40. vājīkaraṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਅਥ ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਵਾਜੀਕਰਣਾਧ੍ਯਾਯਂ ਬ੍ਰੂਤੇ|

Adhikarana vAjIkaraNavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋ ਵਾਜੀਕਰਣਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)||੨||

ਸ੦-ਵਾਜੀਵਯੇਨ ਸਮਰ੍ਥਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਦ੍ਵਾਜੀਕਰਣਮ੍, ਤਸ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਃ| ਸ਼ੇਸਮਾਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਵਦ੍ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

Adhikarana vAjIkaraNaM ka icCet? (1) · Śloka 1

ਵਾਜੀਕਰਣਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛੇਤ੍ਸਤਤਂ ਵਿਸਯੀ ਪੁਮਾਨ੍| |੧|

ਸ੦-ਵਿਸਯੀ ਯਃ ਪੁਰੁਸਃ, ਸ ਸਤਤਂ ਵਾਜੀਕਰਣਮੌਸਧਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛੇਤ੍| ਪੁਂਗ੍ਰਹਣਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸਣ੍ਢਾਦਿਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਯਥਾ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤੁਵਿਧਾਨਾਦਿ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦੀਨਾਮਪਿ ਪ੍ਰਸਜ੍ਜਤਿ, ਤਥੇਦਮਪਿ ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਂ ਪੁਂਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸਤਤਗ੍ਰਹਣੇਨੈਤਦ੍ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ,-ਯਥਾ ਰਸਾਯਨਮੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਚਿਰਕਾਲਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਤਥਾ ਵਾਜੀਕਰਣਮਿਤਿ| ਅਪਿ ਤੁ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਹ੍ਨਿ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣਸਮਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਤਤਂ-ਅਨਵਰਤਂ, ਵਾਜੀਕਰਣਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਵਾਜੀਕਰਣੇਨ ਕੋਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-

Adhikarana vAjIkaraNasya Palam (1-2) · Śloka 2

| ਤੁਸ੍ਟਿਃ ਪੁਸ੍ਟਿਰਪਤ੍ਯਂ ਚ ਗੁਣਵਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮ੍||੧|| ਅਪਤ੍ਯਸਨ੍ਤਾਨਕਰਂ ਯਤ੍ਸਦ੍ਯਃ ਸਂਪ੍ਰਹਰ੍ਸਣਮ੍| |੨|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ ਵਾਜੀਕਰਣੇ ਤੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਿ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਅਪਤ੍ਯਂ ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਗੁਣਵਤ੍, ਨ ਤੁ ਦੁਰਪਤ੍ਯਂ ਕੁਲਾਙ੍ਗਾਰਰੂਪਮ੍| ਯਤੋਪਤ੍ਯ[ਨਾਂ] ਸਨ੍ਤਾਨਕਰਂ-ਅਵਿਚ੍ਛੇਦਸ੍ਥਿਤਿਕਰਂ ਚ, ਯਚ੍ਚ ਸਦ੍ਯਃ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ, ਸਂਪ੍ਰਹਰ੍ਸਣਂ ਵਾਜੀਕਰਣਮ੍|

Adhikarana vAjIkaraNasya utpattiH (2-3) · Śloka 3

| ਵਾਜੀਵਾਤਿਬਲੋ ਯੇਨ ਯਾਤ੍ਯਪ੍ਰਤਿਹਤੋਙ੍ਗਨਾਃ||੨|| ਭਵਤ੍ਯਤਿਪ੍ਰਿਯਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਯੇਨ ਯੇਨੋਪਚੀਯਤੇ| ਤਦ੍ਵਾਜੀਕਰਣਂ ਤਦ੍ਧਿ ਦੇਹਸ੍ਯੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਂ ਪਰਮ੍||੩||

ਸ੦-ਯੇਨ ਵਾਜੀਕਰਣੇਨ ਤੁਰਙ੍ਗ ਇਵਾਪ੍ਰਤਿਹਤਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਸ੍ਤਰੂਣੀਃ ਸਂਗਚ੍ਛਤਿ, ਤਥਾ ਯੇਨ ਯੋਸਿਤਾਮਤਿਵਲ੍ਲਭਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਥਾ ਯੇਨੋਪਚਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਪ੍ਤਿ, ਤਦ੍ਵਾਜੀਕਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਦ੍ਧਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਮਤਿਸ਼ਯੇਨ| ਨਨੁ, ਵਾਜੀਕਰਣਮੁਪਾਯਹੇਤੁਰ੍ਵਿਸਯਾਣਾਮਿਹੈਵ ਬਨ੍ਧਨਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ-"ਕੋਸ਼ਕਾਰੋ ਯਥੈਵਾਂਸ਼ੂਨੁਪਾਦਤ੍ਤੇ ਵਨ੍ਧਵਹਾਨ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਰ੍ਥੋ ਵਾਜੀਕਰਣੇਨੇਤ੍ਯਾਹ-

Adhikarana brahrAcaryasya prashaMsA (4) · Śloka 4

ਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਲੋਕਦ੍ਵਯਰਸਾਯਨਮ੍| ਅਨੁਮੋਦਾਮਹੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮੇਕਾਨ੍ਤਨਿਰ੍ਮਲਮ੍||੪||

