40. vājīkaraṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana vAjIkaraNavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો વાજીકરણવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||

Adhikarana vAjIkaraNaM ka icCet? (1) · Śloka 1

વાજીકરણમન્વિચ્છેત્સતતં વિષયી પુમાન્| |૧|

Adhikarana vAjIkaraNasya Palam (1-2) · Śloka 2

| તુષ્ટિઃ પુષ્ટિરપત્યં ચ ગુણવત્તત્ર સંશ્રિતમ્||૧|| અપત્યસન્તાનકરં યત્સદ્યઃ સંપ્રહર્ષણમ્| |૨|

Adhikarana vAjIkaraNasya utpattiH (2-3) · Śloka 3

| વાજીવાતિબલો યેન યાત્યપ્રતિહતોઽઙ્ગનાઃ||૨|| ભવત્યતિપ્રિયઃ સ્ત્રીણાં યેન યેનોપચીયતે| તદ્વાજીકરણં તદ્ધિ દેહસ્યોર્જસ્કરં પરમ્||૩||

Adhikarana brahrAcaryasya prashaMsA (4) · Śloka 4

ધર્મ્યં યશસ્યમાયુષ્યં લોકદ્વયરસાયનમ્| અનુમોદામહે બ્રહ્મચર્યમેકાન્તનિર્મલમ્||૪||

Adhikarana vAjIkaraNaM kimartham? (5) · Śloka 5

અલ્પસર્વસ્ય તુ ક્લેશૈર્બાધ્યમાનસ્ય રાગિણઃ| શરીરક્ષયરક્ષાર્થં વાજીકરણમુચ્યતે||૫||

Adhikarana vAjIkaraNase vino~ahararvyavAyo na vivAryate (6) · Śloka 6

કલ્યસ્યોદગ્રવયસો વાજીકરણસેવિનઃ| સર્વેષ્વૃતુષ્વહરહર્વ્યવાયો ન નિવાર્યતે||૬||

Adhikarana vAjIkaraNasevanAt pUrvaM kartavyo vidhiHtataH shukrApatyabalapradA vAjIkarA yogA yojyAH (7-8) · Śloka 8

અથ સ્નિગ્ધવિશુદ્ધાનાં નિરૂહાન્ સાનુવાસનાન્| ઘૃતતૈલરસક્ષીરશર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતાન્||૭|| યોગવિદ્યોજયેત્પૂર્વં ક્ષીરમાંસરસાશિનામ્| તતો વાજીકરાન્ યોગાન્ શુક્રાપત્યબલપ્રદાન્||૮||

Adhikarana nirapatyasya narasya nindA (9) · Śloka 9

અચ્છાયઃ પૂતિકુસુમઃ ફલેન રહિતો દ્રુમઃ| યથૈકશ્ચૈકશાખશ્ચ નિરપત્યસ્તથા નરઃ||૯||

Adhikarana apatyaprashaMsA (10-11) · Śloka 11

સ્ખલદ્ગમનમવ્યક્તવચનં ધૂલિધૂસરમ્| અપિ લાલાવિલમુખં હૃદયાહ્લાદકારકમ્||૧૦|| અપત્યં તુલ્યતાં કેન દર્શનસ્પર્શનાદિષુ કિં પુનર્યદ્યશોધર્મમાનશ્રીકુલવર્ધનમ્||૧૧||

