40. vājīkaraṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અથ ક્રમપ્રાપ્તં વાજીકરણાધ્યાયં બ્રૂતે|

Adhikarana vAjIkaraNavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો વાજીકરણવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||

સ૦-વાજીવયેન સમર્થઃ ક્રિયતે, તદ્વાજીકરણમ્, તસ્યાધ્યાયઃ| શેષમાયુષ્કામીયવદ્યોજ્યમ્|

Adhikarana vAjIkaraNaM ka icCet? (1) · Śloka 1

વાજીકરણમન્વિચ્છેત્સતતં વિષયી પુમાન્| |૧|

સ૦-વિષયી યઃ પુરુષઃ, સ સતતં વાજીકરણમૌષધમન્વિચ્છેત્| પુંગ્રહણં સ્ત્રીષણ્ઢાદિનિવૃત્ત્યર્થમ્, અન્યથા યથા પઞ્ચકર્માણિ ઋતુવિધાનાદિ ચ સામાન્યોક્તત્વાત્ સ્ત્ર્યાદીનામપિ પ્રસજ્જતિ, તથેદમપિ વિજ્ઞાયતે, તસ્માત્તદ્વ્યવચ્છેદાર્થં પુંગ્રહણમ્| સતતગ્રહણેનૈતદ્દ્યોતયતિ,-યથા રસાયનમુપયુક્તં ચિરકાલમનુવર્તતે ન તથા વાજીકરણમિતિ| અપિ તુ યસ્મિન્નેવાહ્નિ પ્રયુજ્યતે તસ્મિન્નેવ કાર્યકરણસમર્થં પ્રાયેણ સ્યાદિતિ સતતં-અનવરતં, વાજીકરણમન્વિચ્છેદિત્યુક્તમ્| વાજીકરણેન કોઽર્થઃ સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana vAjIkaraNasya Palam (1-2) · Śloka 2

| તુષ્ટિઃ પુષ્ટિરપત્યં ચ ગુણવત્તત્ર સંશ્રિતમ્||૧|| અપત્યસન્તાનકરં યત્સદ્યઃ સંપ્રહર્ષણમ્| |૨|

સ૦-તત્ર વાજીકરણે તુષ્ટ્યાદિ સંશ્રિતમ્| અપત્યં કિમ્ભૂતમ્ ? ગુણવત્, ન તુ દુરપત્યં કુલાઙ્ગારરૂપમ્| યતોઽપત્ય[નાં] સન્તાનકરં-અવિચ્છેદસ્થિતિકરં ચ, યચ્ચ સદ્યઃ-શીઘ્રમેવ, સંપ્રહર્ષણં વાજીકરણમ્|

Adhikarana vAjIkaraNasya utpattiH (2-3) · Śloka 3

| વાજીવાતિબલો યેન યાત્યપ્રતિહતોઽઙ્ગનાઃ||૨|| ભવત્યતિપ્રિયઃ સ્ત્રીણાં યેન યેનોપચીયતે| તદ્વાજીકરણં તદ્ધિ દેહસ્યોર્જસ્કરં પરમ્||૩||

સ૦-યેન વાજીકરણેન તુરઙ્ગ ઇવાપ્રતિહતસામર્થ્યસ્તરૂણીઃ સંગચ્છતિ, તથા યેન યોષિતામતિવલ્લભઃ સ્યાત્, તથા યેનોપચયં પ્રાપ્નોપ્તિ, તદ્વાજીકરણમુચ્યતે| તદ્ધિ શરીરસ્યોર્જસ્કરમતિશયેન| નનુ, વાજીકરણમુપાયહેતુર્વિષયાણામિહૈવ બન્ધનદર્શનાત્| ઉક્તં ચ તન્ત્રાન્તરે-"કોશકારો યથૈવાંશૂનુપાદત્તે વન્ધવહાન્" ઇત્યાદિ| તસ્માન્નાર્થો વાજીકરણેનેત્યાહ-

Adhikarana brahrAcaryasya prashaMsA (4) · Śloka 4

ધર્મ્યં યશસ્યમાયુષ્યં લોકદ્વયરસાયનમ્| અનુમોદામહે બ્રહ્મચર્યમેકાન્તનિર્મલમ્||૪||

સ૦-યતો ધર્માદનપેતં-ધર્મ્યં, બ્રહ્મચર્યં તદનુમોદામહે| તથા યશસ્યાદિહેતુઃ| તથા લોકદ્વયે-ઇહલોકે પરલોકે ચ, રસાયનમિવ રસાયનં, સદોપકારત્વાત્| તથા એકાન્તેનસર્વથા, નિર્મલમ્| યતો બ્રહ્મચર્યમ્| ન તુ બ્રહ્મચર્યવત્ સ્વદારાદિ(રે)ષુ પુત્રાદ્યર્થમેવ નિર્મલમ્| અતો હેતોસ્તદનુમોદામહે| કિન્ત્વાભ્યુદયિકં માર્ગમાશ્રિત્ય વાજીકરણોપદેશઃ| દ્વિવિધો હિ માર્ગઃ,-નૈઃશ્રેયસિક આભ્યુદયિકશ્ચ| તત્ર નૈઃશ્રેયસિકં માર્ગં સમનુસૃત્ય બ્રહ્મચર્યોપદેશશ્ચ કોશકારદૃષ્ટન્તશ્ચ ક્લેશનાશકૃચ્ચ| આભ્યુદયિકં ચ માર્ગમાશ્રિત્યાયમુપદેશ ઇત્યત્રાહ|

Adhikarana vAjIkaraNaM kimartham? (5) · Śloka 5

અલ્પસર્વસ્ય તુ ક્લેશૈર્બાધ્યમાનસ્ય રાગિણઃ| શરીરક્ષયરક્ષાર્થં વાજીકરણમુચ્યતે||૫||

સ૦-સ્તોકસત્ત્વસ્ય પુંસઃ ક્લેશૈર્વિષયોત્થૈઃ પીડ્યમાનસ્ય રાગિણઃ-કામિનઃ, શરીરક્ષયરક્ષાર્થં વાજીકરણ્મુચ્યતે| અનેન શાસ્ત્રકૃતા, અપરૈશ્ચ તન્ત્રકારૈઃ|

Adhikarana vAjIkaraNase vino~ahararvyavAyo na vivAryate (6) · Śloka 6

કલ્યસ્યોદગ્રવયસો વાજીકરણસેવિનઃ| સર્વેષ્વૃતુષ્વહરહર્વ્યવાયો ન નિવાર્યતે||૬||

સ૦-કલ્પ(લ્ય)સ્ય-સમર્થસ્ય, તથા યૌવનસ્થસ્ય, વાજીકરણં સતતં કુર્વતઃ, તસ્ય સર્વેષ્વેવ ઋતુષુ દિને દિને વ્યવાયો મૈથુનં, ન નિષિધ્યતે|

Adhikarana vAjIkaraNasevanAt pUrvaM kartavyo vidhiHtataH shukrApatyabalapradA vAjIkarA yogA yojyAH (7-8) · Śloka 8

અથ સ્નિગ્ધવિશુદ્ધાનાં નિરૂહાન્ સાનુવાસનાન્| ઘૃતતૈલરસક્ષીરશર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતાન્||૭|| યોગવિદ્યોજયેત્પૂર્વં ક્ષીરમાંસરસાશિનામ્| તતો વાજીકરાન્ યોગાન્ શુક્રાપત્યબલપ્રદાન્||૮||

સ૦-અથ-કૃતમઙ્ગલસ્ય, સ્નિગ્ધસ્ય તથા વિશુદ્ધસ્ય તથા ક્ષીરાદ્યાશિનો યોગવિત્-વૈદ્યઃ, પ્રાઙ્હ્ નિરૂહાન્ સાનુવાસનાન્ ઘૃતાદિસંયુક્તાન્ કારયેત્| તતઃ-અનન્તરં, વાજીકરાન્ યોગાન્ યોજયેત્| કિમ્ભૂતાન્ ? શુક્રાદિપ્રદાન્|

Adhikarana nirapatyasya narasya nindA (9) · Śloka 9

અચ્છાયઃ પૂતિકુસુમઃ ફલેન રહિતો દ્રુમઃ| યથૈકશ્ચૈકશાખશ્ચ નિરપત્યસ્તથા નરઃ||૯||

સ૦-અચ્છાયત્વાદિભિર્ગુણૈર્યુક્તોઽર્થિનાં યથા તરુરનાશ્રયણીયઃ, તથા તાદૃશો માનવો નિરપત્ય ઇતિ| એકવચનેનૈવ એકાર્થસ્ય લબ્ધત્વાદેકગ્રહણં કેવલાર્થપ્રતિપત્ત્યર્થમ્| એકઃ કેવલોમાધવીલતાદિરહિતઃ|

Adhikarana apatyaprashaMsA (10-11) · Śloka 11

સ્ખલદ્ગમનમવ્યક્તવચનં ધૂલિધૂસરમ્| અપિ લાલાવિલમુખં હૃદયાહ્લાદકારકમ્||૧૦|| અપત્યં તુલ્યતાં કેન દર્શનસ્પર્શનાદિષુ કિં પુનર્યદ્યશોધર્મમાનશ્રીકુલવર્ધનમ્||૧૧||

સ૦-સ્ખલદ્ગમનાદિકમપત્યં કેન પદાર્થેન દર્શનાદિષુ સમાનમ્| કિં પુનર્યદ્યશાદિવર્ધનાત્ તસ્ય કેન તુલ્યતા ભવેત્ ? અપત્યશબ્દસ્ય પુંસ્ત્વમત્ર ચિન્ત્યમ્(?)| તત્કિલ નિતરાં સુખપ્રદમિત્યર્થઃ|

Adhikarana shuddhasharIre sharamUladisiddhaghRutayogaH (12) · Śloka 12

શુદ્ધકાયે યથાશક્તિ વૃષ્યયોગાન્ પ્રયોજયેત્| |૧૨|

સ૦-શુદ્ધશરીરે પુરુષે યથાગ્નિબલં વૃષ્યયોગાન્ પ્રયોજયેત્|

Adhikarana vAjIkaro sharamUlAdisiddhaghRutayogaH (12-21) · Śloka 21

તાનેવાહ શરેક્ષુકુશકાશાનાં વિદાર્યા વીરણસ્ય ચ||૧૨|| મૂલાનિ કણ્ટકાર્યાશ્ચ જીવકર્ષભકૌ બલામ્| મેદે દ્વે દ્વે ચ કાકોલ્યૌ શૂર્પપર્ણ્યૌ શતાવરીમ્||૧૩|| અશ્વગન્ધામતિબલામાત્મગુપ્તાં પુનર્નવામ્| વીરાં પયસ્યાં જીવન્તીમૃદ્ધિં રાસ્નાં ત્રિકણ્ટકમ્||૧૪|| મધુકં શાલિપર્ણી ચ ભાગાંસ્ત્રિપલિકાન્ પૃથક્| માષાણામાઢકં ચૈતદ્ દ્વિદ્રોણે સાધયેદપામ્||૧૫|| રસેનાઢકશેષેણ પચેત્તેન ઘૃતાઢકમ્| દત્ત્વા વિદારીધાત્રીક્ષુરસાનામાઢકાઢકમ્||૧૬|| ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણં ક્ષીરં પેષ્યાણીમાનિ ચાવપેત્| વીરાં સ્વગુપ્તાં કાકોલ્યૌ યષ્ટિં ફલ્ગૂનિ પિપ્પલીમ્||૧૭|| દ્રાક્ષાં વિદારીં ખર્જૂરં મધુકાનિ શતાવરીમ્| તત્સિદ્ધપૂતં ચૂર્ણસ્ય પૃથક્ પ્રસ્થેન યોજયેત્||૧૮|| શર્કરાયાસ્તુગાયાશ્ચ પિપ્પલ્યાઃ કુડવેન ચ| મરિચસ્ય પ્રકુઞ્ચેન પૃથગર્ધપલોન્મિતૈઃ||૧૯|| ત્વગેલાકેસરૈઃ શ્લક્ષ્ણૈઃ ક્ષૌદ્રદ્વિકુડવેન ચ| પલમાત્રં તતઃ ખાદેત્ પ્રત્યહં રસદુગ્ધભુક્||૨૦|| તેનારોહતિ વાજીવ કુલિઙ્ગ ઇવ હૃષ્યતિ| |૨૧|

સ૦-શરાદીનાં મૂલાનિ કણ્ટકાર્યાશ્ચ, તથા જીવકાદીન્, ત્રિપલિકાન્ ભાગાન્ પૃથક્, માષાણામાઢકં ચ, એતત્સર્વં જલદ્રોણદ્વયે પાચયેત્| તેન રસેનાઢકશેષેણ ઘૃતાઢકં દત્ત્વા વિદાર્યાદિરસાદીનાં ચ પૃથક્પૃથગાઢકં દત્ત્વા ક્ષીરાઢકચતુષ્ટયં ચ દત્ત્વા પચેત્| વીરાદીન્ કલ્કાન્ સામાન્યપરિભાષોક્તપ્રમાણાન્નિક્ષિપેત્| તત્-ઘૃતં, પક્વં પૂતં પૃથક્ શર્કરાતુગયોશ્ચૂર્ણપ્રસ્થેન કણાયાઃ પલચતુષ્ટયેન મરિચપલેન ચ યોજયેત્| ત્વગાદિભિઃ શ્લક્ષ્ણૈઃ પૃથગર્ધપલોન્મિતૈઃ ક્ષૌદ્રસ્ય કુડવયુગલેન યોજયેત્| તતો મિશ્રિતાત્ પલમાત્રં પ્રતિદિનં ભક્ષયેત્, માંસરસક્ષીરભોજી સન્| તેનોપયુક્તેન તુરઙ્ગ ઇવારોહતિ| ચટક ઇવ હૃષ્યતિ|

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNAdiyogaH kAntAshatagAmI (21-23) · Śloka 23

| વિદારીપિપ્પલીશાલિપિયાલેક્ષુરકાદ્રજઃ||૨૧|| પૃથક્ સ્વગુપ્તામૂલચ્ચ કુડવાંશં તથા મધુ| તુલાર્ધં શર્કરાચૂર્ણાત્ પ્રસ્થાર્ધં નવસર્પિષઃ||૨૨|| સોઽક્ષમાત્રમતઃ ખાદેત્ યસ્ય રામાશતં ગૃહે| |૨૩|

સ૦-વિદાર્યાદીનાં ચૂર્ણં કપિકચ્છુમૂલાચ્ચ ચૂર્ણં પૃથક્ કુડવમાત્રં, માક્ષિકસ્ય ચ કુડવઃ, શર્કરાપલાનિ પઞ્ચાશત્, પ્રત્યગ્રઘૃતસ્ય પલાનિ ષોડશ, અતઃ-સંયોજિતાત્, કર્ષમાત્રં સ ખાદેત્ યસ્ય ભવને કાન્તાશતમસ્તિ|

Adhikarana vAjIkaro godhUmAdiyogaH (23-24) · Śloka 24

| સાત્મગુપ્તાફલાન્ ક્ષીરે ગોધૂમાન્ સાધિતાન્ હિમાન્||૨૩|| માષાન્ વા સઘૃતક્ષૌદ્રાન્ ખાદન્ ગૃષ્ટિપયોઽનુપઃ| જાગર્તિ રાત્રિં સકલામખિન્નઃ ખેદયન્ સ્ત્રિયઃ||૨૪||

સ૦-ગોધૂમાન્ સકપિકચ્છુફલાન્ દુગ્ધે સાધિતાન્ હિમાન્ માષાન્ વા ઘૃતમાક્ષિકાન્વિતાન્ ખાદન્ ગૃષ્ટિક્ષીરમનુ પિબેદ્યઃ, સ સર્વાં રાત્રિમખિન્નો રામા રમયન્ જયતિ(જાગર્તિ)|

Adhikarana vAjIkaro tilayogaH strIshatagAmI (25) · Śloka 25

બસ્તાણ્ડસિદ્ધે પયસિ ભાવિતાનસકૃત્તિલાન્| યઃ ખાદેત્સસિતાન્ ગચ્છેત્સ સ્ત્રીશતમપૂર્વવત્||૨૫||

સ૦-છાગલાણ્ડપક્વે ક્ષીરે તિલાનસકૃદ્ભાવિતાન્ સશર્કરાન્ યઃ ખાદેત્, સ કાન્તાશતમપૂર્વ ઇવ યાતિ|

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNayogaH strIshatadAmI (26) · Śloka 26

ચૂર્ણં વિદાર્યા બહુશઃ સ્વરસેનૈવ ભાવિતમ્| ક્ષૌદ્રસર્પિર્યુતં લીઢ્વા પ્રમદાશતમૃચ્છતિ||૨૬||

સ૦-શૃગાલિકાયાશ્ચૂર્ણં વિદારીસ્વરસેનૈવ બહુશો ભાવિતં મધુઘૃતયુક્તં લીઢ્વા રામાશતં યાતિ|

Adhikarana vAjIkaro kRuShNAdhAtrIPalarajoyogaH (27-28) · Śloka 28

કૃષ્ણાધાત્રીફલરજઃ સ્વરસેન સુભાવિતમ્| શર્કરામધુસર્પિર્ભિર્લીઢ્વા યોઽનુ પયઃ પિબેત્||૨૭|| સ નરોઽશીતિવર્ષોઽપિ યુવેવ પરિહૃષ્યતિ| |૨૮|

સ૦-કૃષ્ણામલકચૂર્ણં ધાત્રીસ્વરસેન સુભાવિતં શર્કરાક્ષૌદ્રઘૃતૈર્લીઢ્વા યોઽનુ ક્ષીરં પિબેત્, સ પુરુષોઽશીતિવર્ષોઽપિ તરુણ ઇવ હૃષ્યતિ|

Adhikarana vAjIkaro madhukacUrNayogo nityaveakArI (28-29) · Śloka 29

| કર્ષં મધુકચૂર્ણસ્ય ઘૃતક્ષૌદ્રસમન્વિતમ્||૨૮|| પયોઽનુપાનં યો લિહ્યાન્નિત્યવેગઃ સ ના ભવેત્| |૨૯|

સ૦-મધુયષ્ટિકાચૂર્ણસ્ય કર્ષં ઘૃતક્ષૌદ્રયુતં ક્ષીરાનુપાનં યો લેઢિ, સોઽપ્રણષ્ટવેગઃ પુરુષઃ સ્યાત્|

Adhikarana vAjIkaro kulIrashRu~ggIkalkayogaH (29-30) · Śloka 30

| કુલીરશૃઙ્ગ્યા યઃ કલ્કમાલોડ્ય પયસા પિબેત્||૨૯|| સિતાઘૃતપયોન્નાશી સ નારીષુ વૃષાયતે| |૩૦|

સ૦-કર્કટશૃઙ્ગ્યાઃ કલ્કં ક્ષીરેણાલોડ્ય યઃ પિબેદ્છર્કરાસર્પિઃક્ષીરાન્નભુક્, સ રામાસુ વૃષાયતે|

Adhikarana vAjIkaro payasyAyogaH (30-31) · Śloka 31

| યઃ પયસ્યાં પયઃસિદ્ધાં ખાદેન્મધુઘૃતાન્વિતામ્||૩૦|| પિબેદ્બાષ્કયણં ચાનુ ક્ષીરં ન ક્ષયમેતિ સઃ| |૩૧|

સ૦-ક્ષીરકાકોલીં ક્ષીરસિદ્ધામ્ માક્ષિકઘૃતયુતાં યઃ ખાદેત્, બષ્કયણીક્ષીરમનુઃ યઃ પિબેત્, સ શુક્રક્ષયં ન યાતિ|

Adhikarana vAjIkaro svayaMgutpAdicUrNayogaH (31-32) · Śloka 32

| સ્વયંગુપ્તેક્ષુરકયોર્બીજચૂર્ણં સશર્કરમ્||૩૧|| ધારોષ્ણેન નરઃ પીત્વા પયસા રાસભાયતે| |૩૨|

સ૦-કપિકચ્છ્વિક્ષુરકબીજચૂર્ણં શર્કરાસહિતં ધારોષ્ણેન ક્ષીરેણ પીત્વા નરો બાલેય ઇવાચરતિ|