ਸ੦-ਯਤੋ ਧਰ੍ਮਾਦਨਪੇਤਂ-ਧਰ੍ਮ੍ਯਂ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਤਦਨੁਮੋਦਾਮਹੇ| ਤਥਾ ਯਸ਼ਸ੍ਯਾਦਿਹੇਤੁਃ| ਤਥਾ ਲੋਕਦ੍ਵਯੇ-ਇਹਲੋਕੇ ਪਰਲੋਕੇ ਚ, ਰਸਾਯਨਮਿਵ ਰਸਾਯਨਂ, ਸਦੋਪਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਏਕਾਨ੍ਤੇਨਸਰ੍ਵਥਾ, ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍| ਯਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮ੍| ਨ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਵਤ੍ ਸ੍ਵਦਾਰਾਦਿ(ਰੇ)ਸੁ ਪੁਤ੍ਰਾਦ੍ਯਰ੍ਥਮੇਵ ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍| ਅਤੋ ਹੇਤੋਸ੍ਤਦਨੁਮੋਦਾਮਹੇ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯੁਦਯਿਕਂ ਮਾਰ੍ਗਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਾਜੀਕਰਣੋਪਦੇਸ਼ਃ| ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਹਿ ਮਾਰ੍ਗਃ,-ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸਿਕ ਆਭ੍ਯੁਦਯਿਕਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸਿਕਂ ਮਾਰ੍ਗਂ ਸਮਨੁਸਤ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਕੋਸ਼ਕਾਰਦਸ੍ਟਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਸ਼ਕਚ੍ਚ| ਆਭ੍ਯੁਦਯਿਕਂ ਚ ਮਾਰ੍ਗਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਾਯਮੁਪਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਹ|

Adhikarana vAjIkaraNaM kimartham? (5) · Śloka 5

ਅਲ੍ਪਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਤੁ ਕ੍ਲੇਸ਼ੈਰ੍ਬਾਧ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਰਾਗਿਣਃ| ਸ਼ਰੀਰਕ੍ਸਯਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਵਾਜੀਕਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ||੫||

ਸ੦-ਸ੍ਤੋਕਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ੈਰ੍ਵਿਸਯੋਤ੍ਥੈਃ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਰਾਗਿਣਃ-ਕਾਮਿਨਃ, ਸ਼ਰੀਰਕ੍ਸਯਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਵਾਜੀਕਰਣ੍ਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਨੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਤਾ, ਅਪਰੈਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੈਃ|

Adhikarana vAjIkaraNase vino~ahararvyavAyo na vivAryate (6) · Śloka 6

ਕਲ੍ਯਸ੍ਯੋਦਗ੍ਰਵਯਸੋ ਵਾਜੀਕਰਣਸੇਵਿਨਃ| ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਤੁਸ੍ਵਹਰਹਰ੍ਵ੍ਯਵਾਯੋ ਨ ਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ||੬||

ਸ੦-ਕਲ੍ਪ(ਲ੍ਯ)ਸ੍ਯ-ਸਮਰ੍ਥਸ੍ਯ, ਤਥਾ ਯੌਵਨਸ੍ਥਸ੍ਯ, ਵਾਜੀਕਰਣਂ ਸਤਤਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਤੁਸੁ ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ ਵ੍ਯਵਾਯੋ ਮੈਥੁਨਂ, ਨ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ|

Adhikarana vAjIkaraNasevanAt pUrvaM kartavyo vidhiHtataH shukrApatyabalapradA vAjIkarA yogA yojyAH (7-8) · Śloka 8

ਅਥ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਨਿਰੂਹਾਨ੍ ਸਾਨੁਵਾਸਨਾਨ੍| ਘਤਤੈਲਰਸਕ੍ਸੀਰਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਂਯੁਤਾਨ੍||੭|| ਯੋਗਵਿਦ੍ਯੋਜਯੇਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਰਮਾਂਸਰਸਾਸ਼ਿਨਾਮ੍| ਤਤੋ ਵਾਜੀਕਰਾਨ੍ ਯੋਗਾਨ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਪਤ੍ਯਬਲਪ੍ਰਦਾਨ੍||੮||

ਸ੦-ਅਥ-ਕਤਮਙ੍ਗਲਸ੍ਯ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਤਥਾ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਤਥਾ ਕ੍ਸੀਰਾਦ੍ਯਾਸ਼ਿਨੋ ਯੋਗਵਿਤ੍-ਵੈਦ੍ਯਃ, ਪ੍ਰਾਙ੍ਹ੍ ਨਿਰੂਹਾਨ੍ ਸਾਨੁਵਾਸਨਾਨ੍ ਘਤਾਦਿਸਂਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਕਾਰਯੇਤ੍| ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਵਾਜੀਕਰਾਨ੍ ਯੋਗਾਨ੍ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨ੍ ? ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਦਾਨ੍|

Adhikarana nirapatyasya narasya nindA (9) · Śloka 9

ਅਚ੍ਛਾਯਃ ਪੂਤਿਕੁਸੁਮਃ ਫਲੇਨ ਰਹਿਤੋ ਦ੍ਰੁਮਃ| ਯਥੈਕਸ਼੍ਚੈਕਸ਼ਾਖਸ਼੍ਚ ਨਿਰਪਤ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਨਰਃ||੯||