Adhikarana shuddhasharIre sharamUladisiddhaghRutayogaH (12) · Śloka 12

શુદ્ધકાયે યથાશક્તિ વૃષ્યયોગાન્ પ્રયોજયેત્| |૧૨|

Adhikarana vAjIkaro sharamUlAdisiddhaghRutayogaH (12-21) · Śloka 21

તાનેવાહ શરેક્ષુકુશકાશાનાં વિદાર્યા વીરણસ્ય ચ||૧૨|| મૂલાનિ કણ્ટકાર્યાશ્ચ જીવકર્ષભકૌ બલામ્| મેદે દ્વે દ્વે ચ કાકોલ્યૌ શૂર્પપર્ણ્યૌ શતાવરીમ્||૧૩|| અશ્વગન્ધામતિબલામાત્મગુપ્તાં પુનર્નવામ્| વીરાં પયસ્યાં જીવન્તીમૃદ્ધિં રાસ્નાં ત્રિકણ્ટકમ્||૧૪|| મધુકં શાલિપર્ણી ચ ભાગાંસ્ત્રિપલિકાન્ પૃથક્| માષાણામાઢકં ચૈતદ્ દ્વિદ્રોણે સાધયેદપામ્||૧૫|| રસેનાઢકશેષેણ પચેત્તેન ઘૃતાઢકમ્| દત્ત્વા વિદારીધાત્રીક્ષુરસાનામાઢકાઢકમ્||૧૬|| ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણં ક્ષીરં પેષ્યાણીમાનિ ચાવપેત્| વીરાં સ્વગુપ્તાં કાકોલ્યૌ યષ્ટિં ફલ્ગૂનિ પિપ્પલીમ્||૧૭|| દ્રાક્ષાં વિદારીં ખર્જૂરં મધુકાનિ શતાવરીમ્| તત્સિદ્ધપૂતં ચૂર્ણસ્ય પૃથક્ પ્રસ્થેન યોજયેત્||૧૮|| શર્કરાયાસ્તુગાયાશ્ચ પિપ્પલ્યાઃ કુડવેન ચ| મરિચસ્ય પ્રકુઞ્ચેન પૃથગર્ધપલોન્મિતૈઃ||૧૯|| ત્વગેલાકેસરૈઃ શ્લક્ષ્ણૈઃ ક્ષૌદ્રદ્વિકુડવેન ચ| પલમાત્રં તતઃ ખાદેત્ પ્રત્યહં રસદુગ્ધભુક્||૨૦|| તેનારોહતિ વાજીવ કુલિઙ્ગ ઇવ હૃષ્યતિ| |૨૧|

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNAdiyogaH kAntAshatagAmI (21-23) · Śloka 23

| વિદારીપિપ્પલીશાલિપિયાલેક્ષુરકાદ્રજઃ||૨૧|| પૃથક્ સ્વગુપ્તામૂલચ્ચ કુડવાંશં તથા મધુ| તુલાર્ધં શર્કરાચૂર્ણાત્ પ્રસ્થાર્ધં નવસર્પિષઃ||૨૨|| સોઽક્ષમાત્રમતઃ ખાદેત્ યસ્ય રામાશતં ગૃહે| |૨૩|

Adhikarana vAjIkaro godhUmAdiyogaH (23-24) · Śloka 24

| સાત્મગુપ્તાફલાન્ ક્ષીરે ગોધૂમાન્ સાધિતાન્ હિમાન્||૨૩|| માષાન્ વા સઘૃતક્ષૌદ્રાન્ ખાદન્ ગૃષ્ટિપયોઽનુપઃ| જાગર્તિ રાત્રિં સકલામખિન્નઃ ખેદયન્ સ્ત્રિયઃ||૨૪||

Adhikarana vAjIkaro tilayogaH strIshatagAmI (25) · Śloka 25

બસ્તાણ્ડસિદ્ધે પયસિ ભાવિતાનસકૃત્તિલાન્| યઃ ખાદેત્સસિતાન્ ગચ્છેત્સ સ્ત્રીશતમપૂર્વવત્||૨૫||

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNayogaH strIshatadAmI (26) · Śloka 26

ચૂર્ણં વિદાર્યા બહુશઃ સ્વરસેનૈવ ભાવિતમ્| ક્ષૌદ્રસર્પિર્યુતં લીઢ્વા પ્રમદાશતમૃચ્છતિ||૨૬||

Adhikarana vAjIkaro kRuShNAdhAtrIPalarajoyogaH (27-28) · Śloka 28

કૃષ્ણાધાત્રીફલરજઃ સ્વરસેન સુભાવિતમ્| શર્કરામધુસર્પિર્ભિર્લીઢ્વા યોઽનુ પયઃ પિબેત્||૨૭|| સ નરોઽશીતિવર્ષોઽપિ યુવેવ પરિહૃષ્યતિ| |૨૮|

Adhikarana vAjIkaro madhukacUrNayogo nityaveakArI (28-29) · Śloka 29

| કર્ષં મધુકચૂર્ણસ્ય ઘૃતક્ષૌદ્રસમન્વિતમ્||૨૮|| પયોઽનુપાનં યો લિહ્યાન્નિત્યવેગઃ સ ના ભવેત્| |૨૯|

Adhikarana vAjIkaro kulIrashRu~ggIkalkayogaH (29-30) · Śloka 30

| કુલીરશૃઙ્ગ્યા યઃ કલ્કમાલોડ્ય પયસા પિબેત્||૨૯|| સિતાઘૃતપયોન્નાશી સ નારીષુ વૃષાયતે| |૩૦|

Adhikarana vAjIkaro payasyAyogaH (30-31) · Śloka 31

| યઃ પયસ્યાં પયઃસિદ્ધાં ખાદેન્મધુઘૃતાન્વિતામ્||૩૦|| પિબેદ્બાષ્કયણં ચાનુ ક્ષીરં ન ક્ષયમેતિ સઃ| |૩૧|

