయః స్యుః| అసత్యానాం జ్వలనాదీనాం దర్శనం|

Adhikarana 3 kaphonmAdasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

కఫాదరోచకశ్ఛర్దిరల్పేహాహారవాక్యతా| స్త్రీకామతా రహఃప్రీతిర్లాలాసింఘాణకస్రుతిః||12|| బైభత్స్యం శౌచవిద్వేషో నిద్రా శ్వయథురాననే| ఉన్మాదో బలవాన్ రాత్రౌ భుక్తమాత్రే చ జాయతే||13||

స0-కఫాదున్మాదే సత్యరోచకాదయః స్యుః| తథా రాత్రౌ బలవాన్ సద్యో భుక్తే చ స్యాత్|

Adhikarana 4 sannipAtonmAdasya lakShaNam (14) · Śloka 14

సర్వాయతనసంస్థానసన్నిపాతే తదాత్మకం| ఉన్మాదం దారుణం విద్యాత్ తం భిషక్ పరివర్జయేత్||14||

స0-ఆయతనాని-నిమిత్తాని, సంస్థానాని-లింగాని, సర్వాణి త్రిదోషవిషయాణ్యాయతనాని సంస్థానాని చ యస్మిన్ సన్నిపాతే| తదాత్మకం-త్రిదోషోత్థం, ఉన్మాదం దారుణం-మారణాత్మకం, విద్యాత్| తం-ఉన్మాదం, నోపక్రమేత్|

Adhikarana 5 cittajonmAdasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

అథ చిత్తజమున్మాదం వక్తి ధనకాంతాదినాశేన దుఃసహేనాభిషంగవాన్| పాండుర్దీనో ముహుర్ముహ్యన్ హాహేతి పరిదేవతే||15|| రోదిత్యకస్మాన్మ్రియతే తద్గుణాన్ బహు మన్యతే| శోకక్లిష్టమనా ధ్యాయన్ జాగరూకో విచేష్టతే||16||

స0-ధనాదినాశేన దుఃసహేనాభిషంగవానున్మాదః స్యాత్| తేన పాండ్వాదికః సన్నిదమిదం కరోతి| తథా శోకఖిన్నచేతాః సన్ ధ్యాయన్ జాగరణశీలో విచేష్టతే|

Adhikarana 6 viShajonmAdasya lakShaNam (17) · Śloka 17

విషేణ శ్యావవదనో నష్టచ్ఛాయాబలేంద్రియః| వేగాంతరేఽపి సంభ్రాంతో రక్తాక్షస్తం వివర్జయేత్||17||

స0-విషేణోన్మాదే శ్యావవదనః స్యాత్| తం వర్జయేత్-నోపక్రమేత్|

Adhikarana vAtonmAde cikitsA (18) · Śloka 18

అథానిలజ ఉన్మాదే స్నేహపానం ప్రయోజయేత్| పూర్వమావృతమార్గే తు సస్నేహం మృదు శోధనం||18||

స0-అథేదృశ్యున్మాదలక్షణేఽవగతే సతి పవనజో య ఉన్మాదస్తస్మిన్ స్నేహపానం పూర్వం కారయేత్| ఆవృతవర్త్మని త్వనిలే సస్నేహం మృదు శోధనం పూర్వం స్నేహపానాత్ కారయేత్|

Adhikarana kaphapittonmAdayoH cikitsA (19-20) · Śloka 20

కఫపిత్తభవేఽప్యాదౌ వమనం సవిరేచనం| సస్నిగ్ధస్విన్నస్య బస్తిం చ శిరసః సవిరేచనం||19|| తథాఽస్య శుద్ధదేహస్య ప్రసాదం లభతే మనః| |20|

స0-కఫభవే పిత్తభవే చోన్మాదే స్నిగ్ధస్విన్నస్య నరస్య యథాసంఖ్యం వమనం విరేచనం చ కారయేత్| అపిశబ్దాన్న కేవలం పవనజేస్నేహపానమాదౌ, యావత్ కఫపిత్తోత్థేఽపి కార్యమితి గమయతి| తథా చ మునిః(?)-"ఉన్మాదం స్నేహపానేన పూర్వం సర్వముపాచరేత్|" ఇతి| బస్తిం శిరసః సవిరేచనం త్రిష్వప్యున్మాదేషు కారయేత్| తథా చ-ఏవం, శుద్ధశరీరస్య సతో మనః ప్రసీదతి|