ਸ੦-ਅਚ੍ਛਾਯਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋਰ੍ਥਿਨਾਂ ਯਥਾ ਤਰੁਰਨਾਸ਼੍ਰਯਣੀਯਃ, ਤਥਾ ਤਾਦਸ਼ੋ ਮਾਨਵੋ ਨਿਰਪਤ੍ਯ ਇਤਿ| ਏਕਵਚਨੇਨੈਵ ਏਕਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦੇਕਗ੍ਰਹਣਂ ਕੇਵਲਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਏਕਃ ਕੇਵਲੋਮਾਧਵੀਲਤਾਦਿਰਹਿਤਃ|

Adhikarana apatyaprashaMsA (10-11) · Śloka 11

ਸ੍ਖਲਦ੍ਗਮਨਮਵ੍ਯਕ੍ਤਵਚਨਂ ਧੂਲਿਧੂਸਰਮ੍| ਅਪਿ ਲਾਲਾਵਿਲਮੁਖਂ ਹਦਯਾਹ੍ਲਾਦਕਾਰਕਮ੍||੧੦|| ਅਪਤ੍ਯਂ ਤੁਲ੍ਯਤਾਂ ਕੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਸੁ ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਯਦ੍ਯਸ਼ੋਧਰ੍ਮਮਾਨਸ਼੍ਰੀਕੁਲਵਰ੍ਧਨਮ੍||੧੧||

ਸ੦-ਸ੍ਖਲਦ੍ਗਮਨਾਦਿਕਮਪਤ੍ਯਂ ਕੇਨ ਪਦਾਰ੍ਥੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਸੁ ਸਮਾਨਮ੍| ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਯਦ੍ਯਸ਼ਾਦਿਵਰ੍ਧਨਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਕੇਨ ਤੁਲ੍ਯਤਾ ਭਵੇਤ੍ ? ਅਪਤ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਮਤ੍ਰ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍(?)| ਤਤ੍ਕਿਲ ਨਿਤਰਾਂ ਸੁਖਪ੍ਰਦਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana shuddhasharIre sharamUladisiddhaghRutayogaH (12) · Śloka 12

ਸ਼ੁਦ੍ਧਕਾਯੇ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਵਸ੍ਯਯੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| |੧੨|

ਸ੦-ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼ਰੀਰੇ ਪੁਰੁਸੇ ਯਥਾਗ੍ਨਿਬਲਂ ਵਸ੍ਯਯੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍|

Adhikarana vAjIkaro sharamUlAdisiddhaghRutayogaH (12-21) · Śloka 21

ਤਾਨੇਵਾਹ ਸ਼ਰੇਕ੍ਸੁਕੁਸ਼ਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਦਾਰ੍ਯਾ ਵੀਰਣਸ੍ਯ ਚ||੧੨|| ਮੂਲਾਨਿ ਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕੌ ਬਲਾਮ੍| ਮੇਦੇ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਕਾਕੋਲ੍ਯੌ ਸ਼ੂਰ੍ਪਪਰ੍ਣ੍ਯੌ ਸ਼ਤਾਵਰੀਮ੍||੧੩|| ਅਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਮਤਿਬਲਾਮਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਂ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਮ੍| ਵੀਰਾਂ ਪਯਸ੍ਯਾਂ ਜੀਵਨ੍ਤੀਮਦ੍ਧਿਂ ਰਾਸ੍ਨਾਂ ਤ੍ਰਿਕਣ੍ਟਕਮ੍||੧੪|| ਮਧੁਕਂ ਸ਼ਾਲਿਪਰ੍ਣੀ ਚ ਭਾਗਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਪਲਿਕਾਨ੍ ਪਥਕ੍| ਮਾਸਾਣਾਮਾਢਕਂ ਚੈਤਦ੍ ਦ੍ਵਿਦ੍ਰੋਣੇ ਸਾਧਯੇਦਪਾਮ੍||੧੫|| ਰਸੇਨਾਢਕਸ਼ੇਸੇਣ ਪਚੇਤ੍ਤੇਨ ਘਤਾਢਕਮ੍| ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਦਾਰੀਧਾਤ੍ਰੀਕ੍ਸੁਰਸਾਨਾਮਾਢਕਾਢਕਮ੍||੧੬|| ਘਤਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਪੇਸ੍ਯਾਣੀਮਾਨਿ ਚਾਵਪੇਤ੍| ਵੀਰਾਂ ਸ੍ਵਗੁਪ੍ਤਾਂ ਕਾਕੋਲ੍ਯੌ ਯਸ੍ਟਿਂ ਫਲ੍ਗੂਨਿ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮ੍||੧੭|| ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਂ ਵਿਦਾਰੀਂ ਖਰ੍ਜੂਰਂ ਮਧੁਕਾਨਿ ਸ਼ਤਾਵਰੀਮ੍| ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਪੂਤਂ ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪਥਕ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨ ਯੋਜਯੇਤ੍||੧੮|| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯਾਸ੍ਤੁਗਾਯਾਸ਼੍ਚ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਃ ਕੁਡਵੇਨ ਚ| ਮਰਿਚਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚੇਨ ਪਥਗਰ੍ਧਪਲੋਨ੍ਮਿਤੈਃ||੧੯|| ਤ੍ਵਗੇਲਾਕੇਸਰੈਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਦ੍ਵਿਕੁਡਵੇਨ ਚ| ਪਲਮਾਤ੍ਰਂ ਤਤਃ ਖਾਦੇਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਰਸਦੁਗ੍ਧਭੁਕ੍||੨੦|| ਤੇਨਾਰੋਹਤਿ ਵਾਜੀਵ ਕੁਲਿਙ੍ਗ ਇਵ ਹਸ੍ਯਤਿ| |੨੧|