Adhikarana vAjIkaro svayaMgutpAdicUrNayogaH (31-32) · Śloka 32

| સ્વયંગુપ્તેક્ષુરકયોર્બીજચૂર્ણં સશર્કરમ્||૩૧|| ધારોષ્ણેન નરઃ પીત્વા પયસા રાસભાયતે| |૩૨|

Adhikarana vAjIkaro uccaTAcUrNayogaH,vAjIkaro SatAvarIcUrNayogaH (32) · Śloka 32

| ઉચ્ચટાચૂર્ણમપ્યેવં શતાવર્યાશ્ચ યોજયેત્||૩૨||

Adhikarana vAjIkaro dadhisArAdiyogaH (33) · Śloka 33

ચન્દ્રશુભ્રમ્ દધિસરં સસિતાષષ્ટિકૌદનમ્| પટે સુમાર્જિતં ભુક્ત્વા વૃદ્ધોઽપિ તરુણાયતે||૩૩||

Adhikarana vAjIkaro shvadaMShTrAdiyogaH strIshatagAmI (34) · Śloka 34

શ્વદંષ્ટ્રેક્ષુરમાષાત્મગુપ્તાબીજશતાવરીઃ| પિબન્ ક્ષીરેણ જીર્ણોઽપિ ગચ્છતિ પ્રમદાશતમ્||૩૪||

Adhikarana vRuShyasya lakShaNam (35) · Śloka 35

યત્કિઞ્ચિન્મધુરં સ્નિગ્ધં બૃંહણં બલવર્ધનમ્| મનસો હર્ષણં યચ્ચ તત્સર્વ વૃષ્યમુચ્યતે||૩૫||

Adhikarana evaM vidhairdravyairdarpitaH pramadA vrajet (36) · Śloka 36

દ્રવ્યૈરેવંવિધૈસ્તસ્માદ્દર્પિતઃ પ્રમદાં વ્રજેત્| આત્મવેગેન ચોદીર્ણઃ સ્ત્રીગુણૈશ્ચ પ્રહર્ષિતઃ||૩૬||

Adhikarana sarvendriyasukhA viShayAH sevyAH (37) · Śloka 37

સેવ્યાઃ સર્વેન્દ્રિયસુખા ધર્મકલ્પદ્રુમાઙ્કુરાઃ| વિષયાતિશયાઃ પઞ્ચ શરાઃ કુસુમધન્વનઃ||૩૭||

Adhikarana strIsharIre sa~gghAsena sthitA viShayAH paraM harShaprItikarAH (38) · Śloka 38

ઇષ્ટા હ્યેકૈકશોઽપ્યર્થા હર્ષપ્રીતિકરાઃ પરમ્| કિં પુનઃ સ્ત્રીશરીરે યે સઙ્ઘાતેન પ્રતિષ્ઠિતાઃ||૩૮||

Adhikarana vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam (39-40) · Śloka 40

નામાપિ યસ્યા હૃદયોત્સવાય યાં પશ્યતાં તૃપ્તિરનાપ્તપૂર્વા| સર્વેન્દ્રિયાકર્ષણપાશભૂતા કાણ્તાનુવૃત્તિવ્રતદીક્ષિતા યા||૩૯|| કલાવિલાસાઙ્ગવયોવિભૂષા શુચિઃ સલજ્જા રહસિ પ્રગલ્ભા| પ્રિયંવદા તુલ્યમનઃશયા યા સા સ્ત્રી વૃષત્વાય પરં નરસ્ય||૪૦||

Adhikarana kAmashAstravihitaraticaryAcaraNam (41) · Śloka 41

આચરેચ્ચ સકલાં રતિચર્યા કામસૂત્રવિહિતામનવદ્યામ્| દેશકાલબલશક્ત્યનુરોધા- દ્વૈદ્યતન્ત્રસમયોક્ત્યવિરુદ્ધામ્||૪૧||

Adhikarana vAjIkarA aBya~jjanAdayaH (42-45) · Śloka 45

અભ્યઞ્જનોદ્વર્તનસેકગન્ધ- સ્રક્ચિત્રવસ્ત્રાભરણપ્રકારાઃ| ગાન્ધર્વકાવ્યાદિકથાપ્રવીણાઃ સમસ્વભાવા વશગા વયસ્યાઃ||૪૨|| દીર્ઘિકા સ્વભવનાન્તનિવિષ્ટા પદ્મરેણુમધુમત્તવિહઙ્ગા| નીલસાનુગિરીકૂટનિતમ્બે કાનનાનિ પુરકણ્ઠગતાનિ||૪૩|| દૃષ્ટિસુખા વિવિધા તરુજાતિઃ શ્રોત્રસુખઃ કલકોકિલનાદઃ| અઙ્ગસુખર્તુવશેન વિભૂષા ચિત્તસુખઃ સકલઃ પરિવારઃ||૪૪|| તામ્બૂલમચ્છમદિરા કાન્તા કાન્તા નિશા શશાઙ્કાઙ્કા| યદ્યચ્ચ કિઞ્ચિદિષ્ટં મનસો વાજીકરં તત્તત્||૪૫||