Adhikarana evamapyanuvRuttau nAvanA~jjanAdi (20-22) · Śloka 22

| ఇత్థమప్యనువృత్తౌ తు తీక్ష్ణం నావనమంజనం||20|| హర్షణాశ్వాసనోత్త్రాసభయతాడనతర్జనం| అభ్యంగోద్వర్తనాలేపధూపాన్ పానం చ సర్పిషః||21|| యుంజ్యాత్తాని హి శుద్ధస్య నయంతి ప్రకృతిం మనః| |22|

స0-ఏవమప్యుపక్రాంత ఉన్మాదేఽస్యానుబంధే సతి తీక్ష్ణం నావనాంజనం యుంజ్యాత్, హర్షణాది చ| కుతః ? యస్మాదేతాని కృతాని శుద్ధదేహస్య చిత్తం ప్రకృతిం ప్రాపయంతి|

Adhikarana unmAdAdiharaM hiMgvAdighRutam (22-23) · Śloka 23

| హింగుసౌవర్చలవ్యోషైర్ద్విపలాంశైర్ఘృతాఢకం||22|| సిద్ధం సమూత్రమున్మాదభూతాపస్మారనుత్పరం| |23|

స0-హింగ్వాదిభిర్ద్విపలికైర్ఘృతస్యాఢకం గోమూత్రేణ సహ పచేత్| తచ్చోపయుక్తం పరమమున్మాదాదిజిత్|

Adhikarana unmAdAdiharaM brAhmIghRutam (23-26) · Śloka 26

| ద్వౌ ప్రస్థౌ స్వరసాద్ బ్రాహయా ఘృతప్రస్థం చ సాధితం||23|| వ్యోషశ్యామాత్రివృద్దంతీశంఖపుష్పీనృపద్రుమైః| ససప్తలాకృమిహరైః కల్కితైరక్షసమ్మితైః||24|| పలవృద్ధ్యా ప్రయుంజీత పరం మాత్రా చతుష్పలం| ఉన్మాదకుష్ఠాపస్మారహరం వంధ్యాసుతప్రదం||25|| వాక్స్వరస్మృతిమేధాకృద్ ధన్యం బ్రాహ్మీఘృతం స్మృతం| |26|

స0-బ్రాహ్మీస్వరసాత్ప్రస్థద్వయం ఘృతస్య ప్రస్థం వ్యోషాదిభిః కార్షికై రజీకృతైః పక్వం పలవృద్ధ్యా-పలం ప్రథమేఽహ్ని ద్విపలం ద్వితీయేఽహ్ని త్రిపలం తృతీయేఽహ్ని చతుష్పలం చతుర్థేఽహ్నే తతః పరం చతుష్పలమిత్యేవం, ప్రయుంజీత| తచ్చోన్మాదాదిజిద్వంధ్యాసుతప్రదం వాగాదికృచ్ఛివం చ బ్రాహ్మీఘృతం స్మృతం|

Adhikarana unmAdAdiharaM kalyANakaM ghRutam (26-31) · Śloka 31

| వరావిశాలాభద్రైలాదేవదార్వేలవాలుకైః||26|| ద్విసారివాద్విరజనీద్విస్థిరాఫలినీనతైః| బృహతీకుష్ఠమంజిష్ఠానాగకేసరదాడిమైః||27|| వేల్లతాలీసపత్రైలామాలతీముకులోత్పలైః| సదంతీపద్మకహిమైః కర్షాంశైః సర్పిషః పచేత్||28|| ప్రస్థం భూతగ్రహోన్మాదకాసాపస్మారపాప్మసు| పాండుకండూవిషే శోషే మోహే మేహే గరే జ్వరే||29|| అరేతస్యప్రజసి వా దైవోపహతచేతసి| అమేధసి స్ఖలద్వాచి స్మృతికామేఽల్పపావకే||30|| బల్యం మంగల్యమాయుష్యం కాంతిసౌభాగ్యపుష్టిదం| కల్యాణకమిదం సర్పిః శ్రేష్ఠం పుంసవనేషు చ||31||