Adhikarana vAjIkaro uccaTAcUrNayogaH,vAjIkaro SatAvarIcUrNayogaH (32) · Śloka 32

| ઉચ્ચટાચૂર્ણમપ્યેવં શતાવર્યાશ્ચ યોજયેત્||૩૨||

સ૦-ઉચ્ચટાયાઃ શતાવર્યાશ્ચ ચૂર્ણમેવમેવ યોજયેત્|

Adhikarana vAjIkaro dadhisArAdiyogaH (33) · Śloka 33

ચન્દ્રશુભ્રમ્ દધિસરં સસિતાષષ્ટિકૌદનમ્| પટે સુમાર્જિતં ભુક્ત્વા વૃદ્ધોઽપિ તરુણાયતે||૩૩||

સ૦-દધ્નઃ સરં શશિધવલં શર્કરાષષ્ટિકૌદનયુક્તં વસ્ત્રેણ સુભાવિ(માર્જિ)તં ભુક્ત્વા વૃદ્ધોઽપિ તરુણ ઇવાચરતિ|

Adhikarana vAjIkaro shvadaMShTrAdiyogaH strIshatagAmI (34) · Śloka 34

શ્વદંષ્ટ્રેક્ષુરમાષાત્મગુપ્તાબીજશતાવરીઃ| પિબન્ ક્ષીરેણ જીર્ણોઽપિ ગચ્છતિ પ્રમદાશતમ્||૩૪||

સ૦-શ્વદંષ્ટ્રાદીન્ ક્ષીરેણ પિબન્ વૃદ્ધોઽપિ રામાશતં યાતિ|

Adhikarana vRuShyasya lakShaNam (35) · Śloka 35

યત્કિઞ્ચિન્મધુરં સ્નિગ્ધં બૃંહણં બલવર્ધનમ્| મનસો હર્ષણં યચ્ચ તત્સર્વ વૃષ્યમુચ્યતે||૩૫||

સ૦-યત્કિઞ્ચિદ્વસ્તુ મધુરાદિગુણં ચિત્તહર્ષજનનં ચ, તત્સર્વમપિ વૃષ્યં કથ્યતે|

Adhikarana evaM vidhairdravyairdarpitaH pramadA vrajet (36) · Śloka 36

દ્રવ્યૈરેવંવિધૈસ્તસ્માદ્દર્પિતઃ પ્રમદાં વ્રજેત્| આત્મવેગેન ચોદીર્ણઃ સ્ત્રીગુણૈશ્ચ પ્રહર્ષિતઃ||૩૬||

સ૦-તસ્માદેવંપ્રકારલિર્દ્રવ્યૈઃ કૃતદર્પઃ શતં લલનાનાં યાયાત્| ન કેવલં વૃષ્યદ્રવ્યૈર્દર્પિતો યાવદાત્મવેગેન ચોદીર્ણઃ-પ્રેરિતઃ| ન તુ વાજીકરણં મે યુક્તમિતિ યોષિતં ગચ્છેત્| સ્ત્રીગુણૈઃ-લાવણ્યકૌમલ્યાદિભિઃ , કૃતપ્રહર્ષઃ સન્|

Adhikarana sarvendriyasukhA viShayAH sevyAH (37) · Śloka 37

સેવ્યાઃ સર્વેન્દ્રિયસુખા ધર્મકલ્પદ્રુમાઙ્કુરાઃ| વિષયાતિશયાઃ પઞ્ચ શરાઃ કુસુમધન્વનઃ||૩૭||

સ૦-તથા વિષયાતિશયાઃ-મનોહરાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ, સેવનીયાઃ \\\\\ કિમ્ભુતાઃ ? સર્વેન્દ્રિયાણાં સુખહેતવઃ, તથા ધર્મ એવ કલ્પવૃક્ષેઽઙ્કુરા ઇવાઙ્કુરાઃ| તથા પુષ્પચાપસ્ય પઞ્ચશિલીમુખા ઇતિ વાક્યરૂપકમ્|

Adhikarana strIsharIre sa~gghAsena sthitA viShayAH paraM harShaprItikarAH (38) · Śloka 38

ઇષ્ટા હ્યેકૈકશોઽપ્યર્થા હર્ષપ્રીતિકરાઃ પરમ્| કિં પુનઃ સ્ત્રીશરીરે યે સઙ્ઘાતેન પ્રતિષ્ઠિતાઃ||૩૮||

સ૦-યસ્માદેકૈસ્કશોઽપિ-વ્યસ્તા અપિ, અર્થાઃ-શબ્દાદયઃ સેવ્યમાનાઃ, પરં હર્ષપ્રીત્યુત્પાદકાઃ| કિમુત સ્ત્રિયાઃ શરીરે યે સમુદાયેન વ્યવસ્થિતાઃ|

Adhikarana vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam (39-40) · Śloka 40

નામાપિ યસ્યા હૃદયોત્સવાય યાં પશ્યતાં તૃપ્તિરનાપ્તપૂર્વા| સર્વેન્દ્રિયાકર્ષણપાશભૂતા કાણ્તાનુવૃત્તિવ્રતદીક્ષિતા યા||૩૯|| કલાવિલાસાઙ્ગવયોવિભૂષા શુચિઃ સલજ્જા રહસિ પ્રગલ્ભા| પ્રિયંવદા તુલ્યમનઃશયા યા સા સ્ત્રી વૃષત્વાય પરં નરસ્ય||૪૦||

સ૦-યસ્યાઃ સ્ત્રિયા નામાપિ હૃદયોત્સવાય| યં સ્ત્રિયમાલોકયતામનાપ્તપૂર્વા તૃપ્તિઃ સ્યાત્| તથા યાઽશેષાણાં કરણાનામાકર્ષણપાશઃ| તથા કાન્તસ્ય-ભર્તુઃ, અનુવર્તનં તદેવ વ્રતં તત્ર યા દીક્ષિતા| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્| તથા કલાદય એવ વિભૂષા યસ્યાઃ સૈવમ્| તથા શુચિઃ-અન્તર્બહિશ્ચ, લજ્જાન્વિતા, રહસિસુરતે, પ્રૌઢા| તથા સૌમ્યવચના| તથા તુલ્યઃ-સમો, મનઃશયો-મનસિજો, યસ્યાઃ સૈવં યા, સા સ્ત્રી-વામલોચના, પરં અતિશયેન, પુંસો વૃષત્વાય કલ્પતે| ઉપજાતિઃ|

Adhikarana kAmashAstravihitaraticaryAcaraNam (41) · Śloka 41

આચરેચ્ચ સકલાં રતિચર્યા કામસૂત્રવિહિતામનવદ્યામ્| દેશકાલબલશક્ત્યનુરોધા- દ્વૈદ્યતન્ત્રસમયોક્ત્યવિરુદ્ધામ્||૪૧||

સ૦-તથા કામસૂત્રે વિહિતા યા સકલા રતિચર્યા તામગર્હ્યાં દેશાદિવશાદાચરેત્| તથા વૈદ્યકશાસ્ત્રાચારેઽવિરુદ્ધામ્| સ્વાગતાવૃત્તમ્|

Adhikarana vAjIkarA aBya~jjanAdayaH (42-45) · Śloka 45

અભ્યઞ્જનોદ્વર્તનસેકગન્ધ- સ્રક્ચિત્રવસ્ત્રાભરણપ્રકારાઃ| ગાન્ધર્વકાવ્યાદિકથાપ્રવીણાઃ સમસ્વભાવા વશગા વયસ્યાઃ||૪૨|| દીર્ઘિકા સ્વભવનાન્તનિવિષ્ટા પદ્મરેણુમધુમત્તવિહઙ્ગા| નીલસાનુગિરીકૂટનિતમ્બે કાનનાનિ પુરકણ્ઠગતાનિ||૪૩|| દૃષ્ટિસુખા વિવિધા તરુજાતિઃ શ્રોત્રસુખઃ કલકોકિલનાદઃ| અઙ્ગસુખર્તુવશેન વિભૂષા ચિત્તસુખઃ સકલઃ પરિવારઃ||૪૪|| તામ્બૂલમચ્છમદિરા કાન્તા કાન્તા નિશા શશાઙ્કાઙ્કા| યદ્યચ્ચ કિઞ્ચિદિષ્ટં મનસો વાજીકરં તત્તત્||૪૫||

સ૦-તથાઽભ્યઞ્જનાદિ વાજીકરણમિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| ગીતાદિકુશલાસ્તુલ્યસ્વભાવા વશગાઃ સહાયાઃ| તથા દીર્ઘિકાક્રીડાપુષ્કરિણી, સ્વગૃહસમીપે કૃતા| પદ્મરેણુમધુદ્ભ્યાં મત્તા વિહઙ્ગા યસ્યાં સૈવમ્| હરિતસમભૂભાગં યત્પર્વતશૃઙ્ગં, તસ્ય નિતમ્બઃ, તત્ર ચ યાનિ કાનનાનિ, તાનિ પુરસમીપભૂતાનિ| ઉપજાતિસ્વાગતે વૃત્તે| દૃષ્ટિસુખકારિણી તથા નાનાપ્રકારા મહીરુહજાતિઃ| કલકણ્ઠકૂહિતં શ્રવણસુખકારિ| અઙ્ગે સુખાનુરોધેન ઋત્વનુરોધેન ચ ભૂષણમ્| તથા સકલઃ પરિવારો મનઃસુખહેતુઃ| તથા તામ્બૂલાદિકં વાજીકરણમ્| ન ચ કેવલં તામ્બૂલાદિકમ્, અપિ તુ યદ્યચ્ચ કિઞ્ચિચ્ચેતસઃ પ્રિયં તત્તત્ વાજીકરણમ્| દોધકમુદ્ગીતિરાર્યા|

Adhikarana kAmasyotpAdakAH padArthAH (46-47) · Śloka 47

મધુ મુખમિવ સોત્પલં પ્રિયાયાઃ કલરણના પરિવાદિની પ્રિયેવ| કુસુમચયમનોરમા ચ શય્યા કિસલયિની લતિકેવ પુષ્પિતાગ્રા||૪૬|| દેશે શરીરે ચ ન કાચિદર્તિ- રર્થેષુ નાલ્પોઽપિ મનોવિઘાતઃ| વાજીકરાઃ સન્નિહિતાશ્ચ યોગાઃ કામસ્ય કામં પરિપૂરયન્તિ||૪૭||

સ૦-તથા માર્દ્વીકં સજલજં દયિતાવદનમિવ| પરિવાદિની-વીણા, મધુરક્વણના વલ્લભેવ| પુષ્પનિકરરમણીયા શય્યાપલ્લવવતી કુસુમપ્રધાના લતેવ| પુષ્પિતાગ્રેતિ વૃત્તનામશ્લેષઃ| દેશ ઇત્યાદિ| એતે પદાર્થાઃ કામસ્ય કામં-ઇચ્છાં પૂરયન્તિ, કામમુત્પાદયન્તીત્યર્થઃ| પુષ્પિતાગ્રેન્દ્રવજ્રે વૃત્તે|

Adhikarana agryasa~ggrahaH (48-58) · Śloka 58

અધુનાઽગ્ર્યસઙ્ગ્રહમાહ મુસ્તાપર્પટકં જ્વરે, તૃષિ જલં મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટોદ્ભવં, લાજાશ્છર્દિષુ, બસ્તિજેષુ ગિરિજં, મેહેષુ ધાત્રીનિશે| પાણ્ડૌ શ્રેષ્ઠમયોઽભયાઽનિલકફે, પ્લીહામયે પિપ્પલી, સન્ધાને કૃમિજા, વિષે શુકતરુર્મેદોનિલે ગુગ્ગુલુઃ||૪૮|| વૃષોઽસ્રપિત્તે, કુટજોઽતિસારે, ભલ્લાતકોઽર્શઃસુ, ગરેષુ હેમ| સ્થૂલેષુ તાર્ક્ષ્યં, ક્રિમિષુ કૃમિઘ્નં, શોષે સુરા ચ્છાગપયોઽથ માંસમ્||૪૯|| અક્ષ્યામયેષુ ત્રિફલા, ગુડૂચી વાતાસ્રરોગે, મથિતં ગ્રહણ્યામ્| કુષ્ઠેષુ સેવ્યઃ ખદિરસ્ય સારઃ, સર્વેષુ રોગેષુ શિલાહ્વયં ચ||૫૦|| ઉન્માદં ઘૃતમનવં શોકં મદ્યં, વ્યપસ્મૃતિં બ્રહ્મી| નિદ્રાનાશં ક્ષીરં જયતિ, રસાલા પ્રતિશ્યાયમ્||૫૧|| માંસં કાર્શ્યં, લશુનઃ પ્રભઞ્જનં, સ્તબ્ધગાત્રતાં સ્વેદઃ| ગુડમઞ્જર્યાઃ ખપુરો નસ્યાત્ સ્કન્ધાંસબાહુરુજમ્||૫૨|| નવનીતખણ્દમર્દિતમૌષ્ટ્રં મૂત્રં પયશ્ચ હન્ત્યુદરમ્| નસ્યં મૂર્ધવિકારાન્, વિદ્રધિમચિરોત્થમસ્રવિસ્રાવઃ||૫૩|| નસ્યં કવલો મુખજાન્, નસ્યાઞ્જનતર્પણાનિ નેત્રરુજઃ| વૃદ્ધત્વં ક્ષીરઘૃતે, મૂર્ચ્છાં શીતમ્બુમારુતચ્છાયાઃ||૫૪|| સમશુક્તાર્દ્રકમાત્રા મન્દે વહ્નૌ, શ્રમે સુરા સ્નાનમ્| દુઃખસહત્વે સ્થૈર્યે વ્યાયામો, ગોક્ષુરુર્હિતઃ કૃચ્છ્રે||૫૫|| કાસે નિદિગ્ધિકા, પાર્શ્વશૂલે પુષ્કરજા જટા| વયસઃ સ્થાપને ધાત્રી, ત્રિફલા ગુગ્ગુલુર્વ્રણે||૫૬|| બસ્તિર્વાતવિકારાન્, પૈત્તાન્ રેકઃ, કફોદ્ભવાન્ વમનમ્| ક્ષૌદ્રં જયતિ બલાસં, સર્પિઃ પિત્તં, સમીરણં તૈલમ્||૫૭|| ઇત્યગ્ર્યં યત્પ્રોક્તં રોગાણામૌષધં શમાયાલમ્| તદ્દેશકાલબલતો વિકલ્પનીયં યથાયોગમ્||૫૮||

સ૦-મુસ્તાપર્પટકં જ્વરે શ્રેષ્ઠં-રોગોપશમનહેતુઃ| એવં શેષેષ્વપિ યોજ્યમ્| સન્ધાને-ઉરઃસન્ધાને, કૃમિજા-લાક્ષા, શ્રેષ્ઠા| શુકતરુઃ-શિરીષઃ| શાર્દૂલવિક્રીડિતં વૃત્તમ્| વૃષાદયો રક્તપિત્તાદિષુ શ્રેષ્ઠાઃ| ઉપજાતિઃ| અક્ષ્યામયાદિષુ ત્રિફલાદીનિ સેવ્યાનિ| ઇન્દ્રવજ્રા| અનવં-પુરાણં, સર્પિઃ કર્તૃભૂતમુન્માદં જયતિ| વ્યપસ્મૃતિં-અપસ્મારં, બ્રાહ્મી જયતિ| એવં ક્ષીરાદયો નિદ્રાનાશાદીન્ જયન્તીતિયોજ્યમ્| ગુડમઞ્જરી-કાલા શાલ્મલી, તસ્યાઃ ખપુરો-નિર્યાસો, નસ્યેન સ્કન્ધાદિજાં રુજં હન્તિ| નવનીતયુક્તં ખણ્ડમર્દિતમ્| ઔષ્ટ્રં પયો મૂત્રં ચ જઠરં પરાકરોતિ| ઔષ્ટ્રમિતિ ચિન્ત્યમ્| ઉષ્ટ્રાદ્રુઞિ પ્રાપ્તે કેચિત્તુ તસ્યેદમિતિ વિવક્ષયા અણ્પ્રત્યયઃ કાર્ય ઇત્યાહુઃ| નસ્યાદયો મૂર્ધવિકારાદીન્ જહતીતિ સમ્બન્ધઃ| નનુ, વૃદ્ધત્વં ક્ષીરઘૃતે હત ઇત્યનુપપન્નમ્| તથાહિ-"એકરસાભ્યાસો દૌર્બલ્યકરાણામ્|" (ચ. સૂ. અ. ૨૫) ઇત્યુક્તમ્| દૌર્બલ્યકરણં ચ કથં વૃદ્ધત્વહૃત્ સ્યાત્ ? બ્રૂમઃ| ઉત્સર્ગત્વાત્તસ્ય વચસઃ, અપવાદરૂપં ત્વિદં વચનમ્| તસ્માત્ ક્ષીરઘૃતાદન્યત્રૈકરસાભ્યાસસ્ય દૌર્બલ્યકરણ્ત્વં વેદ્યમ્| ગીતયસ્તિસ્રઃ(પઞ્ચ)| કાસેત્યાદિ| [ બસ્તિરિત્યાદિ|] આર્યા| ઇતિ-ઉક્તેન પ્રકારેણ, યચ્છ્રેષ્ઠમૌષધમુક્તમ્, તદ્ રોગાણાં શમાય-શાન્ત્યૈ, અલં-સમર્થમ્| તચ્ચ-અગ્ન્યં, દેશાદીનાં બલેન યથાસ્વં કલ્પનીયમ્| જઘનચપલાઽઽર્યા| એતચ્ચ યથાસ્વં ચિકિત્સિતેષુ કથિતં સઙ્ક્ષેપતયા પુનઃ કથિતમ્| શાસ્ત્રં હિ વ્યાસેન સમાસેન ચ વિમતયો વિરુન્ધતે| તસ્માત્ પૂર્વં વ્યાસેનોપદેશઃ, ઇદં(અયં) તુ સમાસેનેત્યવબુધ્યસ્વ|

Adhikarana saMshayAnAgniveshasya prashnaH (59) · Śloka 59

ઇત્યાત્રેયાદાગમય્યાર્થસૂત્રં તત્સૂક્તાનાં પેશલાનામતૃપ્તઃ| ભેડાદીનાં સમ્મતો ભક્તિનમ્રઃ પપ્રચ્છેદં સંશયાનોઽગ્નિવેશઃ||૫૯||

સં-આત્રેયાત્-ભગવતઃ પુનર્વસોઃ, ઇતિ-ઉક્તેન પ્રકારેણ, અર્થસૂત્રં-અભિધેયતત્ત્વં ચ, આગમય્ય-અવબુધ્ય, અગ્નિવેશઃ સંશયાનો-ન તુ શાસ્ત્રાવબોધાહંકૃતઃ, ઇદં-વક્ષ્યમાણં, પપ્રચ્છ| કિમ્ભૂતઃ ? તસ્ય-આત્રેયસ્ય મુનેઃ, સૂક્તાનિ-સુભાષિતાનિ, યુક્તિયુક્તાર્થપ્રતિપાદનાત્તેષાં સૂક્તાનાં મધુરાણામતૃપ્તઃસાકાઙ્ક્ષઃ| તથા ચ કિમ્ભૂતઃ ? ભેડજાતૂકર્ણ્યાદીનાં પુનર્વસુશિષ્યાણાં સમ્મતઃ| તથા ભક્તિનમ્રો-ન તુ જ્ઞાનોદ્ધતઃ સન્, સ પપ્રચ્છ| શાલિનીવૃત્તમ્|

Adhikarana punarvasudattamuttaram (60-62) · Śloka 62

કિં પૃષ્ટવાન્ ? ઇત્યાહ દૃશ્યન્તે ભગવન્ કેચિદાત્મવન્તોઽપિ રોગિણઃ| દ્રવ્યોપસ્થાતૃસમ્પન્ના વૃદ્ધવૈદ્યમતાનુગાઃ||૬૦|| ક્ષીયમાણામયપ્રાણા વિપરીતાસ્તથાઽપરે| હિતાહિતવિભાગસ્ય ફલં તસ્માદનિશ્ચિતમ્||૬૧|| કિં શાસ્તિ શાસ્ત્રમસ્મિન્ ઇતિ કલ્પયતોઽગ્નિવેશમુખ્યસ્ય| શિષ્યગણસ્ય પુનર્વસુ- રાચખ્યૌ કાર્ત્સ્ન્યતસ્તત્ત્વમ્||૬૨||