Adhikarana kAmasyotpAdakAH padArthAH (46-47) · Śloka 47

મધુ મુખમિવ સોત્પલં પ્રિયાયાઃ કલરણના પરિવાદિની પ્રિયેવ| કુસુમચયમનોરમા ચ શય્યા કિસલયિની લતિકેવ પુષ્પિતાગ્રા||૪૬|| દેશે શરીરે ચ ન કાચિદર્તિ- રર્થેષુ નાલ્પોઽપિ મનોવિઘાતઃ| વાજીકરાઃ સન્નિહિતાશ્ચ યોગાઃ કામસ્ય કામં પરિપૂરયન્તિ||૪૭||

Adhikarana agryasa~ggrahaH (48-58) · Śloka 58

અધુનાઽગ્ર્યસઙ્ગ્રહમાહ મુસ્તાપર્પટકં જ્વરે, તૃષિ જલં મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટોદ્ભવં, લાજાશ્છર્દિષુ, બસ્તિજેષુ ગિરિજં, મેહેષુ ધાત્રીનિશે| પાણ્ડૌ શ્રેષ્ઠમયોઽભયાઽનિલકફે, પ્લીહામયે પિપ્પલી, સન્ધાને કૃમિજા, વિષે શુકતરુર્મેદોનિલે ગુગ્ગુલુઃ||૪૮|| વૃષોઽસ્રપિત્તે, કુટજોઽતિસારે, ભલ્લાતકોઽર્શઃસુ, ગરેષુ હેમ| સ્થૂલેષુ તાર્ક્ષ્યં, ક્રિમિષુ કૃમિઘ્નં, શોષે સુરા ચ્છાગપયોઽથ માંસમ્||૪૯|| અક્ષ્યામયેષુ ત્રિફલા, ગુડૂચી વાતાસ્રરોગે, મથિતં ગ્રહણ્યામ્| કુષ્ઠેષુ સેવ્યઃ ખદિરસ્ય સારઃ, સર્વેષુ રોગેષુ શિલાહ્વયં ચ||૫૦|| ઉન્માદં ઘૃતમનવં શોકં મદ્યં, વ્યપસ્મૃતિં બ્રહ્મી| નિદ્રાનાશં ક્ષીરં જયતિ, રસાલા પ્રતિશ્યાયમ્||૫૧|| માંસં કાર્શ્યં, લશુનઃ પ્રભઞ્જનં, સ્તબ્ધગાત્રતાં સ્વેદઃ| ગુડમઞ્જર્યાઃ ખપુરો નસ્યાત્ સ્કન્ધાંસબાહુરુજમ્||૫૨|| નવનીતખણ્દમર્દિતમૌષ્ટ્રં મૂત્રં પયશ્ચ હન્ત્યુદરમ્| નસ્યં મૂર્ધવિકારાન્, વિદ્રધિમચિરોત્થમસ્રવિસ્રાવઃ||૫૩|| નસ્યં કવલો મુખજાન્, નસ્યાઞ્જનતર્પણાનિ નેત્રરુજઃ| વૃદ્ધત્વં ક્ષીરઘૃતે, મૂર્ચ્છાં શીતમ્બુમારુતચ્છાયાઃ||૫૪|| સમશુક્તાર્દ્રકમાત્રા મન્દે વહ્નૌ, શ્રમે સુરા સ્નાનમ્| દુઃખસહત્વે સ્થૈર્યે વ્યાયામો, ગોક્ષુરુર્હિતઃ કૃચ્છ્રે||૫૫|| કાસે નિદિગ્ધિકા, પાર્શ્વશૂલે પુષ્કરજા જટા| વયસઃ સ્થાપને ધાત્રી, ત્રિફલા ગુગ્ગુલુર્વ્રણે||૫૬|| બસ્તિર્વાતવિકારાન્, પૈત્તાન્ રેકઃ, કફોદ્ભવાન્ વમનમ્| ક્ષૌદ્રં જયતિ બલાસં, સર્પિઃ પિત્તં, સમીરણં તૈલમ્||૫૭|| ઇત્યગ્ર્યં યત્પ્રોક્તં રોગાણામૌષધં શમાયાલમ્| તદ્દેશકાલબલતો વિકલ્પનીયં યથાયોગમ્||૫૮||

Adhikarana saMshayAnAgniveshasya prashnaH (59) · Śloka 59

ઇત્યાત્રેયાદાગમય્યાર્થસૂત્રં તત્સૂક્તાનાં પેશલાનામતૃપ્તઃ| ભેડાદીનાં સમ્મતો ભક્તિનમ્રઃ પપ્રચ્છેદં સંશયાનોઽગ્નિવેશઃ||૫૯||