ਸ੦-ਸ਼ਰਾਦੀਨਾਂ ਮੂਲਾਨਿ ਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ, ਤਥਾ ਜੀਵਕਾਦੀਨ੍, ਤ੍ਰਿਪਲਿਕਾਨ੍ ਭਾਗਾਨ੍ ਪਥਕ੍, ਮਾਸਾਣਾਮਾਢਕਂ ਚ, ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਜਲਦ੍ਰੋਣਦ੍ਵਯੇ ਪਾਚਯੇਤ੍| ਤੇਨ ਰਸੇਨਾਢਕਸ਼ੇਸੇਣ ਘਤਾਢਕਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਦਿਰਸਾਦੀਨਾਂ ਚ ਪਥਕ੍ਪਥਗਾਢਕਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸੀਰਾਢਕਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਚ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪਚੇਤ੍| ਵੀਰਾਦੀਨ੍ ਕਲ੍ਕਾਨ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਪਰਿਭਾਸੋਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਨਿਕ੍ਸਿਪੇਤ੍| ਤਤ੍-ਘਤਂ, ਪਕ੍ਵਂ ਪੂਤਂ ਪਥਕ੍ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਤੁਗਯੋਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨ ਕਣਾਯਾਃ ਪਲਚਤੁਸ੍ਟਯੇਨ ਮਰਿਚਪਲੇਨ ਚ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਤ੍ਵਗਾਦਿਭਿਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਪਥਗਰ੍ਧਪਲੋਨ੍ਮਿਤੈਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕੁਡਵਯੁਗਲੇਨ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਤਤੋ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਤ੍ ਪਲਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍, ਮਾਂਸਰਸਕ੍ਸੀਰਭੋਜੀ ਸਨ੍| ਤੇਨੋਪਯੁਕ੍ਤੇਨ ਤੁਰਙ੍ਗ ਇਵਾਰੋਹਤਿ| ਚਟਕ ਇਵ ਹਸ੍ਯਤਿ|

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNAdiyogaH kAntAshatagAmI (21-23) · Śloka 23

| ਵਿਦਾਰੀਪਿਪ੍ਪਲੀਸ਼ਾਲਿਪਿਯਾਲੇਕ੍ਸੁਰਕਾਦ੍ਰਜਃ||੨੧|| ਪਥਕ੍ ਸ੍ਵਗੁਪ੍ਤਾਮੂਲਚ੍ਚ ਕੁਡਵਾਂਸ਼ਂ ਤਥਾ ਮਧੁ| ਤੁਲਾਰ੍ਧਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਚੂਰ੍ਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਰ੍ਧਂ ਨਵਸਰ੍ਪਿਸਃ||੨੨|| ਸੋਕ੍ਸਮਾਤ੍ਰਮਤਃ ਖਾਦੇਤ੍ ਯਸ੍ਯ ਰਾਮਾਸ਼ਤਂ ਗਹੇ| |੨੩|

ਸ੦-ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਕਪਿਕਚ੍ਛੁਮੂਲਾਚ੍ਚ ਚੂਰ੍ਣਂ ਪਥਕ੍ ਕੁਡਵਮਾਤ੍ਰਂ, ਮਾਕ੍ਸਿਕਸ੍ਯ ਚ ਕੁਡਵਃ, ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਪਲਾਨਿ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍, ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰਘਤਸ੍ਯ ਪਲਾਨਿ ਸੋਡਸ਼, ਅਤਃ-ਸਂਯੋਜਿਤਾਤ੍, ਕਰ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ ਸ ਖਾਦੇਤ੍ ਯਸ੍ਯ ਭਵਨੇ ਕਾਨ੍ਤਾਸ਼ਤਮਸ੍ਤਿ|

Adhikarana vAjIkaro godhUmAdiyogaH (23-24) · Śloka 24

| ਸਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਫਲਾਨ੍ ਕ੍ਸੀਰੇ ਗੋਧੂਮਾਨ੍ ਸਾਧਿਤਾਨ੍ ਹਿਮਾਨ੍||੨੩|| ਮਾਸਾਨ੍ ਵਾ ਸਘਤਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਨ੍ ਖਾਦਨ੍ ਗਸ੍ਟਿਪਯੋਨੁਪਃ| ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਸਕਲਾਮਖਿਨ੍ਨਃ ਖੇਦਯਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ||੨੪||

ਸ੦-ਗੋਧੂਮਾਨ੍ ਸਕਪਿਕਚ੍ਛੁਫਲਾਨ੍ ਦੁਗ੍ਧੇ ਸਾਧਿਤਾਨ੍ ਹਿਮਾਨ੍ ਮਾਸਾਨ੍ ਵਾ ਘਤਮਾਕ੍ਸਿਕਾਨ੍ਵਿਤਾਨ੍ ਖਾਦਨ੍ ਗਸ੍ਟਿਕ੍ਸੀਰਮਨੁ ਪਿਬੇਦ੍ਯਃ, ਸ ਸਰ੍ਵਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਮਖਿਨ੍ਨੋ ਰਾਮਾ ਰਮਯਨ੍ ਜਯਤਿ(ਜਾਗਰ੍ਤਿ)|

Adhikarana vAjIkaro tilayogaH strIshatagAmI (25) · Śloka 25

ਬਸ੍ਤਾਣ੍ਡਸਿਦ੍ਧੇ ਪਯਸਿ ਭਾਵਿਤਾਨਸਕਤ੍ਤਿਲਾਨ੍| ਯਃ ਖਾਦੇਤ੍ਸਸਿਤਾਨ੍ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ਸ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼ਤਮਪੂਰ੍ਵਵਤ੍||੨੫||