స0-వరాదిభిః కర్షప్రమాణైర్ఘృతప్రస్థం పచేత్| తచ్చోపయుక్తం భూతగ్రహాదిషు శ్రేష్ఠం బల్యాదిగుణం చ| కల్యాణకాఖ్యమేతత్సర్పిః పుంసవనేషు చ వరం| అత్ర చ భద్రైలా-స్థూలైలా|

Adhikarana unmAdAdiharaM mahAkalyANakaM ghRutam (32-34) · Śloka 34

ఏభ్యో ద్విసారివాదీని జలే పక్త్వైకవింశతిం| రసే తస్మిన్ పచేత్సర్పిర్గృష్టిక్షీరచతుర్గుణం||32|| వీరాద్విమేదాకాకోలీకపికచ్ఛూవిషాణిభిః| శూర్పపర్ణీయుతైరేతన్మహాకల్యాణకం పరం||33|| బృంహణం సన్నిపాతఘ్నం పూర్వస్మాదధికం గుణైః| |34|

స0-ఏభ్యో-వరాదిభ్యో, మధ్యాదాద్యాని సప్త హిత్వా, ద్విసారివాదీన్యేకవింశతిం జలే షోడశగుణే స్నేహాపేక్షయా పచేద్యావత్స్నేహాచ్చతుర్గుణః క్వాథః| తస్మిన్ స్నేహచతుర్గుణే రసే సర్పిర్గృష్టిక్షీరచతుర్గుణం వీరాదిభిః స్నేహక్వథితైః పాదికైః కల్కీకృతైః పచేత్| ఏతన్మహాకల్యాణకం నామ ఘృతం పూర్వస్మాత్-కల్యాణకాత్, గుణైరతిరిక్తం| అత్ర ద్విసారివాదినాం పాఠాదేవైకవింశతిత్వం చేత్ అతద్గుణసంవిజ్ఞానోఽయం బహువ్రీహిరితి కస్యచిద్ భ్రాంతిః స్యాత్| ఏవం చ సారివాదిద్వయస్య గ్రహణం న ప్రాప్నుయాదిత్యేకవింశతిగ్రహణం

Adhikarana unmAdAdiharaM mahApaishAcikaM ghRutam (34-38) · Śloka 38

| జటిలా పూతనా కేశీ చారటీ మర్కటీ వచా||34|| త్రాయమాణా జయా వీరా చోరకః కటురోహిణీ| వయఃస్థా శూకరీ ఛత్రా సాతిచ్ఛత్రా పలంకషా||35|| మహాపురుషదంతా చ కాయస్థా నాకులీద్వయం| కటంభరా వృశ్చికాలీ శాలిపర్ణీ చ తైర్ఘృతం||36|| సిద్ధం చాతుర్థికోన్మాదగ్రహాపస్మారనాశనం| మహాపైశాచకం నామ ఘృతమేతద్యథాఽమృతం||37|| బుద్ధిమేధాస్మృతికరం బాలానం చాంగవర్ధనం| |38|

స0-జటిలాదిభిర్ఘృతం పక్వం చాతుర్థికాదినాశనం| జటిలామాంసీ| పూతనా-హరీతకీ| కేశీ-గంధమాంసీ| చరటీ-పద్మచారిణీ| మర్కటీ-కపికచ్ఛూః| జయా-అరణికా| వీరా-కాకోలీ| చోరకః-చండా| వయఃస్థా-ధాత్రీ| శూకరీ-వృద్ధదారుకః| ఛత్రా-ధాన్యకం| అతిచ్ఛత్రా-శతపుష్పా| పలంకషా-లాక్షా| మహాపురుషదంతా-శతావరీ| కాయస్థా-క్షీరకాకోలీ| నాకులీద్వయం-సర్పాక్షీ సర్పసుగంధా చ| మహాపైశాచకసంజ్ఞం చాతుర్థికాదినాశనం| తథాఽమృతతుల్యం మహాగుణత్వాత్| బుద్ధ్యాదికం శిశూనాం చ సంవర్ధయతి|