Adhikarana punarvasudattamuttaram (60-62) · Śloka 62

કિં પૃષ્ટવાન્ ? ઇત્યાહ દૃશ્યન્તે ભગવન્ કેચિદાત્મવન્તોઽપિ રોગિણઃ| દ્રવ્યોપસ્થાતૃસમ્પન્ના વૃદ્ધવૈદ્યમતાનુગાઃ||૬૦|| ક્ષીયમાણામયપ્રાણા વિપરીતાસ્તથાઽપરે| હિતાહિતવિભાગસ્ય ફલં તસ્માદનિશ્ચિતમ્||૬૧|| કિં શાસ્તિ શાસ્ત્રમસ્મિન્ ઇતિ કલ્પયતોઽગ્નિવેશમુખ્યસ્ય| શિષ્યગણસ્ય પુનર્વસુ- રાચખ્યૌ કાર્ત્સ્ન્યતસ્તત્ત્વમ્||૬૨||

Adhikarana cikitsA~acikitsA cana tulyA (63) · Śloka 63

કિં તદુક્તવાન્? ઇત્યાહ ન ચિકિત્સાઽચિકિત્સા ચ તુલ્યા ભવિતુમર્હતિ| વિનાઽપિ ક્રિયયા સ્વાસ્થ્યં ગચ્છતાં ષોડશાંશયા||૬૩||

Adhikarana Ata~gkapa~gkamagnAnAM BiShagjitaM hastAlambaH (64) · Śloka 64

આતઙ્કપઙ્કમગ્નાનાં હસ્તાલમ્બો ભિષગ્જિતમ્| જીવિતં મ્રિયમાણાનાં સર્વેષામેવ નૌષધાત્||૬૪||

Adhikarana sarve rogA upAyaM nApekShante (65) · Śloka 65

ન હ્યુપાયમપેક્ષન્તે સર્વે રોગા, ન ચાન્યથા| ઉપાયસાધ્યાઃ સિધ્યન્તિ,નાહેતુર્હેતુમાન્ યતઃ||૬૫||

Adhikarana upAyasAdhyA rogAH sidhyanti (66) · Śloka 66

યદુક્તં સર્વસમ્પત્તિયુક્તયાઽપિ ચિકિત્સયા| મૃત્યુર્ભવતિ, તન્નૈવં નોપાયેઽસ્ત્યનુપાયતા||૬૬||

Adhikarana upAye~anupAyatA nAsti,daivavaiguNyAt kadAcinna siddhiH (67) · Śloka 67

અપિ ચોપાયયુક્તસ્ય ધીમતો જાતુચિત્ ક્રિયા| ન સિધ્યેદ્દૈવવૈગુણ્યાન્ન ત્વિયં ષોડશાત્મિકા||૬૭||

Adhikarana eteShAmudAharaNAni (68-70) · Śloka 70

એતદેવ પ્રતિપાદયન્નાહ કસ્યાસિદ્ધોઽગ્નિતોયાદિઃ સ્વેદસ્તમ્ભાદિકર્મણિ| ન પ્રીણનં કર્ષણં વા કસ્ય ક્ષીરં ગવેધુકમ્||૬૮|| કસ્ય માષાત્મગુપ્તાદૌ વૃષ્યત્વે નાસ્તિ નિશ્ચયઃ| વિણ્મૂત્રકરણાક્ષેપૌ કસ્ય સંશયિતૌ યવે||૬૯|| વિષં કસ્ય જરાં યાતિ મન્ત્રતન્ત્રવિવર્જિતમ્| કઃ પ્રાપ્તઃ કલ્યતાં પથ્યાદૃતે રોહિણિકાદિષુ||૭૦||

Adhikarana cikitsA vinA~akAlamaraNaM kathaM vAryatAm? (71) · Śloka 71

અપિ ચાકાલમરણં સર્વસિદ્ધાન્તનિશ્ચિતમ્| મહતાઽપિ પ્રયત્નેન વાર્યતાં કથમન્યથા||૭૧||

Adhikarana jvare la~gghanabRuMhaNaM shAstrAdeva siddhiM gatam (72) · Śloka 72

ન ચાકાલમૃત્યુરક્ષૈવ પ્રયોજનમસ્ય તન્ત્રસ્યેત્યાહ ચન્દનાદ્યપિ દાહાદૌ રૂઢમાગમપૂર્વકમ્| શાસ્ત્રાદેવ ગતં સિદ્ધિં જ્વરે લઙ્ઘનબૃંહણમ્||૭૨||