સં-ભગવન્-પુનર્વસો, કેચિન્નરા આત્મવન્તો હિતાહારવિહારા અપિ રોગિણઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાદ્યૈરુપલભ્યન્તે| આત્મવન્તોઽપીત્યપિશબ્દાદનાત્મવન્તોઽપિ| કદાચિત્ શેષપાદત્રયવિકલત્વેન રોગિત્વં સ્યાત્, નેત્યાહ-દ્રવ્યોપસ્થાતૃસમ્પન્ના વૃદ્ધવૈદ્યમતાનુગા ઇતિ| તથાઽઽમયાશ્ચ પ્રાણાશ્ચામયપ્રાણાઃ, ક્ષીયમાણા આમયપ્રાણા યેષાં ત એવમ્, કેચિદ્રોગાદ્વિમુચ્યમાનાઃ કેચિચ્ચ મ્રિયમાણા ઇત્યર્થઃ| વિપરીતાસ્તથાઽપર ઇતિ અનાત્મવન્તો દ્રવ્યોપસ્થાતૃવિકલા વૃદ્ધવૈદ્યમતાનનુસારિણશ્ચૈવંભાવા દૃશ્યન્તે| તસ્માત્-અનન્તરોક્તાત્કારણાત્, હિતાહિતવિભાગસ્ય તન્ત્રોક્તં ફલમનિશ્ચિતં-અનૈકાન્તિકમ્| અનિશ્ચિતફલત્વાચ્ચ કારણાત્ શાસ્ત્રં-આયુર્વેદાખ્યં, કિં શાસ્તિ ? ન-કિઞ્ચિચ્છિક્ષયતીતિ| અતશ્ચૈતદારમ્ભો નિષ્ફલઃ કાકદન્તપરીક્ષાશાસ્ત્રવત્| ઇતિ વિકલ્પયતઃ શિષ્યગણસ્ય-જાતૂકર્ણ્યભેડાદેઃ, ભગવાન્ પુનર્વસુસ્તત્ત્વં-પરમાર્થં, કાર્ત્સ્ન્યેન-સામસ્ત્યેન, જગાદ| કિમ્ભૂતસ્ય શિષ્યગણસ્ય ? અગ્નિવેશો મુખ્યઃ-પ્રધાનો, યસ્ય તસ્યેતિ|

Adhikarana cikitsA~acikitsA cana tulyA (63) · Śloka 63

કિં તદુક્તવાન્? ઇત્યાહ ન ચિકિત્સાઽચિકિત્સા ચ તુલ્યા ભવિતુમર્હતિ| વિનાઽપિ ક્રિયયા સ્વાસ્થ્યં ગચ્છતાં ષોડશાંશયા||૬૩||

સ૦-ચિકિત્સા-ચતુષ્પાત્ષોડશગુણયુક્તા, અચિકિત્સા-હિતાહિતવિભાગાપરામર્શે યત્કિઞ્ચનકારિતા, સા તુલ્યા ભવિતું નાર્હતિ| કેષામ્ ? ક્રિયાં વિના સ્વાસ્થ્યમપિ ગચ્છતામ્| અપિશબ્દો ભિન્નક્રમઃ, સ્વાસ્થ્યમપીઽત્યતોઽનન્તરં દ્રષ્ટવ્યઃ| કિમ્ભૂતયા ક્રિયયા ? ષોડશાંશયા| તદયં ભાવઃ,-ષોડશ ભાગયા ચિકિત્સયા વિના યત્ર રોગોપશાન્તિઃ સ્યાત્, તત્રાપિ ચિકિત્સયા ક્ષિપ્રતરં તત્સાધનં ચિકિત્સા વિશિષ્ટા| તથા ચિકિત્સાસાધ્યાનાં રોહિણિકાદીનાં ચિકિત્સામન્તરેણ શાન્તિર્નાસ્તિ| તદેવમપિ ચિકિત્સયા તુલ્યાઽચિકિત્સા ન ભવિતુમર્હતીતિ|

Adhikarana Ata~gkapa~gkamagnAnAM BiShagjitaM hastAlambaH (64) · Śloka 64

આતઙ્કપઙ્કમગ્નાનાં હસ્તાલમ્બો ભિષગ્જિતમ્| જીવિતં મ્રિયમાણાનાં સર્વેષામેવ નૌષધાત્||૬૪||

સ૦-તસ્માદાતઙ્ક એવ પઙ્કો દુરુત્તરત્વાત્તસ્મિન્ મગ્નાનાં તપ્તાનાં, ભિષગ્જિતં-તદુપદેશકશાસ્ત્રં, ઉપચારાદેવમુક્તમ્| તદ્ભિષગ્જિતં હસ્તાલમ્બો-હસ્તાલમ્બતુલ્યમ્| મ્રિયમાણાનાં સર્વેષામેવાસાધ્યાનામપિ ભેષજાજ્જીવિતં ન ચ ભવતિ|

Adhikarana sarve rogA upAyaM nApekShante (65) · Śloka 65

ન હ્યુપાયમપેક્ષન્તે સર્વે રોગા, ન ચાન્યથા| ઉપાયસાધ્યાઃ સિધ્યન્તિ,નાહેતુર્હેતુમાન્ યતઃ||૬૫||

સ૦-યસ્માત્ સર્વે રોગાઃ-અસાધ્યા અપિ, ઉપાયં-ચતુષ્પાદલક્ષણં ચિકિત્સિતં, નાપેક્ષન્તે, અસાધ્યરોગાણાં ચિકિત્સાનિરપેક્ષત્વાત્| યે ચોપાયસાધ્યા રોગાઃ-રોહિણ્યાદયઃ, તેઽન્યથા ચિકિત્સામન્તરેણ, નૈવ સિધ્યન્તિ| યતો યોઽહેતુઃ સ હેતુમાન્ન ભવતિ| અપિ તુ નિર્યુક્તિક એવાયં હેતુવાદઃ, યચ્ચિકિત્સાખ્યેન હેતુના વિનૈવ રોગોપશાન્તિર્દ્દશ્ય ઇતિ|

Adhikarana upAyasAdhyA rogAH sidhyanti (66) · Śloka 66

યદુક્તં સર્વસમ્પત્તિયુક્તયાઽપિ ચિકિત્સયા| મૃત્યુર્ભવતિ, તન્નૈવં નોપાયેઽસ્ત્યનુપાયતા||૬૬||

સ૦-યત્તૂક્તં સર્વસમ્પત્તિયુક્તયાઽપિ ચિકિત્સયા મૃત્યુર્ભવતિ| દૃશ્યન્તે ભગવન્ કેચિદાત્મવન્તોઽપિ રોગિણઃ| યાવત્ક્ષીયમાણામયપ્રાણાઃ ઇત્યાદિ| તદેવં ન ભવતિ, યથા ત્વં વદસિ| યસ્માન્ન ઉપાયેઽનુપાયતાઽસ્તિ| યો હિ યસ્ય યયા યુક્ત્યોપાયઃ પ્રથિતઃ, સ ન કદાચિત્તસ્યાનુપાયઃ| યથા,-ઘટસ્ય મૃદ્દણ્ડચક્રાદિસામગ્રીવિશેષો ન કદાચિદનુપાયો ભવિતુર્મહતિ| તસ્માચ્ચતુષ્પાચ્ચિકિત્સાસાધ્યસ્ય રોગસ્યોપાય એવ ચિકિત્સા, ન ત્વનુપાયઃ|

Adhikarana upAye~anupAyatA nAsti,daivavaiguNyAt kadAcinna siddhiH (67) · Śloka 67

અપિ ચોપાયયુક્તસ્ય ધીમતો જાતુચિત્ ક્રિયા| ન સિધ્યેદ્દૈવવૈગુણ્યાન્ન ત્વિયં ષોડશાત્મિકા||૬૭||

સ૦-ધીમતઃ-પ્રાજ્ઞસ્ય નરસ્ય, ઉપાયયુક્તસ્યાપિ દૈવાપરાધાત્ ઇયં ષોડશાત્મિકા ક્રિયા કદાચિન્ન સિધ્યતિ| ત(ય)સ્માદાયુઃ પરીક્ષ્ય સાધ્યાસાધ્યવિભાગ્જ્ઞો જ્ઞાનપૂર્વં ચિકિત્સાયાં વૈદ્યઃ પ્રવર્તતે તસ્માદ્દૈવવૈગુણ્યમ્| વિમલવિપુલમત્યા સમ્યક્ પરિચ્છેદાચ્ચિકિત્સાયા રોગવિષયે પ્રવૃત્તાયાઃ સિદ્ધિરેવ સ્યાન્નાસિદ્ધિઃ| યસ્માદ્યો યત્રોપાયઃ, સ તત્રાનુપાયો ન ભવતિ| મુનિનાઽપ્યુક્તમ્ (ચ.સૂ. અ. ૧૦/૭)-"સાધ્યાસાધ્યવીભાગજ્ઞો જ્ઞાનપૂર્વં ચિકિત્સકઃ| કાલે ચારભતે કર્મ યત્તત્સાધયતિ ધ્રુવમ્||" ઇતિ|

Adhikarana eteShAmudAharaNAni (68-70) · Śloka 70

એતદેવ પ્રતિપાદયન્નાહ કસ્યાસિદ્ધોઽગ્નિતોયાદિઃ સ્વેદસ્તમ્ભાદિકર્મણિ| ન પ્રીણનં કર્ષણં વા કસ્ય ક્ષીરં ગવેધુકમ્||૬૮|| કસ્ય માષાત્મગુપ્તાદૌ વૃષ્યત્વે નાસ્તિ નિશ્ચયઃ| વિણ્મૂત્રકરણાક્ષેપૌ કસ્ય સંશયિતૌ યવે||૬૯|| વિષં કસ્ય જરાં યાતિ મન્ત્રતન્ત્રવિવર્જિતમ્| કઃ પ્રાપ્તઃ કલ્યતાં પથ્યાદૃતે રોહિણિકાદિષુ||૭૦||

સ૦-કસ્ય પુરુષસ્ય વહ્નિઃ સ્વેદકર્મણિ, સ્તમ્ભનકર્મણિ ચ તોયં, ન સિદ્ધમ્| આદિશબ્દાન્મૂર્ચ્છાપગમાદૌ શીતાનિલાદિઃ| અપિ તુ સર્વસ્યૈવ સિદ્ધોઽન્વયવ્યતિરેકાત્| એવં યાવદ્રોહિણિકાદિષ્વિતિ વ્યાખ્યેયમ્| એવં નિશ્ચિતફલા ચિકિત્સેતિ સ્થિતમ્|

Adhikarana cikitsA vinA~akAlamaraNaM kathaM vAryatAm? (71) · Śloka 71

અપિ ચાકાલમરણં સર્વસિદ્ધાન્તનિશ્ચિતમ્| મહતાઽપિ પ્રયત્નેન વાર્યતાં કથમન્યથા||૭૧||

સ૦-ન કેવલં પૂર્વોક્તાદ્ધેતોશ્ચિકિત્સાતન્ત્રં સફલમ્| યતશ્ચાકાલમરણં સર્વસિદ્ધાન્તનિશ્ચિતમ્| તદન્યથા-ચિકિત્સાશાસ્ત્રમન્તરેણ, પરમેણાપિ યત્નેન કથં-કેન પ્રકારેણ, નિર્વાયતામ્ ? ન કેનચિદિત્યર્થઃ|

Adhikarana jvare la~gghanabRuMhaNaM shAstrAdeva siddhiM gatam (72) · Śloka 72

ન ચાકાલમૃત્યુરક્ષૈવ પ્રયોજનમસ્ય તન્ત્રસ્યેત્યાહ ચન્દનાદ્યપિ દાહાદૌ રૂઢમાગમપૂર્વકમ્| શાસ્ત્રાદેવ ગતં સિદ્ધિં જ્વરે લઙ્ઘનબૃંહણમ્||૭૨||

સ૦-દાહાદૌ વિષયે ચન્દનાદિ ચાગમપૂર્વકમેવ લોકરૂઢમ્, ન ત્વેવમેવ| તથા શાસ્ત્રાદેવ-ચિકિત્સાખ્યાત્, સકલલોકપ્રસિદ્ધં જ્વરે લઙ્ઘનબૃંહણં ભક્તચ્છેદક્ષીરાદિ સિદ્ધિમુપગતમ્, નાન્યસ્માત્|

Adhikarana samyakcikitsite saMshayaM mA kRuthAH (73) · Śloka 73

ચતુષ્પાદ્ગુણસમ્પન્ને સમ્યગાલોચ્ય યોજિતે| મા કૃથા વ્યાધિનિર્ઘાતં વિચિકિત્સાં ચિકિત્સિતે||૭૩||

સ૦-તસ્માચ્ચતુષ્પાદા[નાં] યે ગુણાઃ-આયુષ્કમીયોક્તાઃ (હૃ.સૂ.અ. ૧/૨૭), તૈઃ સમ્પન્ને-યુક્તે, તથા સુષ્ઠુ નિરૂપ્ય દેશકાલાદીન્ યોજિતે ચિકિત્સિતે, વ્યાધિનિર્ઘાતં પ્રતિ વિચિકિત્સાં-સંશયં, મા કૃથાઃ|

Adhikarana akANDe mRutyupAshAnAM dRuDhaCedanametat (74) · Śloka 74

એતદ્ધિ મૃત્યુપાશાનામકાણ્ડે છેદનં દૃઢમ્| રોગોન્ત્રાસિતભીતાનાં રક્ષાસૂત્રમસૂત્રકમ્||૭૪||

સ૦-યતશ્ચાકાણ્ડે-અકાલે, મૃત્યુપાશાઃ-જ્વરાદયસ્તેષાં એતત્-ચિકિત્સાશાસ્ત્રં, દૃઢં-સારં, છેદનમ્| તથા સમુત્પન્નેભ્યો જ્વરાદિભ્યસ્ત્રસ્તાનાં શઙ્કયા ભીતાનાં સૂત્રરહિતં રક્ષાસૂત્રકં, તત્કાર્યકરણાદિત્યર્થઃ| તસ્માદધ્યેતવ્યં ચિકિત્સાશાસ્ત્રમ્|

Adhikarana etaccikitsAshAstraM sAkShAdamRutam,tadevadurBAjanasthaM hAlAhalatvaM yAti (75) · Śloka 75

એતત્તદમૃતં સાક્ષાજ્જગદાયાસવર્જિતમ્| યાતિ હાલાહલત્વં તુ સદ્યો દુર્ભાજનસ્થિતમ્||૭૫||

સ૦-તથૈતત્-ચિકિત્સાશાસ્ત્રં, તત્-સકલલોકપ્રસિદ્ધં, સાક્ષાત્-સ્વરૂપેણ, અમૃતં મૃત્યુજયે, ત(ય)ત્ લોકપ્રસિદ્ધં જગતઃ સુરાસુરરૂપસ્ય, આયાસાદુત્પન્નં ક્ષીરોદમથનકાલે, તેન વર્જિતમિદમ્| અમૃતમપિ દુર્ભાજનસ્થિતં સદ્યઃ-શીઘ્રમેવ, વિષત્વં યાતિ|

Adhikarana BiShagpAshAn dUrAtyajet (76) · Śloka 76

તદેવ દુર્ભાજનં દર્શયતિ અજ્ઞાતશાસ્ત્રસદ્ભાવાન્ શાસ્ત્રમાત્રપરાયણાન્| ત્યજેદ્દૂરાદ્ ભિષક્પાશાન્ પાશાન્ વૈવસ્વતાનિવ||૭૬||

સ૦-અજ્ઞાતઃ શાસ્ત્રસદ્ભાવઃ-પરમાર્થો, યૈસ્તાંસ્તથાવિધાન્ ભિષક્પાશાન્ દૂરતસ્ત્યજેત્| તથા શાસ્ત્રમાત્રપરાયણાન્-શાસ્ત્રપાઠમાત્રશરણાન્| અત એવ વિષસામાન્યતઃ શાસ્ત્રપાઠમાત્રત્વેન નિષિદ્ધમ્| તથા શાસ્ત્રપરમાર્થાનવબોધાચ્ચ વિષત્વમ્| કાનિવ ? વૈવસ્વાતાન્-યમસમ્બન્ધિનઃ, પાશાન્ યથા| ઇતિ તાવદસમ્પૂર્ણાન્|

Adhikarana sAdhuvRuttAnAM BiShajAM Badram (77) · Śloka 77

સમ્યગ્ભિષજઃ શ્લાઘમાનો બ્રૂતે ભિષજાં સાધુવૃત્તાનાં ભદ્રમાગમશાલિનામ્| અભ્યસ્તકર્મણાં ભદ્રં ભદ્રં ભદ્રાભિલાષિણામ્||૭૭||

સ૦-સુવૈદ્યાનાં સચ્ચરિતાનામિહ લોકેઽન્યત્ર ચ સદૈવ ભદ્રમ્| કિંવિધાનામ્ ? આગમેન-ગ્રન્થતોઽર્થતઃ, શ્લાઘિતું શીલં યેષાં તેષામ્| ઈદૃશા અપ્યનભ્યસ્તકર્માણો ન શ્લાઘાર્હાઃ સ્યુરિત્યાહ, અભ્યસ્તં-અસકૃત્તૈલલેહાદિપાકાદ્યનુવાસનનિરૂહાદિયોજનં ચ, [કર્મ] યૈસ્તેષાં લોકદ્વયેઽપિ ભદ્રમ્| સર્વસત્ત્વાનાં પુત્રમિત્રાદિરૂપેણ ભદ્રમિવ હિતં સુખં ચાભિલષન્તિ-ઇચ્છન્તિ યે, તેષામપિ ભદ્રં-શસ્તમ્|

Adhikarana aShTA~ggahRudayasya tantrasya sa~ggre hAt pRuthakkaraNe pryojanam (78-80) · Śloka 80

ઇતિ તન્ત્રગુણૈર્યુક્તં તન્ત્રદોષૈર્વિવર્જિતમ્| ચિકિત્સાશાસ્ત્રમખિલં વ્યાપ્ય યત્ પરિતઃ સ્થિતમ્||૭૮|| વિપુલામલવિજ્ઞાનમહામુનિમતાનુગમ્| મહાસાગરગમ્ભીરસઙ્ગ્રહાર્થોપલક્ષણમ્||૭૯|| અષ્ટાઙ્ગવૈદ્યકમહોદધિમન્થનેન યોઽષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહમહામૃતરાશિરાપ્તઃ| તસ્માદનલ્પફલમલ્પસમુદ્યમાનાં પ્રીત્યર્થમેતદુદિતં પૃથગેવ તન્ત્રમ્||૮૦||

સ૦-તન્ત્ર્યતે-ધાર્યતે શરીરમનેનેતિ તન્ત્રમ્, તસ્ય ગુણાસ્તન્ત્રગુણાઃ,-યૈસ્તન્ત્રમલઙ્ક્રિયતે તન્ત્રયુક્ત્યાદયઃ, તૈરેવZંપ્રકારૈર્યુક્તમ્| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (ઉ. અ.૫૦)-"અલઙ્કૃતં યુક્તિપદૈઃ સદ્રત્નૈરિવ કાઞ્ચનમ્| ષટ્ત્રિંશતાઽર્થદુર્ગેષુ ભિષજાં સઙ્ક્રમૈરિવ|| તત્રાધિકરણં યોગો હેત્વર્થોઽર્થઃ પદસ્ય ચ| પ્રદેશોદ્દેશનિર્દેશવાક્યશેષાઃ પ્રયોજનમ્|| ઉપદેશાપદેશાતિદેશાર્થાપત્તિનિર્ણયાઃ| પ્રસઙ્ગૈકાન્તનૈકાન્તાઃ સાપવર્ગો વિપર્યયઃ|| પૂર્વપક્ષવિધાનાનુમતવ્યાખ્યાનસંશયાઃ| અતીતાનાગતાપેક્ષાસ્વસંજ્ઞોહ્યસમુચ્ચયાઃ|| નિદર્શનં નિર્વચનં નિયોગોઽથ વિકલ્પનમ્| પ્રત્યુત્સારસ્તથોદ્ધારઃ સમ્ભવસ્તન્ત્રયુક્તયઃ||" ઇતિ|