ਸ੦-ਛਾਗਲਾਣ੍ਡਪਕ੍ਵੇ ਕ੍ਸੀਰੇ ਤਿਲਾਨਸਕਦ੍ਭਾਵਿਤਾਨ੍ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨ੍ ਯਃ ਖਾਦੇਤ੍, ਸ ਕਾਨ੍ਤਾਸ਼ਤਮਪੂਰ੍ਵ ਇਵ ਯਾਤਿ|

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNayogaH strIshatadAmI (26) · Śloka 26

ਚੂਰ੍ਣਂ ਵਿਦਾਰ੍ਯਾ ਬਹੁਸ਼ਃ ਸ੍ਵਰਸੇਨੈਵ ਭਾਵਿਤਮ੍| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪਿਰ੍ਯੁਤਂ ਲੀਢ੍ਵਾ ਪ੍ਰਮਦਾਸ਼ਤਮਚ੍ਛਤਿ||੨੬||

ਸ੦-ਸ਼ਗਾਲਿਕਾਯਾਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਵਿਦਾਰੀਸ੍ਵਰਸੇਨੈਵ ਬਹੁਸ਼ੋ ਭਾਵਿਤਂ ਮਧੁਘਤਯੁਕ੍ਤਂ ਲੀਢ੍ਵਾ ਰਾਮਾਸ਼ਤਂ ਯਾਤਿ|

Adhikarana vAjIkaro kRuShNAdhAtrIPalarajoyogaH (27-28) · Śloka 28

ਕਸ੍ਣਾਧਾਤ੍ਰੀਫਲਰਜਃ ਸ੍ਵਰਸੇਨ ਸੁਭਾਵਿਤਮ੍| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭਿਰ੍ਲੀਢ੍ਵਾ ਯੋਨੁ ਪਯਃ ਪਿਬੇਤ੍||੨੭|| ਸ ਨਰੋਸ਼ੀਤਿਵਰ੍ਸੋਪਿ ਯੁਵੇਵ ਪਰਿਹਸ੍ਯਤਿ| |੨੮|

ਸ੦-ਕਸ੍ਣਾਮਲਕਚੂਰ੍ਣਂ ਧਾਤ੍ਰੀਸ੍ਵਰਸੇਨ ਸੁਭਾਵਿਤਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤੈਰ੍ਲੀਢ੍ਵਾ ਯੋਨੁ ਕ੍ਸੀਰਂ ਪਿਬੇਤ੍, ਸ ਪੁਰੁਸੋਸ਼ੀਤਿਵਰ੍ਸੋਪਿ ਤਰੁਣ ਇਵ ਹਸ੍ਯਤਿ|

Adhikarana vAjIkaro madhukacUrNayogo nityaveakArI (28-29) · Śloka 29

| ਕਰ੍ਸਂ ਮਧੁਕਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਘਤਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍||੨੮|| ਪਯੋਨੁਪਾਨਂ ਯੋ ਲਿਹ੍ਯਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਵੇਗਃ ਸ ਨਾ ਭਵੇਤ੍| |੨੯|

ਸ੦-ਮਧੁਯਸ੍ਟਿਕਾਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਰ੍ਸਂ ਘਤਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਤਂ ਕ੍ਸੀਰਾਨੁਪਾਨਂ ਯੋ ਲੇਢਿ, ਸੋਪ੍ਰਣਸ੍ਟਵੇਗਃ ਪੁਰੁਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana vAjIkaro kulIrashRu~ggIkalkayogaH (29-30) · Śloka 30

| ਕੁਲੀਰਸ਼ਙ੍ਗ੍ਯਾ ਯਃ ਕਲ੍ਕਮਾਲੋਡ੍ਯ ਪਯਸਾ ਪਿਬੇਤ੍||੨੯|| ਸਿਤਾਘਤਪਯੋਨ੍ਨਾਸ਼ੀ ਸ ਨਾਰੀਸੁ ਵਸਾਯਤੇ| |੩੦|

ਸ੦-ਕਰ੍ਕਟਸ਼ਙ੍ਗ੍ਯਾਃ ਕਲ੍ਕਂ ਕ੍ਸੀਰੇਣਾਲੋਡ੍ਯ ਯਃ ਪਿਬੇਦ੍ਛਰ੍ਕਰਾਸਰ੍ਪਿਃਕ੍ਸੀਰਾਨ੍ਨਭੁਕ੍, ਸ ਰਾਮਾਸੁ ਵਸਾਯਤੇ|

Adhikarana vAjIkaro payasyAyogaH (30-31) · Śloka 31

| ਯਃ ਪਯਸ੍ਯਾਂ ਪਯਃਸਿਦ੍ਧਾਂ ਖ਼ਾਦੇਨ੍ਮਧੁਗ਼ਤਾਨ੍ਵਿਤਾਮ੍||੩੦|| ਪਿਬੇਦ੍ਬਾਸ੍ਕਯਣਂ ਚਾਨੁ ਕ੍ਸੀਰਂ ਨ ਕ੍ਸਯਮੇਤਿ ਸਃ| |੩੧|