Adhikarana samyakcikitsite saMshayaM mA kRuthAH (73) · Śloka 73

ચતુષ્પાદ્ગુણસમ્પન્ને સમ્યગાલોચ્ય યોજિતે| મા કૃથા વ્યાધિનિર્ઘાતં વિચિકિત્સાં ચિકિત્સિતે||૭૩||

Adhikarana akANDe mRutyupAshAnAM dRuDhaCedanametat (74) · Śloka 74

એતદ્ધિ મૃત્યુપાશાનામકાણ્ડે છેદનં દૃઢમ્| રોગોન્ત્રાસિતભીતાનાં રક્ષાસૂત્રમસૂત્રકમ્||૭૪||

Adhikarana etaccikitsAshAstraM sAkShAdamRutam,tadevadurBAjanasthaM hAlAhalatvaM yAti (75) · Śloka 75

એતત્તદમૃતં સાક્ષાજ્જગદાયાસવર્જિતમ્| યાતિ હાલાહલત્વં તુ સદ્યો દુર્ભાજનસ્થિતમ્||૭૫||

Adhikarana BiShagpAshAn dUrAtyajet (76) · Śloka 76

તદેવ દુર્ભાજનં દર્શયતિ અજ્ઞાતશાસ્ત્રસદ્ભાવાન્ શાસ્ત્રમાત્રપરાયણાન્| ત્યજેદ્દૂરાદ્ ભિષક્પાશાન્ પાશાન્ વૈવસ્વતાનિવ||૭૬||

Adhikarana sAdhuvRuttAnAM BiShajAM Badram (77) · Śloka 77

સમ્યગ્ભિષજઃ શ્લાઘમાનો બ્રૂતે ભિષજાં સાધુવૃત્તાનાં ભદ્રમાગમશાલિનામ્| અભ્યસ્તકર્મણાં ભદ્રં ભદ્રં ભદ્રાભિલાષિણામ્||૭૭||

Adhikarana aShTA~ggahRudayasya tantrasya sa~ggre hAt pRuthakkaraNe pryojanam (78-80) · Śloka 80

ઇતિ તન્ત્રગુણૈર્યુક્તં તન્ત્રદોષૈર્વિવર્જિતમ્| ચિકિત્સાશાસ્ત્રમખિલં વ્યાપ્ય યત્ પરિતઃ સ્થિતમ્||૭૮|| વિપુલામલવિજ્ઞાનમહામુનિમતાનુગમ્| મહાસાગરગમ્ભીરસઙ્ગ્રહાર્થોપલક્ષણમ્||૭૯|| અષ્ટાઙ્ગવૈદ્યકમહોદધિમન્થનેન યોઽષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહમહામૃતરાશિરાપ્તઃ| તસ્માદનલ્પફલમલ્પસમુદ્યમાનાં પ્રીત્યર્થમેતદુદિતં પૃથગેવ તન્ત્રમ્||૮૦||

Adhikarana 4 padArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૪||૮૦||

Adhikarana 6 uddeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૬|૮૦|

Adhikarana 7 nirdeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૭|૮૦|

Adhikarana 8 prayojanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૮|૮૦|

Adhikarana 9 vAkyasheShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૯|૮૦|

Adhikarana 10 upadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૦|૮૦|

Adhikarana 11 apadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૧|૮૦|

Adhikarana 12 atideshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૨|૮૦|

Adhikarana 13 arthApatterlakShaNam (80) · Śloka 80

૧૩|૮૦|

Adhikarana 14 nirNayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૪|૮૦|

Adhikarana 15 prasa~ggasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૫|૮૦|

Adhikarana 16 ekAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૬|૮૦|

Adhikarana 17 naikAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૭|૮૦|

Adhikarana 18 apavargasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૮|૮૦|

Adhikarana 19 viparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૯|૮૦|

Adhikarana 20 pUrvapakShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૦|૮૦|

Adhikarana 21 vidhAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૧|૮૦|

Adhikarana 22 anumatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

|૮૦|

Adhikarana 23 vyAkhyAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૩|૮૦|

Adhikarana 24 saMshayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૪|૮૦|

Adhikarana 25 atItApekShaNasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૫|૮૦|

Adhikarana 27svasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૬|૮૦|

Adhikarana 28UhrAsya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૮|૮૦|

Adhikarana 29samuccayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૯|૮૦|

Adhikarana 30 nidarshanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૦|૮૦|

Adhikarana 31 nirvacanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૧|૮૦|

Adhikarana 32 niyogasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૨|૮૦|

Adhikarana 33 vikalpasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૩|૮૦|

Adhikarana 34 pratyutsArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૪|૮૦|