Adhikarana tantrayuktayaH ShaTtrIshat 1 adhikaraNasya lakShaNam · Śloka

તત્ર ૧ અધિકરણં નામ,-યદધિકૃત્ય પ્રવર્તતે શાસ્ત્રં સ્થાનમધ્યાયઃ પ્રકરણં વાક્યં વા| તત્ર શાસ્ત્રાધિકરણં-યદધિકૃત્ય શાસ્ત્રં પ્રવર્તતે| યથા-અષ્ટાવઙ્ગાન્યધિકૃત્ય હૃદયાખ્યં સર્વં શાસ્ત્રં પ્રવૃત્તમ્| યથોક્તમ્ (હૃ.સૂ. અ. ૧/૫)-"કાયબાલ" ઇત્યાદિ| સ્થાનાધિકરણં યથા (હૃ.સૂ.અ. ૩૦/૫૩)-"અત્રાર્થાઃ સૂત્રિતાઃ સૂક્ષ્માઃ પ્રતન્યન્તે હિ સર્વતઃ|" ઇતિ| અધ્યાયોઽપિ યદધિકૃત્ય પ્રવર્તતે તદધ્યાયાધિકરણં| યથા (હૃ. સૂ. અ . ૨)_"અથાતો દિનચર્યાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ|" ઇતિ| પ્રકરણં યદધિકૃત્ય પ્રવર્તતે તત્ પ્રકરણાધિકરણમ્| યથા (હૃ.શા. અ.૩/૧૮)-"દશ મૂલસિરા હૃત્સ્થાસ્તાઃ સર્વં સર્વતો વપુઃ|" ઇત્યાદિ યાવત્ "ઇત્યવેધ્યવિભાગાર્થં પ્રત્યઙ્ગં વર્ણિતાઃ સિરાઃ|" ઇત્યાદિ| એવં વાક્યમપિ યદધિકૃત્ય પ્રવર્તતે તદ્વાક્યાધિકરણં વેદ્યમ્|

Adhikarana 2 yogasya lakShaNam · Śloka

૨ યોગો નામ,-યોજના, ઉદ્દેશનિર્દેશયોઃ સૂત્રભાષ્યર્યોર્વા| યથા (હૃ.શા. અ.૩)-"અથાતોઽઙ્ગવિભાગં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ|" ઇત્યુદ્દિશ્યાઙ્ગાનિ વિભજતે-"શિરોઽન્તરાધિર્દ્વૌ બાહૂ સક્થિની ચ સમાસતઃ| ષડઙ્ગમ્" ઇત્યાદિ| યુક્તિર્વા યોગઃ, પ્રતિજ્ઞા હેતુર્દૃષ્ટાન્ત ઉપનયો નિગમનમિતિ પઞ્ચવિધઃ| યથા-અગ્નિઃ શરીરસ્થિતેર્મૂલમિતિ પ્રતિજ્ઞા| અગ્નિપક્વાહારે સતિ તસ્ત્થિતેરિતિ હેતુઃ, "તત્રાગ્નિર્હેતુરાહારાન્ન હ્યપક્વાદ્રસાદયઃ|" (હૃ.શા. અ.૩/૫૪) ઇતિ વચનાત્| યથા-શાલ્યઙ્કુરસ્ય બીજમિતિ દૃષ્ટાન્તઃ| ઉપનયો યથા-ચિકિત્સાશાસ્ત્રસ્ય પ્રયોજનત્વસાધનાય બહુધા દૃષ્ટાન્તોપનયં કૃતવાંસ્તન્ત્રકૃત્, "કસ્યાસિદ્ધોઽગ્નિતોયાદિઃ" (હૃ.ઉ. અ.૪૦/૬૮) ઇત્યાદયઃ| તસ્માત્ સપ્રયોજનમેવ ચિકિત્સાશાસ્ત્રં પ્રત્યક્ષફલત્વાદિત્યુપનયઃ| તસ્માદારમ્ભણીયમિતિ પ્રમાણપદોપદર્શનમુખેન નિગમનમ્| યથોક્તમ્(હૃ.ઉ. અ. ૪૦/૭૩)-ચતુષ્પાદ્ગુણસમ્પન્ને સમ્યગાલોચ્ય યોજિતે| મા કૃથા વ્યાધિનિર્ઘાતં વિચિકિત્સાં ચિકિત્સિતે||" સાધ્યવ્યાધિચિકિત્સાયાં સંશયાનુપપત્ત્યા પ્રતિપાદિતયા પ્રમાણફલોપસંહારકરણમ્|

Adhikarana 3 hetvardhasya lakShaNam · Śloka

૩ હેત્વર્થો નામ,-યદન્યપ્રસ્તાવોક્તમન્યત્રાપિ તથૈવોપપદ્યતે| યથા (હૃ. શા. અ.૩/૨૦)-"તત્રૈકૈકં ચ શાખાયાં શતં તસ્મિન્ન વેધયેત્| સિરાં જાલન્ધરાં નામ તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરાશ્રિતાઃ||" ઇત્યાદિ| તથા (હૃ.શા.અ.૩/૩૪)-"અવેધ્યાઃ સઙ્કીર્ણા ગ્રથિતાઃ ક્ષુદ્રાઃ ઇત્યાદિ| તદેતેભ્યો વિશેષવચનેભ્યોઽનુમીયતે શેષા વેધ્યા ઇતિ| અન્યથૈતાનિ વચાંસિ નિરર્થકાનિ સ્યુરિતિ|

Adhikarana 4 padArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૪||૮૦||

૪ પદાર્થો નામ,-પદેનાર્થો ગમ્યતે| યથા-દ્રવ્યમિતિ પદમ્, તસ્યાર્થો ભૂજલાદિઃ| ગુણ ઇતિ પદમ્, તસ્યાર્થો ગુર્વાદિઃ|

Adhikarana 5 pradeshasya lakShaNam · Śloka

૫ પ્રદેશો નામ,-યેષામર્થાનામતિબહુત્વાત્ સાકલ્યેનાભિધાનસ્યાશક્યત્વાત્ સ્તોકમુચ્યતે| યથોક્તમ્ (હૃ.સૂ.અ.૫/૮૪)-"ઇતિ દ્રવૈકદેશોઽયં યથાસ્થૂલમુદાહૃતઃ|" ઇતિ|

Adhikarana 6 uddeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૬|૮૦|

૬ ઉદ્દેશો નામ,-સઙ્ક્ષેપાભિધાનમ્| યથા (હૃ. સૂ. અ. ૧/૬)-"વાયુઃ પિત્તં કફશ્ચેતિ ત્રયો દોષાઃ સમાસતઃ| ઇત્યાદિ|

Adhikarana 7 nirdeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૭|૮૦|

૭ નિર્દેશો નામ,-તસ્યૈવ વિસ્તારોક્તિઃ| યથોક્તમ્ (હૃ.સૂ. અ. ૧/૧૧)-"તત્ર રૂક્ષો લઘુઃ શીતઃ ખરઃ સૂક્ષ્મશ્ચલોઽનિલઃ|" ઇતિ|

Adhikarana 8 prayojanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૮|૮૦|

૮ વાક્યશેષો નામ,-યસ્મિન્ સૂત્રે લાઘવિકેનાર્થાદ્ગમ્ય માનમનુક્તપૂરણાર્થમધ્યાહ્રિયતે| યથા (હૃ.શા. અ.૩/૩)-"તત્ર ખાત્ ખાનિ દેહેઽસ્મિન્" 'ભવન્તિ' ઇતિ વાક્યશેષઃ| "આપ્યા જિહ્વારસકલેદાઃ" (હૃ.શા. અ.૩/૪) ઇત્યુત્તરત્ર ભવાર્થે તદ્ધિતશ્રવણાત્|

Adhikarana 9 vAkyasheShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૯|૮૦|

૯ પ્રયોજનં નામ,-યદર્થં શાસ્ત્રાદિ પ્રવર્તતે| યથા (હૃ.ઉ. અ. ૪૦/૬૪)-"આતઙ્કપઙ્કમગ્નાનાં હસ્તાલમ્બો ભિષગ્જિતમ્|" ઇતિ| અનેન પ્રયોજનેન ચિકિત્સાશાસ્ત્રમધ્યેયમિત્યાદિ|

Adhikarana 10 upadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૦|૮૦|

૧૦ ઉપદેશો નામ,-આપ્તવચનમ્| યથા(હૃ.સૂ. અ.૧૭/૨૯)-"સ્નેહક્લિન્નાઃ કોષ્ઠગા ધાતુગા વા સ્રોતોલીના યે ચ શાખાસ્થિસંસ્થાઃ| દોષાઃ સ્વેદૈસ્તે દ્રવીકૃત્ય કોષ્ઠં નીતાઃ સમ્યક્શુદ્ધિભ્Vઇર્નિર્હ્રિયન્તે||" ઇત્યાદિ|

Adhikarana 11 apadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૧|૮૦|

૧૧ અપદેશો નામ,-યદાચાર્યઃ કિઞ્ચિદર્થં પ્રતિજ્ઞાય હેતુમુપદિશતિ| યથા (હૃ.ઉ. અ.૪૦/૬૪)-"જીવિતં મ્રિયમાણાનાં સર્વેષામેવ નૌષધાત્|" ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય હેતુમાહ(હૃ.ઉ. અ. ૪૦/૬૪)-"ન હ્યપાયયપેક્ષન્તે સર્વે રોગાઃ" સર્વરોગાણામુપાયાપેક્ષાભાવાત્|

Adhikarana 12 atideshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૨|૮૦|

૧૨ અતિદેશો નામ,-યત્ કિઞ્ચિદેવાર્થજાતમુક્ત્વાઽનુક્તાર્થસાધનાય એવમન્યદપિ પ્રત્યેતવ્યમિતિ પરિભાષાયાં સ્થાપયતિ| યથોક્તં કર્ણરોગપ્રતિષેધે (હૃ.ઉ. અ. ૧૮/૪)-"મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય કાષ્ઠાત્ ક્ષૌમેણ વેષ્ટિતાત્| તૈલસિક્તાત્પ્રદીપ્તાગ્રાત્ સ્નેહઃ સદ્યો રુજાપહઃ|| યોજ્યશ્ચૈવં ભદ્રકાષ્ઠાત્ કુષ્ઠાત્ કાષ્ઠાચ્ચ સારલાત્|" ઇત્યાદિ|

Adhikarana 13 arthApatterlakShaNam (80) · Śloka 80

૧૩|૮૦|

૧૩ અર્થાપત્તિર્નામ,-યોઽન્યેનાર્થેનોક્તેન તતોઽપરોઽપ્યર્થો ગદિત ઇવ જ્ઞાયતે| યથા (હૃ.સૂ. અ.૫/૩૧)-"નૈવાદ્યાન્નિશિ નૈવોષ્ણમ્" ઇત્યુક્તમ્, ન તૂક્તં દિવા ભુઞ્જીતેતિ| એતચ્ચાર્થાપત્ત્યા ગમ્યતે| [નનુ,] કઃ પુનરર્થઃ ? કા ચાસ્યાપત્તિઃ ? બ્રૂમઃ| દધ્યભ્યવહારોઽર્થસ્તત્ર તન્ત્રકૃતા 'નૈવાદ્યાન્નિશિ' ઇતિ કાલો નિષિદ્ધો ન તુ દધિભક્ષણમ્| તતો યોઽયમપ્રતિષિદ્ધોઽર્થઃ, સઆપદ્યતે દિવા દધિભોજનાર્થઃ, રાત્રિપ્રતિષેધે દિનવ્યતિરેકેણ કાલાન્તરાભાવાત્| સર્વથા અનભ્યવહરણીયસ્યાહારપ્રસ્તાવે પ્રતિષેધાનુપપત્તેઃ| એવમન્યત્રાપિ વ્યાખ્યેયમ્|

Adhikarana 14 nirNayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૪|૮૦|

૧૪ નિર્ણયો નામ,-યન્નિવારિતસ્યાર્થસ્ય પ્રતિષ્ઠાપનમ્| યથા(હૃ.ઉ. અ.૪૦/૬૦)-"દૃશ્યન્તે ભગવન્ કેચિદાત્મવન્તોઽપિ રોગિણઃ|" ઇત્યાદિના ચિકિત્સાશાસ્ત્રફલં પ્રતિ સંશયકરણે પશ્ચાન્નિર્ણયાર્થમુક્તમ્| યથા (હૃ.ઉ. અ.૪૦/૬૩)-"ન ચિકિત્સાઽચિકિત્સા ચ તુલ્યા ભવિતુમર્હતિ|" ઇત્યાદિ|

Adhikarana 15 prasa~ggasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૫|૮૦|

૧૫ પ્રસઙ્ગો નામ,-પૂર્વાભિહિતસ્યાર્થસ્ય કેનચિત્ સમ્બન્ધાન્તરેણ પુનરભિધાનમ્| યથોક્તં સિરાવ્યધવિધૌ (હૃ.સૂ. અ. ૨૭/૨)-"લોહિતં પ્રવદેચ્છુદ્ધં તનોસ્તેનૈવ ચ સ્થિતિઃ|" ઇત્યુક્ત્વા પુનઃ શારીરે શુદ્ધાર્તવપ્રસઙ્ગેનોક્તમ્ (હૃ. શા. અ.૧/૧)-"શુદ્ધે શુક્રાર્તવે સત્ત્વઃ સ્વકર્મક્લેશચોદિતઃ| ગર્ભઃ સમ્પદ્યતે યુક્તિવશાદગ્નિરિવારણૌ||" ઇતિ| ન ચ પુનરુક્તતા તસ્ય| યસ્માત્ સિરાવ્યધે શરીરપ્રભવત્વમેવ રક્તસ્યોક્તમ્, ન તુ ક્રમો વર્ણિતઃ| શારીરે તુ યયાઽઽનુપૂર્વ્યા શરીરહેતુઃ સ્યાત્ તદ્વિસ્તરેણોક્તમ્| યથા(હૃ.શા. અ.૧/૨)-"બીજાત્મકૈર્મહાભૂતૈઃ સૂક્ષ્મૈઃ સત્ત્વાનુગૈશ્ચ સઃ| માતુશ્ચાહારરસજૈઃ ક્રમાત્ કુક્ષૌ વિવર્ધતે||" ઇતિ|

Adhikarana 16 ekAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૬|૮૦|

૧૬ એકાન્તો નામ,-ય એકમેવ પક્ષમવ્યભિચારેણ શ્રયતિ નાન્યમ્| તદ્યથા (હૃ.સૂ. અ. ૪/૩૧)-"યે ભૂતવિષવાય્વગ્નિક્ષતભઙ્ગાદિસમ્ભવાઃ| રોગદ્વેષભયાદ્યાશ્ચ તે સ્યુરાગન્તવો ગદાઃ||" ઇતિ|

Adhikarana 17 naikAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૭|૮૦|

૧૭ નૈકાન્તો નામ,-અન્યતરપક્ષાનવધારણાત્| યથા (હૃ.સુ. અ.૪૦/૬૪)-"જીવિતં મ્રિયમાણાનાં સર્વેષામેવ નૌષધાત્|" એકાન્તેન (હૃ.ઉ. અ. ૪૦/૬૪)-"ન હ્યુપા યમપેક્ષન્તે સર્વે રોગાઃ" ઇત્યાદિ|

Adhikarana 18 apavargasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૮|૮૦|

૧૮ અપવર્ગો નામ,-સાકલ્યેનોત્સૃષ્ટસ્ય યત્પુનસ્તદેકદેશાપકર્ષણમ્| યથા (હૃ.સૂ. અ.૨૭/૪)-"શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈરુપક્રાન્તાશ્ચ યે ગદાઃ| સમ્યક્ સાધ્યા ન સિધ્યન્તિ તે ચ રક્તપ્રકોપજાઃ|| તેષુ સ્રાવયિતું રક્તમુદ્રિક્તં વ્યધયેત્સિરામ્|" ઇત્યુત્સર્ગમભિધાય એકદેશેઽપવાદં વક્તિ (હૃ.સૂ. અ. ૨૭/૬)-"ન તૂનષોડશાતીતસપ્તત્યબ્દસ્રુતાસૃજામ્|" ઇત્યાદિ|

Adhikarana 19 viparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૯|૮૦|

૧૯ વિપર્યયો નામ,-યથોપદિષ્ટવિપર્યયેણ લક્ષણાદિકરણમ્| યથોક્તમ્ (હૃ.સૂ. અ.૧૬/૩૦)-"વાતાનુલોમ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્વર્ચઃ સ્નિગ્ધમસંહતમ્| સ્નેહોદ્વેગઃ ક્લમઃ સમ્યક્ સ્નિગ્ધે, રૂક્ષે વિપર્યયઃ||" ઇતિ|

Adhikarana 20 pUrvapakShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૦|૮૦|

૨૦ પૂર્વપક્ષો નામ,-પ્રતિજ્ઞાતાર્થસંદૂષણં વાક્યમ્| યથા હિતાહિતવિભાગં પ્રત્યાચિખ્યાસન્નાહ| યથા (હૃ.ઉ. અ.૪૦/૬૦)-"દૃશ્યન્તે ભગવન્ કેચિત્" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "હિતાહિતવિભાગસ્ય ફલં તસ્માદનિશ્ચિતમ્|" ઇત્યાદિ|

Adhikarana 21 vidhAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૧|૮૦|

૨૧ વિધાનં નામ,-યત્પ્રકરણાનુપૂર્વં વિધાનમાવેક્ષ્યતે|

Adhikarana 22 anumatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

|૮૦|

૨૨ અનુમતં નામ,(હૃ.સૂ. અ.૯-૧૦)-"ઉષ્ણં શીતં દ્વિધૈવાન્યે વીર્યમાચક્ષતેઽપિ ચ| નાનાત્મકમપિ દ્રવ્યમગ્નીષોમૌ મહાબલૌ||" ઇત્યાદિના હ્યનુમતમ્, ન વિઘાતઃ કૃતઃ|

Adhikarana 23 vyAkhyAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૩|૮૦|

૨૩ વ્યાખ્યાનં નામ,-યન્માદૃશેભ્યો વિશિષ્ટતરબુદ્ધિગમ્યમ્| યથા (હૃ.શા. અ. ૧/૩૭)-"સપ્તહાત્ કલલીભવેત્|" (હૃ.શા. અ. ૧/૪૯)-"દ્વિતીયે માસિ કલલાત્ ઘનઃ પેશ્યથવાર્બુદમ્| પુંસ્ત્રીક્લીબાઃ ક્રમાત્" ઇતિ| ન હ્યત્ર ગર્ભસ્યાવર્તમાના ભાવાઃ શક્યા વિજ્ઞાતું યોગિદૃષ્ટિં મુક્ત્વા|

Adhikarana 24 saMshayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૪|૮૦|

૨૪ સંશયો નામ,-સાકાઙ્ક્ષત્વમનિશ્ચિતવસ્તુવિજ્ઞાનમ્| યથા (હૃ. શા. અ. ૫/૧૨૮)-"સંશયં પ્રાપ્તમાત્રયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે|" ઇત્યાદિ|

Adhikarana 25 atItApekShaNasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૫|૮૦|

૨૫ અતીતાપેક્ષણં નામ,-યદતિક્રાન્તમપેક્ષ્ય પ્રસ્તુતસ્ય સાધનમુચ્યતે| યથોક્તં હૃદ્રોગચિકિત્સિતે (હૃ.ચિ. અ.૬/૩૯)-"રાસ્નાજીવક" ઇત્યાદિ યાવત્ "મહાસ્નેહં વિપાચયેત્||" ઇતિ| અત્ર ચ ન જ્ઞાયતે કતમો માહાસ્નેહ ઇતિ| તદેતદતિક્રાન્તમપેક્ષ્ય પ્રસાધ્યતે સ્નેહવિધ્યુક્તમ્| યથા (હૃ.સૂ. અ. ૧૬/૪)-"દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિસ્તૈર્યમકસ્ત્રિવૃતો મહાન્|" ઇત્યપેક્ષ્ય વ્યાખ્યાયતે|

Adhikarana 27svasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૬|૮૦|

૨૬ [અનાગતાપેક્ષા નામ,-] ............................ ૨૭ સ્વસંજ્ઞા નામ,-યા તન્ત્રકારૈઃ સ્વતન્ત્રસંવ્યવહારાર્થં પ્રણિતા સતી પરતન્ત્રેષુ ન વ્યવહરતિ| યથા (હૃ.સૂ. અ.૧૨/૪૪)-"શાખા રક્તાદયસ્ત્વક્ ચ" ઇતિ|