ਸ੦-ਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀਂ ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਾਮ੍ ਮਾਕ੍ਸਿਕਘਤਯੁਤਾਂ ਯਃ ਖਾਦੇਤ੍, ਬਸ੍ਕਯਣੀਕ੍ਸੀਰਮਨੁਃ ਯਃ ਪਿਬੇਤ੍, ਸ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਂ ਨ ਯਾਤਿ|

Adhikarana vAjIkaro svayaMgutpAdicUrNayogaH (31-32) · Śloka 32

| ਸ੍ਵਯਂਗੁਪ੍ਤੇਕ੍ਸੁਰਕਯੋਰ੍ਬੀਜਚੂਰ੍ਣਂ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍||੩੧|| ਧਾਰੋਸ੍ਣੇਨ ਨਰਃ ਪੀਤ੍ਵਾ ਪਯਸਾ ਰਾਸਭਾਯਤੇ| |੩੨|

ਸ੦-ਕਪਿਕਚ੍ਛ੍ਵਿਕ੍ਸੁਰਕਬੀਜਚੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਹਿਤਂ ਧਾਰੋਸ੍ਣੇਨ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਪੀਤ੍ਵਾ ਨਰੋ ਬਾਲੇਯ ਇਵਾਚਰਤਿ|

Adhikarana vAjIkaro uccaTAcUrNayogaH,vAjIkaro SatAvarIcUrNayogaH (32) · Śloka 32

| ਉਚ੍ਚਟਾਚੂਰ੍ਣਮਪ੍ਯੇਵਂ ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯੋਜਯੇਤ੍||੩੨||

ਸ੦-ਉਚ੍ਚਟਾਯਾਃ ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਚੂਰ੍ਣਮੇਵਮੇਵ ਯੋਜਯੇਤ੍|

Adhikarana vAjIkaro dadhisArAdiyogaH (33) · Śloka 33

ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ਼ੁਭ੍ਰਮ੍ ਦਧਿਸਰਂ ਸਸਿਤਾਸਸ੍ਟਿਕੌਦਨਮ੍| ਪਟੇ ਸੁਮਾਰ੍ਜਿਤਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਦ੍ਧੋਪਿ ਤਰੁਣਾਯਤੇ||੩੩||

ਸ੦-ਦਧ੍ਨਃ ਸਰਂ ਸ਼ਸ਼ਿਧਵਲਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਸ੍ਟਿਕੌਦਨਯੁਕ੍ਤਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਸੁਭਾਵਿ(ਮਾਰ੍ਜਿ)ਤਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਦ੍ਧੋਪਿ ਤਰੁਣ ਇਵਾਚਰਤਿ|

Adhikarana vAjIkaro shvadaMShTrAdiyogaH strIshatagAmI (34) · Śloka 34

ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰੇਕ੍ਸੁਰਮਾਸਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਬੀਜਸ਼ਤਾਵਰੀਃ| ਪਿਬਨ੍ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਜੀਰ੍ਣੋਪਿ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪ੍ਰਮਦਾਸ਼ਤਮ੍||੩੪||

ਸ੦-ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਦੀਨ੍ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਪਿਬਨ੍ ਵਦ੍ਧੋਪਿ ਰਾਮਾਸ਼ਤਂ ਯਾਤਿ|

Adhikarana vRuShyasya lakShaNam (35) · Śloka 35

ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਧੁਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਬਂਹਣਂ ਬਲਵਰ੍ਧਨਮ੍| ਮਨਸੋ ਹਰ੍ਸਣਂ ਯਚ੍ਚ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵ ਵਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ||੩੫||

ਸ੦-ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਸ੍ਤੁ ਮਧੁਰਾਦਿਗੁਣਂ ਚਿਤ੍ਤਹਰ੍ਸਜਨਨਂ ਚ, ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਪਿ ਵਸ੍ਯਂ ਕਥ੍ਯਤੇ|

Adhikarana evaM vidhairdravyairdarpitaH pramadA vrajet (36) · Śloka 36

ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰੇਵਂਵਿਧੈਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦਰ੍ਪਿਤਃ ਪ੍ਰਮਦਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍| ਆਤ੍ਮਵੇਗੇਨ ਚੋਦੀਰ੍ਣਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਗੁਣੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਿਤਃ||੩੬||

ਸ੦-ਤਸ੍ਮਾਦੇਵਂਪ੍ਰਕਾਰਲਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਕਤਦਰ੍ਪਃ ਸ਼ਤਂ ਲਲਨਾਨਾਂ ਯਾਯਾਤ੍| ਨ ਕੇਵਲਂ ਵਸ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਦਰ੍ਪਿਤੋ ਯਾਵਦਾਤ੍ਮਵੇਗੇਨ ਚੋਦੀਰ੍ਣਃ-ਪ੍ਰੇਰਿਤਃ| ਨ ਤੁ ਵਾਜੀਕਰਣਂ ਮੇ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਯੋਸਿਤਂ ਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੀਗੁਣੈਃ-ਲਾਵਣ੍ਯਕੌਮਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ , ਕਤਪ੍ਰਹਰ੍ਸਃ ਸਨ੍|

Adhikarana sarvendriyasukhA viShayAH sevyAH (37) · Śloka 37

ਸੇਵ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸੁਖਾ ਧਰ੍ਮਕਲ੍ਪਦ੍ਰੁਮਾਙ੍ਕੁਰਾਃ| ਵਿਸਯਾਤਿਸ਼ਯਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸ਼ਰਾਃ ਕੁਸੁਮਧਨ੍ਵਨਃ||੩੭||