Adhikarana 35 uddhArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૫|૮૦|

Adhikarana 36 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩૬|૮૦|

Adhikarana vyAkhyA 14 pa~jca dashavidhA (80) · Śloka 80

૧|૮૦|

Adhikarana 1 piNDavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૧|૮૦|

Adhikarana 2 padavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૨|૮૦|

Adhikarana 3 padArthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૩|૮૦|

Adhikarana 4 adhikaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૪|૮૦|

Adhikarana 5 prakaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૫|૮૦|

Adhikarana 6 arthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૬|૮૦|

Adhikarana 7 kRuCravyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૭|૮૦|

Adhikarana 8 PalavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૮|૮૦|

Adhikarana 9 uccitakavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૯|૮૦|

Adhikarana 10 nyAsavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૦|૮૦|

Adhikarana 11 prayojanavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૧|૮૦|

Adhikarana kalpanA 7 saptavidhA 1/2 pradhAnakalpanAyA lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૨|૮૦|

Adhikarana 3 guNakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૩|૮૦|

Adhikarana 4 leshakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૪|૮૦|

Adhikarana 5 vidyAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૫|૮૦|

Adhikarana 6 BkShyakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૬|૮૦|

Adhikarana 7 Aj~jAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૭|૮૦|

Adhikarana saptavidhA kalpanAviMshatyAshrayA (80) · Śloka 80

ઇયમ્૧|૮૦|

Adhikarana 1 Adilopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨|૮૦|

Adhikarana 2 madhyalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨|૮૦|

Adhikarana 3 antalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩|૮૦|

Adhikarana 4 uBayapadalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૪|૮૦|

Adhikarana 5 AdimadhyAntalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૫|૮૦|

Adhikarana 6 varNopajanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૬|૮૦|

Adhikarana 7 RuShikliShTasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૭|૮૦|

Adhikarana 8 tantrashIlasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૮|૮૦|

Adhikarana 9 tantrasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૯|૮૦|

Adhikarana 10 prAkRutasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૦|૮૦|

Adhikarana 11 samAnatantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૧|૮૦|

Adhikarana 12 paratantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૨|૮૦|

Adhikarana 13 hetu hetukadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૩|૮૦|

Adhikarana 14 kAryakAraNadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૪|૮૦|

Adhikarana 15 Adyantaviparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૫|૮૦|

Adhikarana 16 shabdAnyatvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૬|૮૦|

Adhikarana 17 pratyayadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૭|૮૦|

Adhikarana 18 upanayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૮|૮૦|

Adhikarana 19 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૯|૮૦|

Adhikarana 20 viBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૨૦|૮૦|

Adhikarana tAcCIlyAdIni 17 saptadasha (80) · Śloka 80

સપ્તા દશ૧|૮૦|

Adhikarana 1 tAcCIlyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

તત્ર ૧........૧|૮૦|

Adhikarana 2 avayavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧|૮૦|

Adhikarana 3 vikArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩|૮૦|

Adhikarana 5 BUyastvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧|૮૦|

Adhikarana 6 prakArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૬|૮૦|

Adhikarana 7 guNigaNaviBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૭|૮૦|

Adhikarana 8 saMsaktatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૮|૮૦|

Adhikarana 9 taddharmatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૯|૮૦|

Adhikarana 10 sthAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૦|૮૦|

Adhikarana 11 tAdarthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૧|૮૦|

Adhikarana 12 sAhacaryasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૨|૮૦|

Adhikarana 13 karmaNaH lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૩|૮૦|

Adhikarana 14 guNanimittasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૪||૮૦||

Adhikarana 15 ceShTanimittasya lakShaNam (15) · Śloka 15

||૧૫||

Adhikarana 16 mUlasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૬|૮૦|

Adhikarana 17 tAtsthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૭|૮૦|

Adhikarana tantradoShAH 15 pa~jcadasha (80) · Śloka 80

તથ૧|૮૦|

Adhikarana 1 aprasiddhAshabdasya lakShaNam (80) · Śloka 80

તત્ર૧|૮૦|

Adhikarana 2 duHpraNItasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧|૮૦|

Adhikarana 3 asa~ggatAthaMsya lakShaNam (80) · Śloka 80

૩|૮૦|

Adhikarana 4 asukhArohipadasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૪||૮૦||

Adhikarana 5 viruddhasya lakShaNam (5) · Śloka 5

૫||૫||

Adhikarana 9 Binnakramasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૯|૮૦|

Adhikarana 10 saMdigdhasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૦|૮૦|

Adhikarana 11 punaruktasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૧|૮૦|

Adhikarana 12 niHpramANasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૨|૮૦|

Adhikarana 13 asamAptArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૩|૮૦|