Adhikarana 28UhrAsya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૮|૮૦|

૨૮ ઊહ્યં નામ,-યદપ્રતિબદ્ધં ગ્રન્થે સ્વયં પ્રજ્ઞયા તર્કયિત્વા યોજ્યમ્| યથોક્તમ્ (હૃ.સૂ. અ.૧૫/૪૬)-"ત્રયસ્ત્રિંશદિતિ પ્રોક્તા વર્ગાસ્તેષુ ત્વલાભતઃ| યુઞ્જ્યાત્તદ્વિધમન્યચ્ચ દ્રવ્યં જહ્યાદયૌગિકમ્||' [ઇતિ|]

Adhikarana 29samuccayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૯|૮૦|

૨૯ સમુચ્ચયો નામ,-યથા(હૃ.સૂ. અ.૧૮/૨૯)-"પેયાં વિલેપીમકૃતં કૃતં ચ યૂષં રસં" ચ સમુચ્ચિનોતિ, તથા-"ત્રીનુભયં તથૈકમ્| ક્રમેણ સેવેત નરોઽન્નકાલાન્ પ્રધાનમધ્યાવરશુદ્ધિશુદ્ધઃ||" ઇતિ|

Adhikarana 30 nidarshanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૦|૮૦|

૩૦ નિદર્શનં નામ,-યન્નિદર્શયિતવ્યં સૂક્ષ્મમપ્યર્થં સ્વધર્મસાદૃશ્યાત્ સ્પષ્ટીકરોત્યાદર્શ ઇવ મુખવિધુમ્| યથોક્તમ્ (હૃ.સૂ. અ.૧૯/૮૪)-"યથા કુસુમ્ભાદિયુતાત્તોયાદ્રાગં હરેત્પટઃ| તથા દ્રવીકૃતાદ્દેહાદ્બસ્તિર્નિર્હરતે મલાન્||" ઇત્યાદિ|

Adhikarana 31 nirvacanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૧|૮૦|

૩૧ નિર્વચનં નામ,-નિર્ણયાર્થં વચનં નિરુક્તમ્| યથોક્તં વિષવિધાને (હૃ.ઉ. અ.૩૫/૧)-"મથ્યમાને જલનિધાવમૃતાર્થં સુરાસુરૈઃ|" યાવત્ "જગદ્વિષણ્ણં તં દૃષ્ટ્વા તેનાસૌ વિષસંજ્ઞિતઃ||" ઇતિ| વિષસ્ય નિર્વચનં જગદ્વિષદનાદ્વિષમિતિ|

Adhikarana 32 niyogasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૨|૮૦|

૩૨ નિયોગો નામ,-યો યસ્યાનુષ્ઠેયઃ| યથા (હૃ.સૂ. અ. ૧૬/૨૬)-"ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્" ઇત્યાદિ|

Adhikarana 33 vikalpasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૩|૮૦|

૩૩ વિકલ્પો નામ,-વિવિધં કલ્પનમ્, ઇદં કાર્યમિદં વા કાર્યમ્| યથોક્તં પૂર્વરૂપદર્શને જ્વરાદૌ [વા] હિતં લઘ્વશનમપતર્પણં વા|

Adhikarana 34 pratyutsArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૪|૮૦|

૩૪ પ્રત્યુત્સારો નામ,-યત્રોપપત્તિં દર્શયન્તઃ પરસ્પરમતાનિ નિવારયન્તિ| તદ્યથા (હૃ.શા. અ.૩/૧૬)-"અસ્થ્નાં શતાનિ ષષ્ઠિશ્ચ ત્રીણિ દન્તનખૈઃ સહ| ધન્વન્તરિસ્તુ ત્રીણ્યાહ, સન્ધીનાં ચ શતદ્વયમ્|| દશોત્તરં, સહસ્રે દ્વે નિજગાદાત્રિનન્દનઃ|" ઇતિ પૂર્વમતાત્ ષષ્ટિં પ્રયુત્સારયતિ| ધન્વન્તરેરપિ મતં દશોત્તરં સન્ધિશતદ્વયમિતિ પુનર્વસુઃ પ્રત્યુત્સારયતિ સન્ધિસહસ્રદ્વયં સાધયન્|

Adhikarana 35 uddhArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૫|૮૦|

૩૫ ઉદ્દારો નામ,-શાસ્ત્રારમ્ભપ્રત્યાખ્યાનાદિચોદ્યસ્ય સમાધાનમ્| તદ્યથા (હૃ.ઉ. અ.૪૦/૬૦)-"દૃશ્યન્તે ભગવન્ કેચિદાત્મવન્તોઽપિ રોગિણઃ|" યાવત્ "હિતાહિતવિભાગસ્ય ફલં તસ્માદનિશ્ચિતમ્|" ઇતિ કૃતે ચોદ્યે (હૃ.ઉ. અ.૪૦/૬૩)-"ન ચિકિત્સાઽચિકિત્સા ચ તુલ્યા ભવિતુમર્હતિ|" ઇતિ પરિહારઃ|

Adhikarana 36 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૬|૮૦|

૩૬ સમ્ભવો નામ,-ઉપપત્તિર્યસ્મિન્નુપપદ્યતે અનુપદિષ્ટે| યથા (હૃ.સૂ. અ.૨૬/૪૭)-"દુષ્ટરક્તાપગમનાત્ સદ્યો રાગરુજાં શમઃ|" ઇત્યુક્તમ્| પ્રચ્છાનાલાબુજલૌકાશૃઙ્ગસિરાવ્યધૈર્યથાસમ્ભવં રક્તમપનીયતે| યથોક્તમ્ (હૃ.સૂ. અ.૨૬/૫૩)-"પ્રચ્છાનેનૈકદેશસ્થં ગ્રથિતં જલજન્મભિઃ| હરેચ્છૃઙ્ગાદિભિઃ સુપ્તમસૃગ્વ્યાપિ સિરાવ્યધૈઃ||" ઇતિ| એવમન્યત્રાપિ સમ્ભવાર્થો યોજ્યઃ|

Adhikarana vyAkhyA 14 pa~jca dashavidhA (80) · Śloka 80

૧|૮૦|

વ્યાખ્યા અપિ તન્ત્રસ્ય ગુણઃ| તાભિરપિ તન્ત્રમલઙ્ક્રિયતે| તાશ્ચ પઞ્ચદશપ્રકારાઃ| તદ્યથા,-પિણ્ડપદપદાર્થાધિકરણપ્રકરણાર્થકૃચ્છ્રફલોચ્ચિતકન્યાસપ્રયોજનાનુલોમપ્રતિલોમાતિસૂત્રસમસ્તવ્યાખ્યાઃ|

Adhikarana 1 piNDavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૧|૮૦|

તત્ર ૧ પિણ્ડવ્યાખ્યા નામ,-સઙ્ક્ષેપતયા સૂત્રરૂપેણાધ્યાયાદિનાં વ્યાખ્યા| યથા (હૃ.શા. અ. ૫/૪)-"રૂપેન્દ્રિયસ્વરચ્છયાપ્રતિચ્છાયાક્રિયાદિષુ| અન્યેષ્વપિ ચ ભાવેષુ પ્રાકૃતેષ્વનિમિત્તતઃ|| વિકૃતિર્યા સમાસેન રિષ્ટં તદિતિ લક્ષયેત્|" ઇત્યનેન સૂત્રેણ સકલરિષ્ટાધ્યાયસમાસ ઉક્તઃ|

Adhikarana 2 padavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૨|૮૦|

૨ પદવ્યાખ્યા નામ,-યત્પદાનાં છેદં કૃત્વોચ્ચારણમ્| યથા (હૃ.સૂ. અ. ૧)-"અથ અતઃ આયુષ્કામીયં અધ્યાયં વિ આ ખ્યાસ્યામઃ|" ઇતિ સપ્તપદં સૂત્રં પૂર્વં વ્યાખ્યાતમ્|

Adhikarana 3 padArthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૩|૮૦|

૩ પદા્થવ્યાખ્યા નામ,-તેષામેવ પદાનાં વિવરણમ્| યથા-અથશબ્દ આનન્તર્યે અધિકારે વા, અતઃશબ્દો હેતા વિત્યાદિ|

Adhikarana 4 adhikaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૪|૮૦|

૪ અધિકરણવ્યાખ્યા નામ,-યદ્વસ્તુપ્રકૃતમારભ્યતદનુષઙ્ગેણ વ્યાખ્યાનમારભ્યતે| યથા (હૃ.સૂ. અ.૨)-"અથાતો દિનચર્યાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ|" ઇતિ પ્રસ્તુત્ય "બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્તિષ્ઠેત્સ્વસ્થો રક્ષાર્થમાયુષઃ|" ઇત્યાદિના સૈવ દિનચર્યા વિવૃત્ય વ્યાખ્યાયતે સવિસ્તરા|

Adhikarana 5 prakaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૫|૮૦|

૫ પ્રકરણવ્યાખ્યા નામ,-યસ્મિન્નર્થે સૂત્રે વા પ્રકૃતેનાપ્રકૃતં સાધ્યતે, યથા-ત્રિલવણાદ્યે ચૂર્ણે ગુણાનુક્ત્વાઽભયાખ્યે એવમાહ 'સમાનં પૂર્વેણ'ઇતિ| તત્ર સમાનગુણતા વ્યાખ્યાતા|

Adhikarana 6 arthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૬|૮૦|

૬ અર્થવ્યાખ્યા નામ,-યત્ર પ્રકરણે સૂત્રે વા સ્વભાવસ્યોપવર્ણનં ક્રિયતે| તદ્યથા,-પ્રકૃતિરુચ્યતે સ્વભાવઃ| સ પુનરાહારૌષધદ્રવ્યાણાં સ્વાભાવિકો ગુર્વાદિગુણયોગઃ| તદ્યથા,-માષમુદ્ગયોઃ સૂકરૈણયોશ્ચ|

Adhikarana 7 kRuCravyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૭|૮૦|

૭ કૃચ્છ્રવ્યાખ્યા નામ,-યત્ર લેશત ઉક્તાનામવિસ્પષ્ટનાં પ્રકરણે સૂત્રે વા અર્થાનાં યત્નત ઉદ્ભાવનં ક્રિયતે| તદ્યથા (હૃ.સૂ. અ. ૨/૩૦)-"અનુયાયાત્પ્રતિપદં સર્વધર્મેષુ મધ્યમામ્|" ઇતિ લેશતો બ્રુવાણઃ શાસ્ત્રકારઃ સર્વેષુ હેતુલિઙ્ગૌષધાદિષુ મધ્યમા પ્રતિપદાશ્રયણીયેતિ સૂચયતિ|

Adhikarana 8 PalavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૮|૮૦|

૮ ફલવ્યાખ્યા નામ,-યત્ર વસ્તુનિ બહુષ્વનિશ્ચિતાર્થેષ્વેકીયમતેષુ પ્રસ્તુતેષુ વસ્તુસારભૂતં સ્વમતં સ્વમર્થમુપનિક્ષિપ્યૈકીયમતાનિ તસ્મિન્નેવ સ્વમતેઽન્તર્ભાવં નયતિ| યથા-નિરૂહમાત્રાપુટકાદિષ્વિયત્તાયાં સાધ્યાયાં ચ નિશ્ચિતાનિ મહર્ષિર્ભિર્બહૂનિ મતાનિ પ્રશસ્તાનિ| યથા-"દ્વાદશપ્રસૃતો નિરૂહઃ કાર્યઃ" ઇત્યેકે| "માત્રાં ત્રિપલિકાં કુર્યાત્ સ્નેહમાક્ષિકયોઃ પૃથક્|" (હૃ.સૂ. અ.૧૯/૪૪) ઇત્યાદ્યન્યે| તદેતાનિ મતાનિ દોષૌષધબલાપેક્ષયા સ્વમતાન્તર્ભાવિતાનિ પ્રમાણાનિ ચ| યથોક્તમ્ (હૃ.સૂ. અ.૧૯/૬૨)-"દોષૌષધાદિબલતઃ સર્વમેતત્પ્રમાણયેત્|" અન્યોન્યવિરુદ્ધમપિ "સમ્યઙ્નિરૂઢલિઙ્ગં તુ નાસમ્ભાવ્ય નિવર્તયેત્||" ઇતિ|

Adhikarana 9 uccitakavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૯|૮૦|

૯ ઉચ્ચિતકવ્યાખ્યા નામ,-યસ્મિન્ સૂત્રે નિદર્શનભૂતાન્યુદાહરણાનિ તન્ત્રાન્તઃ સમકૃષ્યાર્થઃ શસ્યતે| યથા-પૃથિવ્યાદિષુ ચ મહાભૂતસંજ્ઞા સ્થાપિતા, રસાદિષુ ચ ધાતુસંજ્ઞા નિવેશિતા| "રસાસૃઙ્માંસમેદોસ્થિમજ્જશુક્રાણિ ધાતવઃ|" (હૃ.સૂ. અ. ૧/૧૩) ઇતિ| પુનરુચ્યતે (હૃ.શા. અ.૩/૬૫)- "પરસ્પરોપસંસ્તમ્ભાદ્ધાતુસ્નેહપરમ્પરા|" ઇતિ| અત્ર કિં ધાતોર્ગ્રહણેન ભૂતાન્યપિ ધાતુશબ્દવાન્યાનિ ભવન્તિ ? ઇતિ|

Adhikarana 10 nyAsavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૦|૮૦|

૧૦ ન્યાસવ્યાખ્યા નામ,-યસ્મિન્નધિકારે વર્તમાને તેનાધિકારણાર્થેન સહિતં સમ્બન્ધમભિવીક્ષ્યાન્યસ્યાર્થો વિનિક્ષિપ્યતે| યથા (હૃ.ઉ. અ.૪૦/૬૦)-"દૃશ્યન્તે ભગવન્ કેચિદાત્મવન્તોઽપિ રોગિણઃ|" ઇતિ હિતાહિતવિભાગસ્ય ફલં પ્રતિ સંશયમભિવીક્ષ્ય "ન ચિકિત્સાઽચિકિત્સા તુલ્યા ભવિતુમર્હતિ|" (હૃ.ઉ. અ.૪૦/૬૩) ઇત્યાદિના ઉત્તરં દત્ત્વા તેનૈવ પ્રસઙ્ગેનાન્યોઽર્થો નિક્ષિપ્યતે| યથા (હૃ.ઉ. અ. ૪૦/૭૫)-"એતત્તદમૃતં સાક્ષાજ્જગદાયાસવર્જિતમ્| યાતિ હાલાહલત્વં તુ સદ્યો દુર્ભાજનસ્થિતમ્||" ઇતિ| એવમન્યેષામપ્યર્થાનાં સમ્બન્ધમવધાર્ય વ્યાખ્યાર્થાર્હા કલ્પનીયા|

Adhikarana 11 prayojanavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૧|૮૦|

૧૧ પ્રયોજનવ્યાખ્યા નામ,-યત્સૂત્રમભિધીયમાનં સ્વાર્થત્ય નિષ્પત્તૌ નિમિત્તભાવમુપૈતિ| યથા-ઉક્તોઽઙ્ગવિભાગેઽનેકધાસિરાવિસ્તરઃ| ન ચ તેન સિરાવિસ્તરેણોક્તેન કિઞ્ચિદિહોપકારો દૃશ્યતે| યદિ પ્રકરણાવસરે પ્રયોજનમિદં બ્રૂયાત્ "ઇત્યવેધ્ય વિભાગાર્થં પ્રત્યઙ્ગં વર્ણિતાઃ સિરાઃ|" (હૃ.શા. અ. ૩/૩૩) એતદર્થં સિરાવિવરણં પ્રવૃત્તમ્| કશ્ચિદયં વૈદ્યો વેધ્યાવેધ્યવિભાગં સિરાણાં જાનીયાદિતિ|

Adhikarana kalpanA 7 saptavidhA 1/2 pradhAnakalpanAyA lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૨|૮૦|

૧૨ આનુલોમ્યં નામ,-યેન.....તત્ર ૧-૨ પ્રધાનકલ્પના દ્વિધા,-પ્રધાનસ્ય કલ્પના પ્રધાનેન વા કલ્પના પ્રધાનકલ્પના| પ્રધાનસ્ય કલ્પના યથાસર્પિઃ સ્નેહનમ્, ક્ષીરં જીવનમ્, મધુ સન્ધાનકૃત્, ઇત્યત્ર મધ્યે પ્રકૃષ્ટગુણત્વાત્ સર્પિઃક્ષીરે સ્નેહનજીવને કલ્પ્યેતે, ન તુ તૈલતોયાદિષ્વપિ સ્નેહનજીવનત્વં નાસ્તીતિ| માક્ષિકં ચ સન્ધાને પ્રધાનત્વાત્ સન્ધાનકૃદિત્યુક્તમ્, ન તુ સિક્યકમધુયષ્ટિકાદિષ્વપિ સન્ધાનકૃત્ત્વં નાસ્તીતિ| પ્રધાનેન તુ કલ્પના યથા-ક્ષીરદધિતક્રમસ્તુનવનીતક્ષીરઘૃતપુરાણઘૃતકિલાટાપીયૂષકૂચીકામોરણાદિવર્ગઃ સર્વઃ ક્ષીરવર્ગ ઇત્યુક્તઃ, ક્ષીરપ્રાધાન્યાત્| પ્રધાનેન કલ્પનાવ્યપદેશ ઇત્યેકોઽર્થઃ|

Adhikarana 3 guNakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૩|૮૦|

૩ ગુણકલ્પના નામ,- યેન ધર્મેણોપેતોઽર્થઃ પ્રયુજ્યમાનઃ સમર્થો ભવતિ, તેન ધર્મેણ યુક્તસ્ય તસ્યાસાવગુણોઽપિ ગુર્વાદિષ્વપાઠાદ્ગુણ ઇતિ કલ્પ્યતે| યથોક્તમ્ (હૃ.સૂ. અ.૧/૨૬)-"ભિષક્ દ્રવ્યાણ્યુપસ્થાતા રોગી પાદચતુષ્ટયમ્| ચિકિત્સિતસ્ય નિર્દિષ્ટં પ્રત્યેકં તચ્ચતુર્ગુણમ્|| ઇત્યાદિ| દક્ષત્વાદિચતુર્ગુણનિર્દેશઃ સર્વથા પ્રશંસાગુણ ઇતિ ગમ્યતે|

Adhikarana 4 leshakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૪|૮૦|

૪ લેશકલ્પના નામ,-અનુપદિષ્ટસ્ય વિધેઃ કણ્ઠપાઠેન યત્કિઞ્ચિસૂત્રાવયવાન્તરમાશ્રિત્યાર્થઃ કલ્પ્યતે| યથા-નાત્ર શાસ્ત્રે કાલમૃત્યોરકાલમૃત્યોર્વા કિઞ્ચિલ્લક્ષણં પ્રણીતમ્| તત્તુ લેશતોઽનુમીયતે| કથમિતિ, યદા હિ કાલનિયતમાયુઃ ક્ષયં પ્રાપ્તં ભવતિ, તદા રિષ્ટમુત્પદ્યતે, ન વિષમાપરિહારેણ મ્રિયમાણે નરે| ઉક્તં હિ (હૃ.શા. અ. ૫/૬૦)-"ભિષગ્ભેષજપાનાન્નગુરુમિત્રદ્વિષશ્ચ યે| વશગાઃ સર્વ એવૈતે વિજ્ઞેયાઃ સમવર્તિનઃ||" ઇતિ| અત્ર વિકૃતિવિજ્ઞાનીયે ગુરુમિત્રદ્વિષશ્ચેતિ ચશબ્દોઽસ્માચ્છ્લોકાત્ પૂર્વકાણિ યાનિ ચોત્તરાણિ તાનિ સર્વાણ્યેવ સમુચ્ચિનોતિ| સમવર્તી હિ કાલો મૃત્યુરિષ્ટઃ, ઇતરસ્ત્વસમવર્તી| અત એવ ચાચષ્ટે તન્ત્રાન્તરે-"કાલમૃત્યોરેવ રિષ્ટાનિ નાકાલમૃત્યોઃ|" ઇતિ સ્વાભિપ્રાયપ્રકાશનાર્થં તન્ત્રકારઃ શકટોદાહરણં દત્તવાન્| યથા-સમ એવ વાહ્યમાનઃ સ્વપ્રમાણક્ષયે ભઙ્ગપૂર્વરૂપાણ્યાપ્નોતિ| તથા નિયતાયુષઃ સ્વપ્રમાણક્ષયે રિષ્ટસમ્ભવઃ| યથા ચ-સ એવાતિભારક્રાન્તત્વાદ્વિષમપથાશ્રિતત્વાદકાલેઽપિ ક્ષયમાપ્નોતિ| તથા અનિયતાયુષો રિષ્ટોત્પત્તિમન્તરેણ મૃત્યુઃ| યદિ પુનરનિયતા યુષ્ટોઽપિ રિષ્ટોત્પત્તિપૂર્વં મરણં કલ્પ્યેત, તદા વાર્ષિકે ષાણ્માસિકે વાઽરિષ્ટે સમુત્પન્ને શુભહેતુયોગાન્ન મૃત્યુઃ સ્યાત્| અનિયતાયુષો હિ સમ્યગુપચારાજ્જીવિતાનુવૃત્તિઃ| વિષમહેત્વપરિહારાન્મૃત્યુઃ| અત એવાનિયતાયુષમધિકૃત્ય રસાયનાન્યુપદિષ્ટનિ| તદ્યોગાદયં બહૂન્યપિ વર્ષાણિ જીવેત્| નિયતાયુષસ્તુ કાલમૃત્યુવર્ષશતાત્ પરેણ જીવિતં ન નિર્દિષ્ટમ્| યથોક્તં શારીરે (હૃ.શા.અ. ૫/૧૩૨)_'મરણં પ્રાણિનાં દૃષ્ટમાયુઃપુણ્યોભયક્ષયાત્| તયોરપ્યક્ષયાદ્ દૃષ્ટં વિષમાપરિહારિણામ્||" ઇતિ| તસ્માદવિશેષોક્તાવપિ નિયતાયુષ એવારિષ્ટોત્પત્તિપૂર્વં મરણમિતિ નિશ્ચિતમ્| તથા ચ "ઋતુચર્યાધ્યાયં વ્યાખ્યાખ્યાસ્યામઃ|" (હૃ.સૂ. અ.૩) ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયાં ષડૃતુવિશેષે પ્રતિપત્તિર્ભવતિ| ન તુ "ઋતુસ્તુ દ્વાદશ નિશાઃ" (હૃ.શા. અ.૧/૨૬) અસ્ય ઋતોરિતિ|