ਸ੦-ਤਥਾ ਵਿਸਯਾਤਿਸ਼ਯਾਃ-ਮਨੋਹਰਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ, ਸੇਵਨੀਯਾਃ \\\\\ ਕਿਮ੍ਭੁਤਾਃ ? ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸੁਖਹੇਤਵਃ, ਤਥਾ ਧਰ੍ਮ ਏਵ ਕਲ੍ਪਵਕ੍ਸੇਙ੍ਕੁਰਾ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਾਃ| ਤਥਾ ਪੁਸ੍ਪਚਾਪਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਸ਼ਿਲੀਮੁਖਾ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਰੂਪਕਮ੍|

Adhikarana strIsharIre sa~gghAsena sthitA viShayAH paraM harShaprItikarAH (38) · Śloka 38

ਇਸ੍ਟਾ ਹ੍ਯੇਕੈਕਸ਼ੋਪ੍ਯਰ੍ਥਾ ਹਰ੍ਸਪ੍ਰੀਤਿਕਰਾਃ ਪਰਮ੍| ਕਿਂ ਪੁਨਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼ਰੀਰੇ ਯੇ ਸਙ੍ਘਾਤੇਨ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃ||੩੮||

ਸ੦-ਯਸ੍ਮਾਦੇਕੈਸ੍ਕਸ਼ੋਪਿ-ਵ੍ਯਸ੍ਤਾ ਅਪਿ, ਅਰ੍ਥਾਃ-ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਃ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਾਃ, ਪਰਂ ਹਰ੍ਸਪ੍ਰੀਤ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਕਾਃ| ਕਿਮੁਤ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਯੇ ਸਮੁਦਾਯੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ|

Adhikarana vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam (39-40) · Śloka 40

ਨਾਮਾਪਿ ਯਸ੍ਯਾ ਹਦਯੋਤ੍ਸਵਾਯ ਯਾਂ ਪਸ਼੍ਯਤਾਂ ਤਪ੍ਤਿਰਨਾਪ੍ਤਪੂਰ੍ਵਾ| ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਕਰ੍ਸਣਪਾਸ਼ਭੂਤਾ ਕਾਣ੍ਤਾਨੁਵਤ੍ਤਿਵ੍ਰਤਦੀਕ੍ਸਿਤਾ ਯਾ||੩੯|| ਕਲਾਵਿਲਾਸਾਙ੍ਗਵਯੋਵਿਭੂਸਾ ਸ਼ੁਚਿਃ ਸਲਜ੍ਜਾ ਰਹਸਿ ਪ੍ਰਗਲ੍ਭਾ| ਪ੍ਰਿਯਂਵਦਾ ਤੁਲ੍ਯਮਨਃਸ਼ਯਾ ਯਾ ਸਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਵਸਤ੍ਵਾਯ ਪਰਂ ਨਰਸ੍ਯ||੪੦||

ਸ੦-ਯਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਨਾਮਾਪਿ ਹਦਯੋਤ੍ਸਵਾਯ| ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮਾਲੋਕਯਤਾਮਨਾਪ੍ਤਪੂਰ੍ਵਾ ਤਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਯਾਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਕਰਣਾਨਾਮਾਕਰ੍ਸਣਪਾਸ਼ਃ| ਤਥਾ ਕਾਨ੍ਤਸ੍ਯ-ਭਰ੍ਤੁਃ, ਅਨੁਵਰ੍ਤਨਂ ਤਦੇਵ ਵ੍ਰਤਂ ਤਤ੍ਰ ਯਾ ਦੀਕ੍ਸਿਤਾ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਜ੍ਰਾਵਤ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਕਲਾਦਯ ਏਵ ਵਿਭੂਸਾ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸੈਵਮ੍| ਤਥਾ ਸ਼ੁਚਿਃ-ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚ, ਲਜ੍ਜਾਨ੍ਵਿਤਾ, ਰਹਸਿਸੁਰਤੇ, ਪ੍ਰੌਢਾ| ਤਥਾ ਸੌਮ੍ਯਵਚਨਾ| ਤਥਾ ਤੁਲ੍ਯਃ-ਸਮੋ, ਮਨਃਸ਼ਯੋ-ਮਨਸਿਜੋ, ਯਸ੍ਯਾਃ ਸੈਵਂ ਯਾ, ਸਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ-ਵਾਮਲੋਚਨਾ, ਪਰਂ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ, ਪੁਂਸੋ ਵਸਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ| ਉਪਜਾਤਿਃ|

Adhikarana kAmashAstravihitaraticaryAcaraNam (41) · Śloka 41

ਆਚਰੇਚ੍ਚ ਸਕਲਾਂ ਰਤਿਚਰ੍ਯਾ ਕਾਮਸੂਤ੍ਰਵਿਹਿਤਾਮਨਵਦ੍ਯਾਮ੍| ਦੇਸ਼ਕਾਲਬਲਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਨੁਰੋਧਾ- ਦ੍ਵੈਦ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਸਮਯੋਕ੍ਤ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਾਮ੍||੪੧||

ਸ੦-ਤਥਾ ਕਾਮਸੂਤ੍ਰੇ ਵਿਹਿਤਾ ਯਾ ਸਕਲਾ ਰਤਿਚਰ੍ਯਾ ਤਾਮਗਰ੍ਹ੍ਯਾਂ ਦੇਸ਼ਾਦਿਵਸ਼ਾਦਾਚਰੇਤ੍| ਤਥਾ ਵੈਦ੍ਯਕਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਚਾਰੇਵਿਰੁਦ੍ਧਾਮ੍| ਸ੍ਵਾਗਤਾਵਤ੍ਤਮ੍|