Adhikarana 14 anarthakasya lakShaNam (1) · Śloka 80

૧|૮૦|

Adhikarana 15 vyAhatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

૧૫||૮૦||

Adhikarana idaM tantraM mantravatsaM prayoktavyam (81) · Śloka 81

ઇદમાગમસિદ્ધત્વાત્પ્રત્યક્ષફલદર્શનાત્| મન્ત્રવત્સંપ્રયોક્તવ્યં ન મીમાંસ્યં કથઞ્ચન||૮૧||

Adhikarana kathattantrasya pAThAvabodhAnuShThAne Palam (82) · Śloka 82

દીર્ઘજીવિતમારોગ્યં ધર્મમર્થં સુખં યશઃ| પાઠાવબોધાનુષ્ઠાનૈરધિગચ્છત્યતો ધ્રુવમ્||૮૨||

Adhikarana etattantrapaThanasya Palam (83) · Śloka 83

એતત્પઠન્ સઙ્ગ્રહબોધશક્તઃ સ્વભ્યસ્તકર્મા ભિષગપ્રકમ્પ્યઃ| આકમ્પયત્યન્યવિશાલતન્ત્ર- કૃતાભિયોગાન્ યદિ તન્ન ચિત્રમ્||૮૩||

Adhikarana carakAdyekaikaragranthAByAse na samyakj~jAnam (84) · Śloka 84

યદિ ચરકમધીતે તદ્ ધ્રુવં સુશ્રુતાદિ- પ્રણિગદિતગદાનાં નામમાત્રેઽપિ બાહ્યઃ| અથ ચરકવિહીનઃ પ્રક્રિયાયામખિન્નઃ કિમિવ ખલુ કરોતુ વ્યાધિતાનાં વરાકઃ||૮૪||

Adhikarana yadyaBiniveshastArhi AdyaM vaidyakaM paThatu (85) · Śloka 85

અથૈવ મન્યસે યદ્યપિ તત્ર તન્ત્રમેતદ્ગુણમ્, તથાઽપ્યાર્ષતન્ત્રાધ્યયને સમાધાનાતિશય ઇતિ| તત ઇદમાહ અભિનિવેશવશાદભિયુજ્યતે સુભણિતેઽપિ ન યો દૃઢમૂઢકઃ| પઠતુ યત્નપરઃ પુરુષાયુષં સ ખલુ વૈદ્યકમાદ્યમનિર્વિદઃ||૮૫||

Adhikarana aBidhAtRuvashAd kiM dravyashaktirvishiShyate? (86) · Śloka 86

અથૈવં મન્યસે વક્તૃત્વવિશેષાદવશ્યમેવાર્થાતિશયો ભવતિ| તસ્માદાદ્યેષુ સુકૃતેષ્વેવાભિયોગો યુક્તો, ન ત્વિદાનીન્તનકવિકૃતેષ્વિતિ, તદેતન્ન વાચ્યમ્| કુતઃ ? ઇત્યાહ વાતે પિત્તે શ્લેષ્મશાન્તૌ ચ પથ્યં તૈલં સર્પિર્માક્ષિકં ચ ક્રમેણ| એતદ્ બ્રહ્મા ભાષતાં બ્રહજો વા કા નિર્મન્ત્રે વક્તૃભેદોક્તિશક્તિઃ||૮૬||

Adhikarana ato mAdhyasthyamavalambyatAm (87) · Śloka 87

તદેવોપસંહરન્ સ્પષ્ટયતિ અભિધાતૃવશાત્ કિં વા દ્રવ્યશક્તિર્વિશિષ્યતે| અતો મત્સરમુત્સૃજ્ય માધ્યસ્થ્યમવલમ્બ્યતામ્||૮૭||

Adhikarana RuShipraNIte prItiScet BeDAdyAH kiMna paThacante? tasmAtsuBAShitaM grAhrAm (88) · Śloka 88

નનુ, કિમસ્માકમુપકારકત્વાદિદ્વારેણ ઋષિપ્રણીતમેવ તન્ત્રમનુરાગવશાદધ્યેષ્યમ્ ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ ઋષિપ્રણીતે પ્રીતિશ્ચેન્મુક્ત્વા ચરકસુશ્રુતૌ| ભેડાદ્યાઃ કિં ન પઠ્યન્તે તસ્માદ્ગ્રાહ્યં સુભાષિતમ્||૮૮||

Adhikarana sarvAyurvedasArabhUtametat hRudayaM kRutvA yacchubhaM prAptaM tena jagataH shubhamastu (89-40) · Śloka 40

હૃદય હૃદયમેતત્સર્વાયુર્વેદવાઙ્મયપયોધેઃ| કૃત્વા યચ્છુભમાપ્તં શુભમસ્તુ પરં તતો જગતઃ||૮૯|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને વાજીકરણવિધિર્નામ ચત્વા- રિંશોઽધ્યાયઃ||૪૦||