Adhikarana unmAdAdiharaM brAhyAdivartiH (38-40) · Śloka 40

| బ్రాహ్మీమైంద్రీం విడంగాని వ్యోషం హింగు జటాం మురాం||38|| రాస్నాం విషఘ్నాం లశునం విశల్యాం సురసాం వచాం| జ్యోతిష్మతీం నాగవిన్నామనంతాం సహరీతకీం||39|| కాంక్షీం చ హస్తిమూత్రేణ పిష్ట్వా ఛాయావిశోషితా| వర్తిర్నస్యాంజనాలేపధూపైరున్మాదసూదనీ||40||

స0-బ్రాహ్మ్యాదిభిర్గజమూత్రపిష్టా వర్తిశ్ఛాయాయాం విశోషితా నస్యాదిభిరున్మాదహృత్| విషఘ్నా-అతివిషా| విశల్యా-లాంగలీ| నాగవిన్నా-నాగదంతీ| కాంక్షీ-సౌరాష్ట్రికా|

Adhikarana unmAdAdiharaM avapIDAdayaH (41-42) · Śloka 42

అవపీడాశ్చ వివిధాః సర్షాపాః స్నేహసంయుతాః| కటుతైలేన చాభ్యంగో ధ్మాపయేచ్చాస్య తద్రజః||41|| సహింగుస్తీక్ష్ణధూమశ్చ సూత్రస్థానోదితో హితః| |42|

స-"కల్కాద్యైరవపీడస్తు" (హృ.సూ.అ. 20/7) ఇతి కథితోఽవపీడః| తేఽవపీడాః సర్షపతైలయుతా హితాః| అభ్యంగశ్చ సర్షపతైలేన| తథాఽస్య తద్రజః-సర్షపచూర్ణం, ఘ్రాణే ధ్మాపయేత్| తథా సూత్రస్థానోక్తస్తీక్ష్ణో ధూమో (అ. 21/17) హింగునా సహ హితః|

Adhikarana unmAdAdiharaM shRugAlAdimUtrAdibhirdhUpAdikam (42-43) · Śloka 43

| శృగాలశల్యకోలూకజలౌకావృషబస్తజైః||42|| మూత్రపిత్తశకృల్లోమనఖచర్మభిరాచరేత్| ధూపధూమాంజనాభ్యంగప్రదేహపరిషేచనం||43||

స0-శృగాలాదిమూత్రాదిభిర్ధూపాదికమాచరేత్| అత్ర జలౌకాచర్మచటికా|

Adhikarana vAtakaphAtmake shvagomatsyairdhUpaH (44) · Śloka 44

ధూపయేత్సతతం చైనం శ్వగోమత్స్యైః సుపూతిభిః| వాతశ్లేష్మాత్మకే ప్రాయః|44|

స0-ఏనం-చోన్మాదినం, పునఃపునశ్చ గోమత్స్యాదిభిః సుష్ఠు పూతింగంధిభిర్ధూపయేత్| వాతశ్లేష్మాత్మకే బాహుల్యేనైష ఉపక్రమః|

Adhikarana pittAtmake tiktakaghRutAdi (44-45) · Śloka 45

| పైత్తికే తు ప్రశస్యతే||44|| తిక్తకం జీవనీయం చ సర్పిః స్నేహశ్చ మిశ్రకః| శీతాని చాన్నపానాని మధురాణి లఘూని చ||45||

స0-పైత్తికే తూన్మాదే తిక్తకం సర్పిర్జీవనీయం చ శస్యతే| తథా మిశ్రకో-యమకః స్నేహః, ప్రశస్యతే| తథా శిశిరాణి మధురాణ్యన్నపానాని లఘూని చ శస్యంతే|

Adhikarana shirAvyadhAdi (46) · Śloka 46

విధ్యేచ్ఛిరాం యథోక్తాం వా తృప్తం మేద్యామిషస్య వా| నివాతే శాయయేదేవం ముచ్యతే మతివిభ్రమాత్||46||