Adhikarana 5 vidyAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૫|૮૦|

૫ વિદ્યાકલ્પના નામ,-યથા સર્વવિદ્યાનુગતાર્થનિર્દેશે શાસ્ત્રકારસ્ય સર્વવિદ્યાસ્થાનાનુપ્રવેશ ઇહ શાસ્ત્રે હિત ઇતિ વચનાદ્વિનાઽપીષ્યતે| તત્ર "આર્દ્રસન્તાનતાત્યાગઃ" (હૃ.સૂ. અ. ૨/૪૫) ઇત્યાદિના વાક્યેન બુદ્ધિવચનવિષય અધ્યાત્મવિદ્યાસઙ્ગ્રહ ઇઙ્ગ્યતે| "અર્ચયેદ્દેવગોવિપ્ર" (હૃ.સૂ. અ. ૨/૨૩) ઇત્યાદિના ધર્મશાસ્ત્રોપદેશસઙ્ગ્રહઃ| તથા "જગદ્વિષણ્ણં તં દૃષ્ટ્વા તેનાસૌ વિષસંજ્ઞિતઃ|" (હૃ.ઉ. અ. ૩૫/૨) ઇત્યાદિના પદવ્યુત્પાદનાન્નિરુક્તકરણાચ્ચ શબ્દવિદ્યાયા નિરક્તેશ્ચોપસઙ્ગ્રહઃ| "સાધકેઽહનિ" (હૃ.શા. અ. ૧/૭૩) સૂતિકાં ગૃહં પ્રવેશયેત્| તથા-"ભરણીકૃત્તિકાશ્લેષાપૂર્વાર્દ્રાપિતૃનૈર્રૂતે|" ઇતિ જ્યોતિઃશાસ્ત્રોપરોધઃ| વિચિત્રભૂષિતશાસ્ત્રસ્યોત્પ્રેક્ષણીયમ્|

Adhikarana 6 BkShyakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૬|૮૦|

૬ ભક્ષ્યકલ્પના નામ,-"એતત્તદમૃતં સાક્ષાત્" (હૃ.ઉ. અ. ૪૦/૭૫) ઇત્યાદિ|

Adhikarana 7 Aj~jAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૭|૮૦|

૭ આજ્ઞાકલ્પના નામ,-યસ્યાનુષ્ઠાને હેતુઃ સમ્યગવન્તું ન શક્યઃ, કેવલમાપ્તવચનં પ્રમાણીકૃત્યાનુષ્ઠીયતે| યથા-"નછિન્દ્યાત્તૃણમ્, ન ભુવં લિખેત્|" ઇતિ| ન હ્યત્ર હેતુર્વક્તું શક્યતે, એતદનુષ્ઠેયમિતિ|

Adhikarana saptavidhA kalpanAviMshatyAshrayA (80) · Śloka 80

ઇયમ્૧|૮૦|

ઇયં સપ્તવિધા કલ્પના વિંશત્યાશ્રયા ભવતિ| યથા-૧ આદિલોપઃ, ૨ મધ્યલોપઃ, ૩ અન્તલોપઃ, ૪ ઉભયપદલોપઃ, ૫ આદિમધ્યાન્તલોપઃ, ૬ વર્ણોપજનનમ્, ૭ ઋષિક્લિષ્ટમ્, ૮ તન્ત્રશીલમ્, ૯ તન્ત્રસંજ્ઞા, ૧૦ પ્રાકૃતમ્, ૧૧ સમાનતન્ત્રપ્રત્યયઃ, ૧૨ પરતન્ત્રપ્રત્યયઃ, ૧૩ હેતુહેતુકધર્મઃ, ૧૪ કાર્યકારણધર્મઃ, ૧૫ આદ્યન્તવિપર્યયઃ, ૧૬ શબ્દાન્તરમ્, ૧૭,પ્રત્યયઃ ૧૮ ઉપનયઃ ૧૯ સમ્ભવઃ ૨૦ વિભવઃ, [ઇતિ|]

Adhikarana 1 Adilopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨|૮૦|

તત્ર ૧ આદિલોપો [નામ],-યથા (હૃ.સૂ. ૨|અ.૬/૩૨)-"બૃંહણઃ પ્રીણનો વૃષ્યશ્ચક્ષુષ્યો વ્રણહા રસઃ|" ઇત્યત્રમાંસશબ્દલોપેન| તથા ચ (હૃંઇ. અ. ૧/૧૪)-"ધારણોદીરણનિશા" ઇત્યાદૌ ધારણં-વેગધારણમ્, ઉદીરણં-વેગોદીરણમિતિ|

Adhikarana 2 madhyalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨|૮૦|

૨ મધ્લોપો [નામ],- યથા(હૃ.સૂ. અ. ૫)-"દ્રવદ્રવ્યવિજાજાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ|" ઇત્યત્ર દ્રવદ્રવ્યસ્વરૂપ વિજ્ઞાનીયો દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીય ઇત્યુક્તઃ, અનન્તરં "અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયઃ" (હૃ.સૂ. અ.૬) ઇત્યત્ર સ્વરૂપશબ્દશ્રવણાત્|

Adhikarana 3 antalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩|૮૦|

૩ અન્તલોપો નામ,-યથા (હૃ.શા. અ. ૩/૩૭)-"કફં પુનઃ| ગૌર્યઃ સ્નિગ્ધાઃ શિરાઃ શીતા વહન્તે" ઇત્યત્રાસ્રશબ્દસ્ય લોપો દ્રષ્ટવ્યઃ, પૂર્વત્રાસ્રશબ્દસ્ય પ્રકૃતત્વાત્| યથોક્તમ્ (હૃ.શા. અ.૩/૩૬)-"તત્ર શ્યાવારુણાઃ સૂક્ષ્માઃ પૂર્ણરિક્તાઃ ક્ષણાત્ સિરાઃ| પ્રસ્પન્દિન્યશ્ચ વાતાસ્રમ્" ઇતિ| એવમિહાપિ કફાસ્રં વહન્ત ઇત્યનુમેયમ્, તુલ્યજાતીયત્વાત્|

Adhikarana 4 uBayapadalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૪|૮૦|

૪ ઉભયપદલોપો [નામ],-યથા (હૃ.શા. અ. ૩/૫૭)-"આદૌ ષડ્રસમપ્યન્નં મધુરીભૂતમીરયેત્|" ઇતિ વચને 'મધ્યે' "વિધાહાદમ્લતાં તતઃ|| પિત્તમામાશયાત્કુર્યાચ્ચ્યવમાનં ચ્યુતં પુનઃ|" 'અન્તે' અગ્નિના શોષિતં પક્વં પિણ્ડિતં કટુ મારુતમ્||" ઇતિ| આદિશબ્દશ્રવણાત્ મધ્યાન્તશબ્દાવત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટૌ દ્રષ્ટવ્યૌ|

Adhikarana 5 AdimadhyAntalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૫|૮૦|

૫ આદિમધ્યાન્તલોપો [નામ], યથા(હૃ.શા. અ.૩/૫૫)-"અન્નં કાલેઽભ્યવહૃતં" આદૌ "કોષ્ઠં પ્રાણાનિલાહૃતમ્|" મધ્યે, અન્તે ચ "દ્રવૈઃ" ઇત્યાદિ|

Adhikarana 6 varNopajanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૬|૮૦|

૬ વર્ણોપજનનં નામ,- યત્રાનુક્તો ગ્રન્થે વર્ણ આચાર્યેણ પશ્ચાદ્ વ્યાખ્યાકાલ ઉપજન્યાર્થોઽભિધીયતે| [યથા] (હૃ.શા. અ. ૩/૩)-"તત્ર ખાત્ખાનિ દેહેઽસ્મિન્ શ્રોત્રં શબ્દો વિવિક્તતા|" તથા-"વાતાત્સ્પર્શત્વગુચ્છ્વાસા વહ્નેર્દૃગ્રૂપપક્તયઃ||" 'ભવન્તિ' ઇતિ વર્ણત્રયમુપજન્ય વ્યાખ્યા કરણીયા| "આપ્યા જિહ્વારસકલેદા ઘ્રાણગન્ધાસ્થિ પાર્થિવમ્|" ઇતિ દ્વયોર્ભૂતયોર્ભવાર્થે તદ્ધિતપ્રત્યયશ્રવણાત્| વાક્યશેષોઽપ્યયમેવંપ્રાય એવ|

Adhikarana 7 RuShikliShTasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૭|૮૦|

૭ ઋષિક્લિષ્ટં નામ,-યદૃષી ઋષિપુત્રો વાઽસમાહિતચિત્તતયાઽશક્ત્યા વા કિઞ્ચિત્પદજાતમ(જાતં)ભ્રષ્ટમુચ્ચારિતવાન્ તથૈવ તલ્લોકે પ્રયુઞ્યતે| યથા-'રોમ લોમ' ઇત્યાદિ|

Adhikarana 8 tantrashIlasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૮|૮૦|

૮ તન્ત્રશીલં નામ,-યા તન્ત્રકારાણાં પ્રકૃતિઃસ્વભાવ ઇત્યર્થઃ| યથા-કિઞ્ચિચ્છષ્યાનુગ્રહાર્થં વિસ્તીર્ણં સઙ્ક્ષિપન્તિ, યથા (હૃ.શા. અ. ૩/૧૬)-"અસ્થ્નાં શતાનિ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ દન્તનખૈઃ સહ|" ઇતિ ન તાન્યઙ્ગુલિહસ્તપાદમણિબન્ધાદિવિભાગેન વિસ્તારિતાનિ| કિઞ્ચિદ્વિસ્તારયન્તિ, યથા-તત્રૈવાઙ્ગવિભાગે સિરા વિસ્તારિતાઃ (હૃ.શા. અ. ૩/૩૩)-"ઇત્યવેધ્યવિભાગાર્થં પ્રત્યઙ્ગં વર્ણિતાઃ સિરાઃ|" ઇતિ વચનાદિતિ|

Adhikarana 9 tantrasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૯|૮૦|

૯ તન્ત્રસંજ્ઞા નામ,-યત્કસ્મિંશ્ચિદર્થે મધ્યે વ્યાખ્યાયમાને સ્વતન્ત્રસિદ્ધોદાહરણં તત્પ્રમાણાર્થમુચ્યતે| યથા-નવજ્વરે કષાયા અપક્વેષુ દોષેષુ વર્જનીયા ઉક્તાઃ, (હૃ.ચિ. અ.૧/૩૯)- "તતઃ પક્વેષુ દોષેષુ લઙ્ઘનાદ્યૈઃ પ્રશસ્યતે| કષાયો દોષશેષસ્ય પાચનઃ શમનોઽથવા||" ઇતિ વિશેષવચનાત્તત્ર સ્વરસાદેઃ પઞ્ચવિધસ્ય કષાયસ્ય પ્રતિષેધઃ પ્રસક્તઃ| તતઃ સ્વરન્ત્રસંજ્ઞયા વિશેષઃ પ્રતિષિધ્યતે (હૃ.ચિ. અ. ૧/૪૦)-"તિક્તઃ પિત્તે વિશેષેણ પ્રયોજ્યઃ, કટુકઃ કફે|" ઇત્યાદિ| તસ્માત્ સ્વતન્ત્રસંજ્ઞયા તિક્તકટુકષયૌ નિષિદ્ધૌ પઞ્ચવિધયા સ્વરસાદિકલ્પનયા|

Adhikarana 10 prAkRutasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૦|૮૦|

૧૦ પ્રાકૃતં નામ,-"ઊષકસ્તુત્થકં હિઙ્ગુ કાસીસદ્વયસૈન્ધવમ્|" (હૃ.સૂ. અ. ૧૫/૨૩) ઇત્યૌષધાધિકારાત્ સૈન્ધવંલવણમ્, ન ત્વશ્વાદિકમ્||

Adhikarana 11 samAnatantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૧|૮૦|

૧૧ સમાનતન્ત્રપ્રત્યયો નામ,-યત્સાધ્યસ્ય કસ્યચિદર્થસ્ય સાધનાયાનુપલભ્યમાને સ્વન્ત્રાત્ પ્રત્યયે સમાનેભ્યસ્તન્ત્રેભ્યઃ પ્રત્યય ઇતિ| ઉદાહરણં યથા (હૃ.સૂ. અ. ૨/૩૧)- "નીચલોમનખશ્મશ્રુઃ" ઇત્યાચારેષૂક્તમ્| ઇયદ્ભિરિયદ્ભિર્દિનૈઃ કેશનખશ્મશ્રુણ્યવતાર્ય નીચલોમાદિના ભવિતવ્યમિતિ નોક્તમ્| તતો વ્યાખ્યાકારાઃ ક્ષારપાણિપ્રભૃતયઃ પ્રસિદ્ધ્યા દશરાત્રેણ કેશાદિણાં સંહરણમિતિ નિશ્ચિન્વન્તિ| મુનિસ્ત્વવાદીત્ (ચ.સૂ. અ. ૮/૧૮)-"ત્રિઃ પક્ષસ્ય કેશશ્મશ્રુલોમનખાન્ સંહારયેત્|" ઇતિ|

Adhikarana 12 paratantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૨|૮૦|

૧૨ પરતન્ત્રપ્રત્યયો નામ,-યસ્યાર્થસ્ય પ્રસિદ્ધિતો ન સ્વકીયમુદાહરણં શક્યમભિધાતું નાપ્યન્યેભ્યો ભિષક્તન્ત્રેભ્યઃ| તતસ્તસ્મિન્ દ્વયે પરતન્ત્રાદુદાહરણં કલ્પ્યતે| યથા (હૃ.સૂ. અ. ૧/૧૯)-"કાલાર્થકર્મણાં યોગો હીનમિથ્યાતિમાત્રકઃ| સમ્યગ્યોગશ્ચ વિજ્ઞેયો રોગારોગ્યૈકકારણમ્||" ઇત્યુક્તમ્| યોગસ્ય ચ લક્ષણં નોક્તં તન્ત્રે અન્યત્ર વા ભિષક્તન્ત્રે| તત્ર બૌદ્ધતન્ત્રપ્રત્યયેન નિશ્ચીયતે-"સ્વહેતુભ્યઃ શીતોષ્ણાદિલક્ષણેન કાલસ્યોત્પત્તિરેવ યોગઃ|" ઇતિ|

Adhikarana 13 hetu hetukadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૩|૮૦|

૧૩ હેતુહેતુકધર્મૌ નામ,-યો હેતુહેતુકેન ધર્મો જ્ઞાયતે| યથા-પિત્તાતિસારિણઃ પિત્તલાતિસેવનાત્ પિત્તમુદ્રિક્તં રક્તાતિસારાય ન ચિરાદસ્ય ભવિષ્યતીત્યનુમીયતે, સમર્થસ્ય હેતોઃ સ્વકાર્યસ્યાવ્યભિચારાત્|

Adhikarana 14 kAryakAraNadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૪|૮૦|

૧૪ કાર્યકારણધર્મો નામ,-યત્ર કાર્યસંજ્ઞયા કારણં નિર્દિશ્યતે કારણસંજ્ઞયા વા કાર્યમ્, તત્ર કાર્યસંજ્ઞયા તાવત્કારણં નિર્દિશ્યતે| યથા-દોષા અપિ રોગશબ્દં લભન્તે| તત્ર દોષાઃ કારણમ્, "સર્વેષામેવ રોગાણાં નિદાનં કુપિતા મલાઃ|" (હૃંઇ. અ.૧/૧૨) ઇતિ વચનાત્| સ ચેદાનીં દોષો રોગ ઇતિ વ્યપદિશ્યમાનઃ કારણે દોષે કાર્યં રોગ ઉપચરિતો ભવતિ| એવં કાર્યં કારણસંજ્ઞયા નિર્દિશ્યતે|

Adhikarana 15 Adyantaviparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૫|૮૦|

૧૫ આદ્યન્તવિપર્યયો નામ,-યથા-અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનં પ્રાપ્તુમુજ્ઝિત્વા પાનમેવ પ્રથમમુક્તં દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનં કુર્વતા, તોયાદીનાં પઞ્ચાનાં વર્ગાણામલ્પવક્તવ્યત્વાત્| સમુદ્રોપમતયા શાસ્ત્રસ્યાનુપૂર્વસુખાવગાહનાર્થમ્, પૂર્વં હ્યલ્પં સુખેનાવગાહ્યતે પશ્ચાત્પ્રભૂતમિતિ ન્યાયાત્|

Adhikarana 16 shabdAnyatvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૬|૮૦|

૧૬ શબ્દાન્યત્વં નામ, યદર્થં પર્યાયશબ્દં વર્ણયન્તિ શાસ્ત્રકૃતઃ| યથા (હૃંઇ. અ. ૧/૧)-"રોગઃ પાપ્મા જ્વરોવ્યાધિર્વિકારો દુઃખમામયઃ| યક્ષ્માતઙ્કગદાબાધાઃ શબ્દાઃ પર્યાયવાચિનઃ||' ઇત્યાદિ|

Adhikarana 17 pratyayadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૭|૮૦|

૧૭ પ્રત્યયધર્મો નામ,-યો ન ચ હેતુર્હેતુધર્મોપપત્તિમાત્રેણ ચ કેનચિદ્ધેતુત્વેન વ્યપદિશ્યતે| યથા-દેવદાનવગન્ધર્વાદ્યુન્માદાપસ્મારાદિવિચિત્રગ્રહવિકારા ઉક્તાઃ| યથોક્તમ્ (હૃ.ઉ. અ.૪/૧૩)-"ફુલ્લપદ્મોપમમુખં સૌ-મ્યદૃષ્ટિમકોપનમ્|" યાવત્ "અનિદ્રમપ્રધૃષ્યં ચ વિદ્યાદ્દેવવશીકૃતમ્||" ઇત્યાદિ| નચૈતે પરમાર્થતો હેતવઃ, કિં તર્હિ ? પ્રજ્ઞાપરાધઃ| તથા ચોક્તમ્ (હૃ.ઉ. અ. ૪/૩)-"હેતુસ્તદનુષક્તૌ તુ સદ્યઃ પૂર્વકૃતોઽથવા| પ્રજ્ઞાપરાધઃ સુતરામ્" ઇતિ|