స0-తథా శిరావ్యధవిధ్యుక్తాం శిరాం విధ్యేత్| మేదురమాంసస్య తృప్తం నివాతే స్వాపయేచ్చ| ఏవం కృతే సతి మతివిభ్రమాత్ ముచ్యతే|

Adhikarana asalile kUpe prakShepaNAdi (47-52) · Śloka 52

ప్రక్షిప్యాసలిలే కూపే శోషయేద్వా బుభుక్షయా| ఆశ్వాసయేత్సుహృత్తం వా వాక్యైర్ధర్మార్థసంహితైః||47|| బృయాదిష్టవినాశం వా దర్శయేదద్భుతాని వా| బద్ధం సర్షపతైలాక్తం న్యసేద్వోత్తానమాతపే||48|| కపికచ్ఛ్వాఽథవా తప్తైర్లోహతైలజలైః స్పృశేత్| కశాభిస్తాడయిత్వా వా బద్ధం శ్వభ్రే వినిఃక్షిపేత్||49|| అథవా వీతశస్త్రాశ్మజనే సంతమసే గృహే| సర్పేణోద్ధృతదంష్ట్రేణ దాంతైః సింహైర్గజైశ్చ తం||50|| (త్రాసయేచ్ఛస్త్రహస్తైర్వా కిరాతారాతితస్కరైః| ) అథవా రాజపురుషా బహిర్నీత్వా సుసంయతం| భాపయేయుర్వధేనైనం తర్జయంతో నృపాజ్ఞయా||51|| దేహదుఃఖభయేభ్యో హి పరం ప్రాణభయం మతం| తేన యాతి శమం తస్య సర్వతో విప్లుతం మనః||52||

స0-అథవా జలవర్జితే కూపే ప్రక్షిప్య క్షుధా శోషయేత్| అథవా తం-ఉన్మాదవంతం, సుహృత్ ధర్మార్థయుతైర్వాక్యైరాశ్వాసయేత్-సాంత్వయేత్| అథవాఽస్య పుత్రాదేర్వినాశం-విఘాతం, తం బ్రూయాత్| అద్భుతాని వా తం దర్శయేత్| అథవా కటుతైలేనాభ్యక్తం బధ్వా తముత్తానం కృత్వాఽఽతపే న్యసేత్| కపికచ్ఛ్వా, అథవా తప్తైర్లోహాదిభిః| అథవా చర్మకశాభిరహత్య బద్ధం సంతమవటే వినిఃక్షిపేత్| శస్త్రాదివర్జితే త్వగారే(ఽంధకారే) భవనే వా బధ్వా వినిక్షిపేత్| నను చ, ఏకస్య శూన్యగృహే స్థితిరున్మాదస్య నిదానముక్తం| యచ్చ యస్య నిదానం తదేవ తస్య కథం చికిత్సితం స్యాత్ ? నైషదోషః| తదర్థకారిభేషజత్వాత్| తదర్థకారిణి హి భేషజేయదేవ నిదానం తదేవౌషధం| యథా,-తుచ్ఛదగ్ధేఽగ్నిప్రతపనం, మదాత్యయే మద్యపానమితి| తద్వదిహాప్యవగంతవ్యం| అథవా సముత్పాటితదంష్ట్రేణ సర్పేణ భాపయేత్, దాంతైర్గజాదిభిర్వా| రాజపురుషా బహిర్నీత్వా తం సుష్టు యంత్రితం కృత్వా రాజాజ్ఞయా తర్జయంతో వధేన భాపయేయుః| యతో దేహదుఃఖభయేభ్యః సకాశాత్ పరం-అతిశయేన, ప్రాణభయం మతం| తేన-భయేన, ఇతశ్చేతశ్చిత్తం విప్లుతమున్మాదినః శమమేతి|

Adhikarana siddhA kriyA prayojyA (53) · Śloka 53

సిద్ధా క్రియా ప్రయోజ్యేయం దేశకాలాద్యపేక్షయా| |53|

స0-ఇయం క్రియా దేశాద్యపేక్షయా సిద్ధా ప్రయోజనీయా

Adhikarana iShTavinAshe tatsadRushaprAptyAdi (53-54) · Śloka 54

| ఇష్టద్రవ్యవినాశాత్తు మనో యస్యోపహన్యతే||53|| తస్య తత్సదృశప్రాప్తిసాంత్వాశ్వాసైః శమం నయేత్| |54|