Adhikarana 18 upanayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૮|૮૦|

૧૮ ઉપનયો નામ,-સૂત્રહેતુપ્રસ્તાવેન યત્રાન્યત્પ્રકરણમુપનીયતે| યથા-માત્રાશિતીયે આહારમાત્રાલક્ષણપ્રસ્તાવે અતિમાત્રભોજનનિમિત્તાયા વિસૂચિકાયાશ્ચિકિત્સા ઉપનીતા| માત્રાયાં હિ વિભજ્યમાનાયામવશ્યમૂનાતિમાત્રેઽપિ વિભજનીયે તદપેક્ષયા માત્રાયાઃ સમ્યક્ પ્રતિપાદનસૌકર્યાત્ તત્પ્રસ્તાવેન ચ વિસૂચિકાયાશ્ચિકિત્સા|

Adhikarana 19 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૯|૮૦|

૧૯ સમ્ભવો નામ,-યત્સૂત્રં પ્રકરણં વા વિધીયમાનમર્થસ્ય વ્યાપકત્વાત્ સકલેન શાસ્ત્રેણ વ્યાખ્યાયતે| યથા (હૃ.સૂ. અ. ૧/૫)-"કાયબાલગ્રહોર્ધ્વાઙ્ગશલ્યદંષ્ટ્રાજરાવૃષાન્| અષ્ટાવઙ્ગાનિ તસ્યાહુશ્ચિકિત્સા યેષુ સંશ્રિતા||" ઇતિ| એતાન્યષ્ટાવઙ્ગાનિ સકલેન શાસ્ત્રેણોપદિશ્યન્ત ઇત્યાચાર્યઃ પ્રતિજાનીતે|

Adhikarana 20 viBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૦|૮૦|

૨૦ ભઙ્ગ્યા....વિભવકલ્પનાયા શ્ચાસ્યાયં વિશેષઃ| અયં વ્યાખ્યાયા વિભવો ભવતિ| સ તુ વિનૈવ વ્યાખ્યાયાઃ પઠ્યમાન એવેતિ|

Adhikarana tAcCIlyAdIni 17 saptadasha (80) · Śloka 80

સપ્તા દશ૧|૮૦|

સપ્તદશ તાચ્છીલ્યાદી[ની]ત્યુક્તમ્| તદ્યથા-૧ તાચ્છીલ્યમ્, ૨ અવયવઃ, ૩ વિકારઃ, ૪ સામીપ્યમ્, ૫ ભૂયસ્ત્વમ્, ૬ પ્રકારઃ, ૭ ગુણિગુણવિભવઃ, ૮ સંસક્તતા, ૯ તદ્ધર્મતા, ૧૦ સ્થાનમ્, ૧૧ તાદર્થ્યમ્, ૧૨ સાહચર્યમ્, ૧૩ કર્મ, ૧૪ ગુણનિમિત્તતા, ૧૫ ચેષ્ટાનિમિત્તતા, ૧૬ મૂલસંજ્ઞા, ૧૭ તાત્સ્થ્યમ્, ઇતિ|

Adhikarana 1 tAcCIlyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

તત્ર ૧........૧|૮૦|

તત્ર ૧ તાચ્છીલ્યં નામ,-યત્કેનચિદેવ ધર્મસાદૃશ્યેન યુક્તો ભાવસ્તાચ્છીલ્યમુચ્યતે| યથા (હૃંઇ. અ. ૧૫/૧૫)- "સર્વાઙ્ગસંશ્રયસ્તોદભેદસ્ફુરણભઞ્જનમ્| સ્તમ્ભનાક્ષેપણસ્વાપસન્ધ્યાકુઞ્ચનકમ્પનમ્|| કુપિતોઽનિલઃ કરોતિ|" ઇત્યન્તે ન ચાઙનિ સ્વપન્તિ| કિં તર્હિ ? દેવદત્તઃ સ્વપિતિ| તદ્ધર્મસાદૃશ્યાદઙ્ગાનિ સ્વાપશબ્દેનોચ્યન્તે| તદ્યથા-"પુરુષઃ સુપ્તો ન કિઞ્ચિદ્વેદયતે| ન ચેતયતે| તથાઽઙ્ગમપિ યત્કિઞ્ચિન્ન વેદયતે નખતોદાદિ| તત્સુપ્તમિવ સુપતમિત્યુચ્યતે|" [ઇતિ|]

Adhikarana 2 avayavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧|૮૦|

૨ અવયવો નામ,-યત્રૈકદેશોદાહરણે ક્રિયમાણેઽનુક્તોઽન્યોઽપિ તજ્જાતીયકોઽર્થો લભ્યતે| યથા (હૃ.ચિ. અ.૧/૩)_"લઙ્ઘનૈઃ ક્ષપિતે દોષે દીપ્તેઽગ્નૌ લાઘવે સતિ| સ્વાસ્થ્યં ક્ષુત્તૃડ્રુચિઃ પક્તિર્બલમોજશ્ચ જાયતે||" ઇત્યનેનૈકદેશોદાહરણેન લઙ્ઘનેન દોષક્ષપણેન લાઘવે સતિ સ્વાસ્થ્યાદ્યુત્પત્તિઃ| તત્પ્રતિપક્ષેણ ત્વલઙ્ઘનેન દોષક્ષપણે ન જાતે સત્યસ્વાસ્થ્યાદયોઽનુક્તા અપિ લભ્યન્તે|

Adhikarana 3 vikArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩|૮૦|

૩ વિકારો નામ,-વિપરીતક્રિયા| યથા-વિકારસંજ્ઞયા પ્રકૃતિરપિ લભ્યતે| પ્રકૃતિસંજ્ઞયા ચ વિકારઃ| તત્ર વિકારસંજ્ઞયા ચ પ્રકૃતિર્યથા (હૃ.સૂ. અ. ૬/૧૧૪)-"પુષ્પે પત્રે ફલે નાલે કન્દે ચ ગુરુતા ક્રમાત્|" [ઇતિ] શાકમધિકૃત્યોક્તમ્| અત્ર પ્રકૃતિઃ પાઠાશૂકા(ષા)દીનાં પત્રાદીનિ| તાનિ હિ પાકેન વિક્રિયમાણાનિ ચાવસ્થાન્તરં પ્રતિપદ્યમાનાનિ શાકસંજ્ઞાં લભન્તે| તદયં શાસ્ત્રકારસ્તેષાં વિકારસંજ્ઞાં, યવાદિમણ્ડદિસંજ્ઞાયા યવાદિકં ચોક્તવાન્|

Adhikarana 5 BUyastvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧|૮૦|

૪ [સમીપ્યં નામ,-] ..................૫ ભૂયસ્ત્વં નામ,-યદેકસ્મિન્ વર્તમાનમાધિક્યેન ક્વચિલ્લભ્યતે| યથા તન્ત્રે (ચ.સૂ. અ.૨૬/૪૨)-"અમ્લો ભક્તં રોચયતિ" ઇત્યુક્તમ્, ન ચ મધુરાદિરપિ ન રોચયતીતિ| કસ્યચિચ્ચામ્લવિદ્વેષિણોઽમ્લો રસો ભક્તવિદ્વેષમેવ કુર્યાત્| તત્ર ભૂયસ્ત્વમાશ્રિત્યેદમુક્તમ્-'અમ્લો રોચયતિ|' કદાચિત્ કસ્યચિદ્વા નાસૌ રોચયેન્ન તાવતા તન્ન રોચનમ્|

Adhikarana 6 prakArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૬|૮૦|

૬ પ્રકારો નામ,-યો યસ્ય સમાનદર્મા સ તસ્ય પ્રકારઃ| યથા-"કણ્ઠમેરણ્ડનાલેન સ્પૃશન્ વમેત્|" ઇત્યુક્તમ્| ન ચ તત્પ્રકારાણાં સુવર્ચલાશતપુષ્પાદિનાલાનાં ન ગ્રહણમ્|

Adhikarana 7 guNigaNaviBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૭|૮૦|

૭ ગુણિગુણવિભવો નામ,-ક્વચિત્ ગુણીનિ ગુણશબ્દેનોક્તાનિ| યસ્માદાહ (હૃ.શા. અ. ૩/૬૦)-"પાર્થિવાઃ પાર્થિવાનેવ" ઇતિ| ન હિ પાર્થિવા ગુણાઃ સન્તિ કેચિત્, યે પઠ્યેરન્| ગુણશ્ચ ગુણિવદ્યથા (હૃ.ઉ. અ. ૩૯/૨૩)-"મેધાસ્મૃતિબલોપેતા બભૂવુરમિતાયુષઃ|" ઇતિ| અત્રાયુર્ગુણોપેતમમિતત્વમ્| નાયુષઃ પરિમાણગુણ આયુર્ગુણેનૈવ શક્યઃ|

Adhikarana 8 saMsaktatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૮|૮૦|

૮ સંસક્તતા નામ,-યદેકસ્ય બહુભિઃ સમ્બન્ધઃ| યથાવિદ્યમાનેષ્વપિ તત્રાન્યેષુ સમ્બન્ધેષુ તસ્યૈવ વ્યપદેશઃ ક્રિયતે| યથા-મધુરસ્કન્ધનિર્દેશેન માક્ષિકાદયો ગુણિતાઃ કષાયાદિરસોપેતો અપિ મધુરપ્રાયત્વાન્મધુરસંસક્તતયા|

Adhikarana 9 taddharmatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૯|૮૦|

૯ તદ્ધર્મતા નામ,-યેન તથાભૂતં સત્તદ્ધર્મતામાસાદ્ય દર્શનાત્તામેવાખ્યાં લભતે| યથા (હૃ.ઉ. અ. ૪૦/૭૬)-"વિવર્જયેદ્ભિષક્પાશાન્ પાશાન્ વૈવસ્વતાનિવ|" ઇતિ| મારણધર્મો હિ વૈવસ્વતપાશેન સમાનો દૃષ્ટ ઇત્યતસ્તેઽપિ તથૈવોક્તાઃ|

Adhikarana 10 sthAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૦|૮૦|

૧૦ સ્થાનં નામ,-યત્ર સ્થાનિના સ્થાનં સ્થાનેન વા સ્થાની વ્યપદિશ્યતે| તત્ર સ્થાનિના સ્થાનં યથા-કર્ણનાદઃ શ્રોત્રરોગ ઇત્યુક્તઃ| ન ચ શ્રોત્રેન્દ્રિયસ્યાસ્તિનાદઃ, કિં તર્હિ ? તદધિષ્ઠાનસ્ય કર્ણસ્ય| તસ્માદયં શ્રોત્રેણ સ્થાનિના કર્ણમધિષ્ઠાનમુક્તવાન્| સ્થાનેન સ્થાની યથા-જિહ્વા રસં ગૃહ્ણાતિ| તત્ર ન જિહ્વા રસં ગૃહ્ણાતિ, કિં તર્હિ ? રસના|

Adhikarana 11 tAdarthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૧|૮૦|

૧૧ તાદર્થ્યં નામ,-યત્પ્રયોજનાર્થં પ્રવર્તતે યો ભાવસ્તેનૈવ વ્યપદિશ્યતે| યથા (હૃ.સૂ. અ. ૧૫/૧)-"મદનમધુકલમ્બા" ઇત્યાદીનિ છર્દનાનિ,-છર્દનપ્રયોજનાનીત્યર્થઃ|

Adhikarana 12 sAhacaryasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૨|૮૦|

૧૨ સાહચર્યં નામ,-યો યેન નિત્યં સમ્બન્ધ ઉપલભ્યતે, સ તસ્માત્ સમ્બન્ધાત્તમેવ સમ્બન્ધિશબ્દં લભતે| તથા-'મથ્યમાનાદ્ ધૂમં દૃષ્ટ્વા જ્વલદ્ભાસુરં વહ્નિદ્રવ્યમવશ્યમભ્યુત્થિતો વહ્નિરિત્યેવ|

Adhikarana 13 karmaNaH lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૩|૮૦|

૧૩ કર્મ નામ,-યત્ર કર્મકર્મેતિ ચોપચર્યતે| યથોચ્યતે "મુનયઃ પ્રશમં જગ્મુઃ|" ન ચાગ્રામસ્થાનીયઃ કશ્ચિત્પ્રશમોઽસ્તિ| કિં તર્હિ ? ઇન્દ્રિયાણાં વિષયેભ્યઃ કેવલં શક્તિનિયમઃ પ્રશમઃ| અથ ચ ગતિઃ-કર્મવિષયેભ્યસ્તિવન્દ્રિયાણાં ક્રિયાનિવૃત્તિઃ| તદેવ ચ કર્મેત્યુક્તમ્|

Adhikarana 14 guNanimittasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૪||૮૦||

૧૪ ગુણનિમિત્તં નામ,-યત્કસ્ય વિભૂતિઃ પ્રશંસાદિકા ખ્યાપ્યતે| "ધર્મ્યં યશસ્યમાયુષ્યં લોકદ્વપરાયણમ્| અનુમોદામહે બ્રહ્મચર્યમેકાન્તિનિર્મલમ્||" (હૃ.ઉ. અ. ૪૦/૪) ઇતિ બ્રહ્મચર્યસ્ય પ્રશંસાવિભૂતિઃ ખ્યાપ્યતે| વ્રહ્મચર્યસ્ય હીમે ગુણાઃ, નાબ્રહ્મચર્યસ્યેતિ|

Adhikarana 15 ceShTanimittasya lakShaNam (15) · Śloka 15

||૧૫||

૧૫ ચેષ્ટાનિમિત્તં નામ,-યસ્મિન્નામમાત્રં કસ્યચિત્ ક્રિયયા ભવતિ ભાવસ્ય| નાત્ર પ્રસ્પન્દક્રિયેષ્ટા| યથા-"દીપવદસ્ય જ્ઞાનં જ્વલતિ|" ઇત્યુચ્યતે| ન ચ જ્ઞાનસ્ય પ્રદીપસ્યેવાર્ચીંષિ સન્તિ ઊર્ધ્વગામીનિ, દીપવદ્વા સન્નિકૃષ્ટાનિ દ્રવ્યાન્તરાણિ દહન્તિ| રૂપં વા સ્પર્શં વા તૈલાદિકોપાદાનમ્| કિન્તુ પ્રકાશક્રિયામાત્રં પરિગૃહ્ય જ્વલતીતિ પ્રશંસાકર્મણિ ક્રોધભયશોકલોભહર્ષેર્ષ્યામોહાદિભિરુપહતં વિજ્ઞાનં મલોપહતદર્પણવદપ્રકાશવૃત્તિ ભવેત્|

Adhikarana 16 mUlasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૬|૮૦|

૧૬ મૂલસંજ્ઞા નામ,-યા લોકેઽન્યસ્મિન્નર્થે પ્રસિદ્ધા તન્ત્રે ચાન્યસ્મિન્ [અર્થે] નિવેશિતા| યથા (હૃંઇ. અ. ૧/૨)-"નિદાનં પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યુપશયસ્તથા| સમ્પ્રાપ્તિશ્ચ" ઇતિ| રૂપં ચ લોકે નીલપીતલોહિતાદિ પ્રસિદ્ધમ્, સ્વશાસ્ત્રે સંજ્ઞયા તુ રૂપં-લિઙ્ગં લક્ષણમિતિ|

Adhikarana 17 tAtsthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૭|૮૦|

૧૭ તાત્સ્થ્યં નામ,-યદન્યસ્યૈવાર્થસ્ય તત્સ્થત્વાદન્યસ્યૈવ કલ્પ્યતે| તદ્યથા (હૃ. નિ. અ.૧૦/૨૩)-"બસ્તિમેહનયોઃ શૂલમ્" ઇતિ| તત્ર પુંસંસ્થેન કારણેન બસ્તિમેહનયોરિતિ કલ્પ્યતે| ચૈતન્યાભાવે બસ્તિમેહનયોઃ સતોરપિ શૂલાભાવાત્ તત્પ્રદેશસ્થિ તત્વાત્તયોરિત્યુચર્યતે|

Adhikarana tantradoShAH 15 pa~jcadasha (80) · Śloka 80

તથ૧|૮૦|

તથા તન્ત્રદોષૈઃ પઞ્ચદશભિરપ્રસિદ્ધશબ્દાદિભિર્વર્જિતમ્| [ તદ્યથા-]૧ અપ્રસિદ્ધશબ્દમ્, ૨ દુઃપ્રણીતમ્, ૩ અસઙ્ગતાર્થમ્, ૪ અસુખારોહિ, ૫ વિરુદ્ધમ્, ૬ અતિવિસ્તૃતમ્, ૭ અતિસંક્ષિપ્તમ્, ૮ અપ્રયોજનમ્, ૯ ભિન્નક્રમમ્, ૧૦ સંદિગ્ધમ્, ૧૧ પુનરુક્તમ્, ૧૨ નિઃપ્રમાણકમ્, ૧૩ અસમાપ્તાર્થમ્, ૧૪ અપા(ન)ર્થકમ્, ૧૫ વ્યાહતમ્, [ઇતિ]|

Adhikarana 1 aprasiddhAshabdasya lakShaNam (80) · Śloka 80

તત્ર૧|૮૦|

તત્ર ૧ અપ્રસિદ્ધશબ્દમ્ નામ,-યલ્લોકે નાતીવ પ્રસિદ્ધમ્| યથા-"ઉદક્યાગમનલક્ષણમસુખાનામ્|" ઇતિ| યથા વા "આધારસ્યાસિપાણિધારેષ્વકુશલયોગતા|" ઇતિ| અસ્યાર્થઃ,-અકુનામ વૃક્ષઃ તસ્ય શલમિતિ|

Adhikarana 2 duHpraNItasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧|૮૦|

૨ દુઃપ્રણીતં નામ,- સૂત્રભાષ્યપ્રયોજનરહિતમ્|

Adhikarana 3 asa~ggatAthaMsya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩|૮૦|

૩ અસઙ્ગતાર્થં નામ,- યત્સૂત્રેણાસમ્બદ્ધમ્|

Adhikarana 4 asukhArohipadasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૪||૮૦||

૪ અસુખારોહિ પદં નામ,-યત્પદસન્નિવેશસ્ય વિષમતયા દુઃખેનોચ્ચાર્યતે, ચર્કરીતાદિપ્રાયમ્| યથા-"ધાતર્યરિપ્રદમ્|" ઇતિ|

Adhikarana 5 viruddhasya lakShaNam (5) · Śloka 5

૫||૫||

૫ વિરુદ્ધં નામ,-યદ્ દૃષ્ટાન્તસિદ્ધાન્તસમયૈર્વિરુદ્ધમ્| યથા કશ્ચિદ્વદેન્નિત્યઃ પુરુષોઽકૃતકત્વાદિતિ હેતુઃ, ઘટ ઇતિ દૃષ્ટાન્તવિરુદ્ધમ્| તથા-મધુરામ્લલવણાઃ કફં શમયન્તિ, કટુતિક્તકષાયા વાતં જયન્તિ, ઇતિ વૈદ્યકસિદ્ધાન્તવિરુદ્ધ મેતત્| સમયવિરુદ્ધં નામ,-યથા-યઃ સમયઃ પૂર્વાચાર્યૈસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ કૃતસ્તં વ્યુત્ક્રમ્યાગચ્છતિ| યથા-"ન લોષ્ટં વિમૃદ્ગીયાત્, ન તૃણં છિન્દ્યાત્," ઇતિ| એતત્ તત્ત્વદર્શિભિરુક્તત્વાલ્લોષ્ટમર્દનાદિ ન ક્રિયતે| ન તુ હેતુરત્રાસ્તિ|

Adhikarana 6 ativistRutasya lakShaNam (6-80) · Śloka

૬ અતિવિસ્તૃતં નામ,-યથા-મધુરાદિસ્કન્ધં બ્રુવન્ યાવન્તિ મધુરાણિ જગતિ સન્તિ મધુરપ્રાયાણિ મધુરપ્રભવાણિ તાન્યશેષાણિ યદ્યભિદધાતિ, તદાઽતિવિસ્તૃતત્વં સ્યાત્|

Adhikarana 7 atisaMkShitpasya lakShaNam · Śloka

૭ અતિસંક્ષિપ્તં નામ,-યથા-યોગશતકપ્રાયમ્| યથા વા-હેતુલિઙ્ગૌષધોદ્દેશ એવ ક્રિયતે, ન તુ તદવબોધકવાક્યાનામિતિ શેષઃ|

Adhikarana 8 aprayojanasya lakShaNam (8-80) · Śloka

૮ અપ્રયોજનં નામ,-યથા (હૃ.સૂ. અ. ૨/૪૮)-"ઇત્યાચારઃ સમાસેન" ઇત્યેતાવદ્યદિ વદેત્, ન તુ બ્રૂયાત્ "યં પ્રાપ્નોતિ સમાચરન્| આયુરારોગ્યમૈશ્વર્યમ્" ઇત્યાદિ, તદા ન કશ્ચિદનુતિષ્ઠેદિતિ|

Adhikarana 9 Binnakramasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૯|૮૦|

૯ ભિન્નક્રમં નામ,-પૂર્વં યેનાનુક્રમેણોક્તં ન તેનૈવ નિર્દિશ્યતે પ્રયોજનાન્તરાસમ્ભવેઽપિ| યથા-વાતપિત્તકફાનુદ્દિશ્ય "તત્ર રૂક્ષો લઘુઃ (હૃ.સૂ. અ.૧/૧૧) ઇત્યાદૌ વાતગુણનિર્દેશમકૃત્વૈવ પિત્તસ્ય વિદધીત| એવં ક્રમો ભિન્નો ભવેત્

Adhikarana 10 saMdigdhasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૦|૮૦|

૧૦ સંદિગ્ધં નામ,-યથા-'કિમકાલમૃત્યુરસ્તિ ઉતનાસ્તિ ?" ઇત્યુભયત્ર હેત્વાભાસપરિગ્રહાત્ સંશયઃ|

Adhikarana 11 punaruktasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૧|૮૦|

૧૧ પુનરુક્તં નામ,-યોઽર્થ ઉક્તોઽપિ પુનરુચ્યતે|

Adhikarana 12 niHpramANasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૨|૮૦|

૧૨ નિઃપ્રમાણં નામ,-યથા (હૃ.ચિ. અ. ૧/૪૬)-"પાક્યં શીતકષાયં વા મુસ્તાપર્પટકમ્" ઇતિ| .........