స0-ఇష్టద్రవ్యవినాశాద్ యస్య మానసముపహన్యతే తస్య తత్సదృశా-తుల్యా, ప్రాప్తిః కార్యా| తథా సాంత్వనైశ్చాశ్వాసనైశ్చ శమమున్మాదినం నయేత్|

Adhikarana kAmAdije tatpratidvandvena shamanam (54-55) · Śloka 55

| కామశోకభయక్రోధహర్షేర్ష్యాలోభసంభవాన్||54|| పరస్పరప్రతిద్వంద్వైరేభిరేవ శమం నయేత్| |55|

స0-కామాదిజానున్మాదాన్ అన్యోన్యప్రతిక్షైరేభిరేవ-కామాదిభిః, శమం నయేత్|

Adhikarana bhUtAnubandhe bhUtanirdiShTamauShadham (55-56) · Śloka 56

| భూతానుబంధమీక్షేత ప్రోక్తలింగాధికాకృతిం||55|| యద్యున్మాదే తతః కుర్యాద్భూతనిర్దిష్టమౌషధం| |56|

స0-భూతైః-దేవాదిభిః పూర్వోక్తైః, అనుబంధః-అనుషంగః, తమనంతరోక్త ఆగంతావున్మాదే యదీక్షేత తతో భూతప్రతిషేధోక్తమౌషధం కుర్యాత్| నను, కథమీక్షణం కర్తుం శక్యతే ? ఇతి విశేషణద్వారేణ హేతుమాహ-ప్రోక్తలింగాధికాకృతిమితి| ప్రోక్తాని పూర్వం షడ్విధస్యోన్మాదస్య యాని లింగాని తేభ్యోఽధికాఽఽకృతిః-లక్షణం, యస్య-భూతానుబంధస్య, తం తథావిధం|

Adhikarana bhUtAnubandhe bhUtanirdiShTamauShadham (56-58) · Śloka 58

| బలిం చ దద్యాత్పలలం యావకం సక్తుపిండికాం||56|| స్నిగ్ధం మధురమాహారం తండులాన్ రుధిరోక్షితాన్| పక్వామకాని మాంసాని సురాం మైరేయమాసవం||57|| అతిముక్తస్య పుష్పాణి జాత్యాః సహచరస్య చ| చతుష్పథే గవాం తీర్థే నదీనాం సంగమేషు చ||58||

స0-తథాఽత్ర భూతానుబంధే పలలయావకాది చ యావత్ పుష్పాణి సహచరస్య చేతి బలిం దద్యాత్| క్వ ? చతుష్పథే, తథా గోతీర్థే నద్యోర్వా సంగమే|

Adhikarana bhUtAnubandhe catuShpathAdau balirdeyaH (59) · Śloka 59

నివృత్తామిషమద్యో యో హితాశీ ప్రయతః శుచిః| నిజాగంతుభిరున్మాదైః సత్వవాన్న స యుజ్యతే||59||

స0-యః పురుషో నివృత్తమద్యమాంసో హితభోజీ ప్రయతః శుచిః స్యాత్| స సాత్వికో నిజాగంతుభిరున్మాదైర్న యుజ్యతే| తస్మాదీదృశేన భావ్యమితి భావః|

Adhikarana unmAde pathyam vigatonmAdasya lakShaNam (6) · Śloka 6

ప్రసాద ఇంద్రియార్థానాం బుద్ధ్యాత్మమనసాం తథా| ధాతూనాం ప్రకృతిస్థత్వం విగతోన్మాదలక్షణం||60|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిర- చితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే ఉన్మాదప్రతిషేధో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||

స0-ఇంద్రియార్థానాం ప్రసన్నత్వం తథాబుద్ధ్యాత్మమనసాం చ, ధాతూనాం ప్రకృతిస్థత్వం చేతి విగతోన్మాదస్య లక్షణమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే ఉన్మా- దప్రతిషేధో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 6||