Adhikarana 13 asamAptArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૩|૮૦|

૧૩ [અસમાપ્તાર્થં નામ,-]............અત્ર તાવદુચ્યતે| પરતોઽપિ ચેદિત્યેતત્તતઃ સમાપ્તાર્થત્વાન્ન જ્ઞાયતે કિમનેન કાર્યમિતિ|

Adhikarana 14 anarthakasya lakShaNam (1) · Śloka 80

૧|૮૦|

૧૪ અનર્થકં નામ,-યદન્યાર્થેનાપિ પદેનાપગતાભિધેયમ્||૧|

Adhikarana 15 vyAhatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૫||૮૦||

૧૫ વ્યાહતં નામ,-યથા-પૂર્વયા વાક્યયુક્ત્યાઽપરા વ્યાહન્યતે, અપરયા પૂર્વા વા| યથા-"અનાસ્થાપ્યા મેહિનઃ" (હૃ.સૂ. અ. ૧૯/૪) ઇત્યુક્ત્વા પુનરાસ્થાપનમનુજજ્ઞે| મુસ્તાદેર્નિર્યૂહે પપાઠ (હૃ.ક. અ. ૪/૪૦)-"વાતાસૃક્શોફમેહાર્શોગુલ્મવિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહમ્|" ઇત્યાદિ| તદત્ર વિધિપ્રતિષેધયોઃ પરસ્પરવિરોધાદ્વ્યાહતત્વમ્| અત્ર સમાધાનાર્થં વિપુલમતય એવમભિદધુઃ,-પ્રમેહિણમાસ્થાપ્યનિષેધાદ્બસ્તિકલ્પે પુનરનુજ્ઞાનાત્ તન્ત્રકૃતોઽભિપ્રાયવિશેષ ઈદૃગનુમીયતે,-મેહિનો વાતસ્ય પ્રબલત્વેન બસ્તિમન્તરેણ નાન્યસ્તથાવિધ ઉપક્રમોઽતિ, તસ્માત્તસ્યાવસ્થાતુરવશાદ્યોજ્યો બસ્તિઃ| યદાઽઽર્તમેહિનો દૃશ્યતે પવનસ્યાલ્પત્વે(ત્વં), તદોપક્રમાન્તરેણૈવ ચિકિત્સિતું શક્ય ઇતિ, તદા બસ્તિર્ન યોજ્ય ઇતિ પ્રતિપાદયિતુમેવંવિધો વિન્યાસઃ કૃતઃ| ઇતિ-પૂર્વોક્તૈઃ, તન્ત્રગુણૈઃ-તન્ત્રયુક્ત્યાખ્યૈર્યુક્તમ્, તન્ત્રદોષૈઃ-અપ્રસિદ્ધશબ્દાદિભિર્વર્જિતમ્, અલ્પસમુદ્યમાનાં-સ્તોકવ્યાયામાનાં, પ્રીત્યર્થં પૃથગેવેદં તન્ત્રમુક્તમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? ચિકિત્સાશાસ્ત્રમ્,-શતસહસ્રં બ્રહ્મપ્રોક્તમગ્નિવેશાદિપ્રણિતં વા, વ્યાપ્ય પરિતઃ-સમન્તાત્, સ્થિતમ્| ન ચૈતત્ સ્વમનીષાનિરૂપિતમિત્યાહ-વિપુલેત્યાદિ| વિપુલં-વિસ્તીર્ણં સમસ્તવસ્તુવિષયં, અમલં નિર્મલમવિપર્યસ્તં, વિજાનં યેષાં મહામુનીનાં-આત્રેયાદીનાં, ત એવમ્| તે ચ તે વિપુલામલવિજ્ઞાનમહામુનયશ્ચ| તેષાં મતં અભિપ્રાયઃ, તદનુ ગચ્છતિ-અનુવર્તતે, યત્તત્ વિપુલામલવિજ્ઞાનમહામુનિમતાનુગમ્| નનુ, સઙ્ગ્રહેણૈવ મહામુનિતં સઙ્ગૃહીતમ્| તત્કિમનેન ? ઇત્યાહ-મહાસાગર ઇવ ગમ્ભીરો યઃ સઙ્ગ્રહાખ્યસ્તસ્યોપલક્ષણં-ઉપાય[ન]ભૂતમેતત્| તસ્માત્ પૃથગેતત્ તન્ત્રમુદિતમ્| અષ્ટાવઙ્ગાનિ યસ્ય તદેવમ્, અષ્ટાઙ્ગં ચ તદ્વૈદ્યકં ચ, તદેવ મહોદધિરષ્ટાઙ્ગવૈદ્યકમહોદધિઃ, તસ્ય મન્થનમિવ મન્થનં-પાઠશ્રવણચિન્તનાદિભિર્વિક્ષોભણાત્, તેન કરણભૂતેન| યોઽષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહ એવ મહાનમૃતરાશિરાપ્તઃ| તસ્માત્-અષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહમહામૃતરાશેઃ સકાશાત્, પૃથગેતત્તન્ત્રમુદિતમ્| કીદૃશમ્ ? અનલ્પં ફલં-આયુરારોગ્યૈશ્વર્યસુખાદિકં યસ્ય તદેવં, મહાફલમિત્યર્થઃ| તદયં ભાવઃ,-તન્ત્રસ્યાસ્યાલ્પત્વાત્ પાઠાદિષુ સ્વલ્પ એવાયાસો ભવતિ મહચ્ચ ફલં યતઃ સ્યાત્, તતોઽયમાદરણીય ઇત્યર્થઃ| વસન્તતિલકં વૃત્તમ્|

Adhikarana idaM tantraM mantravatsaM prayoktavyam (81) · Śloka 81

ઇદમાગમસિદ્ધત્વાત્પ્રત્યક્ષફલદર્શનાત્| મન્ત્રવત્સંપ્રયોક્તવ્યં ન મીમાંસ્યં કથઞ્ચન||૮૧||

સં-ઇદં-અનન્તરાભિહિતં તન્ત્રં, મન્ત્રવદાચરિતં સંપ્રયોક્તવ્યમ્| ન કથઞ્ચિદપિ મીમાંસ્યમ્,-કિમિદં સ્યાદ્વા નવેતિ સંશયો ન કાર્ય ઇત્યર્થઃ| કસ્માત્ ? સુવિશુદ્ધજ્ઞાનેભ્યો મહામુનિભ્ય આગમેન શુદ્ધત્વાત્, તથા પ્રત્યક્ષફલસ્ય-જ્વરચિકિત્સાદિકસ્ય, દર્શનાત્|

Adhikarana kathattantrasya pAThAvabodhAnuShThAne Palam (82) · Śloka 82

દીર્ઘજીવિતમારોગ્યં ધર્મમર્થં સુખં યશઃ| પાઠાવબોધાનુષ્ઠાનૈરધિગચ્છત્યતો ધ્રુવમ્||૮૨||

સં-અતઃ-અષ્ટાઙ્ગહૃદયાખ્યાત્તન્ત્રાત્, પાઠાવબોધાનુષ્ઠાનૈઃ-રોગચિકિત્સાલક્ષણેન, ધ્રુવં-અવશ્યં, દીર્ઘજીવિતાદીન્ પ્રાપ્નોતિ| ન ચ તાનેવ પ્રાપ્નોતિ| કિં તર્હિ ? પરમપીત્યાહ-

Adhikarana etattantrapaThanasya Palam (83) · Śloka 83

એતત્પઠન્ સઙ્ગ્રહબોધશક્તઃ સ્વભ્યસ્તકર્મા ભિષગપ્રકમ્પ્યઃ| આકમ્પયત્યન્યવિશાલતન્ત્ર- કૃતાભિયોગાન્ યદિ તન્ન ચિત્રમ્||૮૩||

સં-એતત્-અનન્તરોક્તમષ્ટાઙ્ગહૃદયાખ્યં તન્ત્રં, અધીયાનઃ(પઠન્)-કણ્ઠે દધત્, સઙ્ગ્રહબોધશક્તઃ-એતદ્ગ્રન્થાર્થવિશેષ-શેષવસ્ત્વવબોધાર્થમ્| તસ્માત્ સ્વભ્યસ્તકર્મા અત એવ પાઠાવબોધઃ| સ્વભ્યસ્તકર્મા-તસ્ય ગુણશતયોગાદષ્ટાઙ્ગહૃદયસ્ય વ્યાખ્યાનામન્યેષાં ભેષજકર્મજેન સત્સ્વભ્યસ્તકર્મણા ચિકિત્સકઃ, અક્ષોભ્યઃ સન્, અન્યેષુ-ચરકાદિષુ, વિશાલતન્ત્રેષુ વિહિતાભિયોગાન્ વૈદ્યાન્ યદિ કમ્પયતિ-ક્ષોભયતિ, તન્નાશ્ચર્યમ્| ઉપજાતિર્વૃતમ્| યથા ચાકમ્પયન્તેઽપરે ભિષજસ્તથા દર્શયન્નાહ-

Adhikarana carakAdyekaikaragranthAByAse na samyakj~jAnam (84) · Śloka 84

યદિ ચરકમધીતે તદ્ ધ્રુવં સુશ્રુતાદિ- પ્રણિગદિતગદાનાં નામમાત્રેઽપિ બાહ્યઃ| અથ ચરકવિહીનઃ પ્રક્રિયાયામખિન્નઃ કિમિવ ખલુ કરોતુ વ્યાધિતાનાં વરાકઃ||૮૪||

સં-યદિ કેવલં ચરકં પઠતિ તતસ્તસ્માત્ સુશ્રુતાદિપ્રણિગદિતાનાં-વર્ત્મસન્ધિસિતાદિજાનાં રોગાણાં, ધ્રુવં સંજ્ઞામાત્રાવબોધેઽપિ બાહ્યઃ| કિન્તુ હેતુલક્ષણોપક્રમેણાનભિજ્ઞ ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ| અથ ચરકવિહીનઃ કેવલં સુશ્રુતપાઠસાધ્યપ્રક્રિયાયાં દોષદૂષ્યકાલબલશરીરસત્ત્વસાત્મ્યાદિલક્ષણાયાં, અખિન્નઃ સન્ વ્યાધિતાનાં-કાસશ્વાસાદ્યભિભૂતાનાં, કિમિવ વરાકઃ-અલ્પધીઃ, વિદધાતુ ? ન કિઞ્ચિદ્વિદધાતું શક્ત ઇત્યર્થઃ| ઇહ તુ ચરકોક્તપ્રક્રિયાયાઃ પ્રતિપાદનાત્ સુશ્રુતોક્તામયાભિધાનાચ્ચ તદધ્યેતા રોગચિકિત્સાયાં પ્રવર્તમાનો રોગશાન્તિ ધ્રુવં વિદધાત્યેવ| માલિનીવૃત્તમ્|

Adhikarana yadyaBiniveshastArhi AdyaM vaidyakaM paThatu (85) · Śloka 85

અથૈવ મન્યસે યદ્યપિ તત્ર તન્ત્રમેતદ્ગુણમ્, તથાઽપ્યાર્ષતન્ત્રાધ્યયને સમાધાનાતિશય ઇતિ| તત ઇદમાહ અભિનિવેશવશાદભિયુજ્યતે સુભણિતેઽપિ ન યો દૃઢમૂઢકઃ| પઠતુ યત્નપરઃ પુરુષાયુષં સ ખલુ વૈદ્યકમાદ્યમનિર્વિદઃ||૮૫||

સં-અભિનિવેશો-વસ્તુપક્ષપાતઃ, તસ્ય વશઃ-સામર્થ્યં, તસ્માત્| અન્યત્ર ગુણદોષાવભિયોક્તા શોભનોક્તેઽપિ તન્ત્રે યોનાભિયુજ્યતે-ઋષિપ્રણીતે પ્રીતિં કરોતિ, સ નર આદૌ ભવમાદ્યં,-પ્રથમપ્રણીતં બ્રહ્મોક્તં શતસાહસ્રં, વૈદ્યકં યત્નપરસ્તથા અનિર્વેદઃ સન્ પુરુષાયુષં-વર્ષશતં, પઠતુ| કિલાસ્મિન્ કાલે હીયમાનબુદ્ધિમેધાજીવિતસ્ય પુરુષસ્ય શ્રવણચિન્તનાવબોધાનુષ્ઠાનાનિ સુદૂરોત્સારિતાન્યેવેત્યર્થઃ| પુરુષાયુષમિત્યચતુરાદિસૂત્રે નિપાતિતમ્| [ દ્રુતવિલમ્બિતં વૃત્તમ્| ]

Adhikarana aBidhAtRuvashAd kiM dravyashaktirvishiShyate? (86) · Śloka 86

અથૈવં મન્યસે વક્તૃત્વવિશેષાદવશ્યમેવાર્થાતિશયો ભવતિ| તસ્માદાદ્યેષુ સુકૃતેષ્વેવાભિયોગો યુક્તો, ન ત્વિદાનીન્તનકવિકૃતેષ્વિતિ, તદેતન્ન વાચ્યમ્| કુતઃ ? ઇત્યાહ વાતે પિત્તે શ્લેષ્મશાન્તૌ ચ પથ્યં તૈલં સર્પિર્માક્ષિકં ચ ક્રમેણ| એતદ્ બ્રહ્મા ભાષતાં બ્રહજો વા કા નિર્મન્ત્રે વક્તૃભેદોક્તિશક્તિઃ||૮૬||

સં-વાતે તૈલં પથ્યં, પિત્તે ઘૃતં પથ્યં, શ્લેષ્માક્ષિકં પથ્યં, યથાક્રમમ્| ઇત્યેવં ભગવાન્ બ્રહ્મા ભાષતામ્, બ્રહ્મજો વા-સનત્કુમારાદિઃ, ભાણતુ| નિર્મન્ત્રે-અશબ્દસ્વભાવે તૈલાદિકે સ્વાકરત ઉત્પન્ને, વાતાદિશમનશક્તેર્વક્તૃવિશેષોક્ત્યા શક્તિર્ન કાચિદિત્યર્થઃ| શાલિનીવૃત્તમ્|

Adhikarana ato mAdhyasthyamavalambyatAm (87) · Śloka 87

તદેવોપસંહરન્ સ્પષ્ટયતિ અભિધાતૃવશાત્ કિં વા દ્રવ્યશક્તિર્વિશિષ્યતે| અતો મત્સરમુત્સૃજ્ય માધ્યસ્થ્યમવલમ્બ્યતામ્||૮૭||

સ૦-વક્તૃવશાત્ કિં તૈલાદેર્દ્રવ્યસ્ય શક્તિર્વિશિષ્યતે ? અપિ તુ ન કશ્ચિદેવ વિશેષ ઉત્પદ્યતે| યતઃ સ્વભાવહેતુભ્ય એવ એતચ્છક્તિયુક્તાશ્ચોત્પન્નાઃ| અતો-વિધાતૃશાદ્ દ્રવ્યશક્તિવિશેષલક્ષણાદ્ધેતોઃ, મત્સરમુત્સૃજ્ય-વિદ્વેષં વિહાય, માધ્યસ્થ્યમાશ્રીયતામ્| મધ્યસ્થો હિ પુરુષઃ કાલબુધ્દ્યાદ્યનુરૂપમિદમેવ શાસ્ત્રમુપકારકં મમ, ન ત્વતોઽપરં શાસ્ત્રમુપકારકં બુદ્ધ્યા પરામર્શ્યાધ્યેષ્યતે, ન ત્વજ્ઞાનાભિનિવેશાગ્રહમેતીત્યર્થઃ|

Adhikarana RuShipraNIte prItiScet BeDAdyAH kiMna paThacante? tasmAtsuBAShitaM grAhrAm (88) · Śloka 88

નનુ, કિમસ્માકમુપકારકત્વાદિદ્વારેણ ઋષિપ્રણીતમેવ તન્ત્રમનુરાગવશાદધ્યેષ્યમ્ ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ ઋષિપ્રણીતે પ્રીતિશ્ચેન્મુક્ત્વા ચરકસુશ્રુતૌ| ભેડાદ્યાઃ કિં ન પઠ્યન્તે તસ્માદ્ગ્રાહ્યં સુભાષિતમ્||૮૮||

સ૦-યદિ ઋષિપ્રણીતે પ્રીતિસ્તતશ્ચરકસુશ્રુતાખ્યૌ હિત્વા ભેડજાતૂકર્ણ્યાદિમુનિપ્રણીતાનિ શાસ્ત્રાણિ કિમિતિ ન પઠ્યન્તે સર્વેણૈવ વૈદ્યવૃન્દેન| અપિ તુ સુભાષિતપ્રિયતયા ચરકસુશ્રુતૌ બાહુલ્યેન યથા પઠ્યેતે, ન તથા ભેડાદયઃ| તસ્માત્સ્થિતમેતત્ સુભાષિતં ગ્રાહ્યમ્, ન તુ મુનિપ્રણીતમેવ તન્ત્રમ્| અતશ્ચરકસુશ્રુતવદનાર્ષમપીદં ગુણવત્ત્વાન્મતિમદ્ભિર્ગ્રાહ્યમેવ|

Adhikarana sarvAyurvedasArabhUtametat hRudayaM kRutvA yacchubhaM prAptaM tena jagataH shubhamastu (89-40) · Śloka 40

હૃદય હૃદયમેતત્સર્વાયુર્વેદવાઙ્મયપયોધેઃ| કૃત્વા યચ્છુભમાપ્તં શુભમસ્તુ પરં તતો જગતઃ||૮૯|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને વાજીકરણવિધિર્નામ ચત્વા- રિંશોઽધ્યાયઃ||૪૦||

સં-એતત્-હૃદયાખ્યં તન્ત્રં, હૃદયમિવ| કસ્ય ? સર્વાયુર્વેદવાઙ્મયપયોધેઃ| યથા હૃદયં શરીરસ્યૈકદેશમપિ દશભિર્મૂલસિરાભિઃ સકલં કાયં વ્યાપ્નોતિ, તથેદમપિ ષડ્ભિઃ સ્થાનૈઃ સકલમષ્ટાઙ્ગાયુર્વેદવાઙ્મયં વ્યાપ્ય સ્થિતમિતિ સાધર્મ્યાત્| તદેવમીદૃશં હૃદયં કૃત્વા-વિધાય, યત્કલ્યાણં પરં-શ્રેષ્ઠં, પ્રાપ્તં [ તતઃ- ] તસ્માચ્છુભાત્, જગતઃ-ભુવનસ્ય, મઙ્ગલં ભવત્વિતિ| આર્યા| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને વાજીકરણ- વિધિર્નામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૪૦|| ઇતિ વાજીકરણમષ્ટમમઙ્ગં સમાપ્તં|