Adhikarana vAjIkarA aBya~jjanAdayaH (42-45) · Śloka 45

ਅਭ੍ਯਞ੍ਜਨੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਸੇਕਗਨ੍ਧ- ਸ੍ਰਕ੍ਚਿਤ੍ਰਵਸ੍ਤ੍ਰਾਭਰਣਪ੍ਰਕਾਰਾਃ| ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਕਾਵ੍ਯਾਦਿਕਥਾਪ੍ਰਵੀਣਾਃ ਸਮਸ੍ਵਭਾਵਾ ਵਸ਼ਗਾ ਵਯਸ੍ਯਾਃ||੪੨|| ਦੀਰ੍ਘਿਕਾ ਸ੍ਵਭਵਨਾਨ੍ਤਨਿਵਿਸ੍ਟਾ ਪਦ੍ਮਰੇਣੁਮਧੁਮਤ੍ਤਵਿਹਙ੍ਗਾ| ਨੀਲਸਾਨੁਗਿਰੀਕੂਟਨਿਤਮ੍ਬੇ ਕਾਨਨਾਨਿ ਪੁਰਕਣ੍ਠਗਤਾਨਿ||੪੩|| ਦਸ੍ਟਿਸੁਖਾ ਵਿਵਿਧਾ ਤਰੁਜਾਤਿਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸੁਖਃ ਕਲਕੋਕਿਲਨਾਦਃ| ਅਙ੍ਗਸੁਖਰ੍ਤੁਵਸ਼ੇਨ ਵਿਭੂਸਾ ਚਿਤ੍ਤਸੁਖਃ ਸਕਲਃ ਪਰਿਵਾਰਃ||੪੪|| ਤਾਮ੍ਬੂਲਮਚ੍ਛਮਦਿਰਾ ਕਾਨ੍ਤਾ ਕਾਨ੍ਤਾ ਨਿਸ਼ਾ ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕਾਙ੍ਕਾ| ਯਦ੍ਯਚ੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਸ੍ਟਂ ਮਨਸੋ ਵਾਜੀਕਰਂ ਤਤ੍ਤਤ੍||੪੫||

ਸ੦-ਤਥਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਾਦਿ ਵਾਜੀਕਰਣਮਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਗੀਤਾਦਿਕੁਸ਼ਲਾਸ੍ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਾ ਵਸ਼ਗਾਃ ਸਹਾਯਾਃ| ਤਥਾ ਦੀਰ੍ਘਿਕਾਕ੍ਰੀਡਾਪੁਸ੍ਕਰਿਣੀ, ਸ੍ਵਗਹਸਮੀਪੇ ਕਤਾ| ਪਦ੍ਮਰੇਣੁਮਧੁਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਮਤ੍ਤਾ ਵਿਹਙ੍ਗਾ ਯਸ੍ਯਾਂ ਸੈਵਮ੍| ਹਰਿਤਸਮਭੂਭਾਗਂ ਯਤ੍ਪਰ੍ਵਤਸ਼ਙ੍ਗਂ, ਤਸ੍ਯ ਨਿਤਮ੍ਬਃ, ਤਤ੍ਰ ਚ ਯਾਨਿ ਕਾਨਨਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਪੁਰਸਮੀਪਭੂਤਾਨਿ| ਉਪਜਾਤਿਸ੍ਵਾਗਤੇ ਵਤ੍ਤੇ| ਦਸ੍ਟਿਸੁਖਕਾਰਿਣੀ ਤਥਾ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾ ਮਹੀਰੁਹਜਾਤਿਃ| ਕਲਕਣ੍ਠਕੂਹਿਤਂ ਸ਼੍ਰਵਣਸੁਖਕਾਰਿ| ਅਙ੍ਗੇ ਸੁਖਾਨੁਰੋਧੇਨ ਤ੍ਵਨੁਰੋਧੇਨ ਚ ਭੂਸਣਮ੍| ਤਥਾ ਸਕਲਃ ਪਰਿਵਾਰੋ ਮਨਃਸੁਖਹੇਤੁਃ| ਤਥਾ ਤਾਮ੍ਬੂਲਾਦਿਕਂ ਵਾਜੀਕਰਣਮ੍| ਨ ਚ ਕੇਵਲਂ ਤਾਮ੍ਬੂਲਾਦਿਕਮ੍, ਅਪਿ ਤੁ ਯਦ੍ਯਚ੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚੇਤਸਃ ਪ੍ਰਿਯਂ ਤਤ੍ਤਤ੍ ਵਾਜੀਕਰਣਮ੍| ਦੋਧਕਮੁਦ੍ਗੀਤਿਰਾਰ੍ਯਾ|

Adhikarana kAmasyotpAdakAH padArthAH (46-47) · Śloka 47

ਮਧੁ ਮੁਖਮਿਵ ਸੋਤ੍ਪਲਂ ਪ੍ਰਿਯਾਯਾਃ ਕਲਰਣਨਾ ਪਰਿਵਾਦਿਨੀ ਪ੍ਰਿਯੇਵ| ਕੁਸੁਮਚਯਮਨੋਰਮਾ ਚ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਕਿਸਲਯਿਨੀ ਲਤਿਕੇਵ ਪੁਸ੍ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ||੪੬|| ਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਚ ਨ ਕਾਚਿਦਰ੍ਤਿ- ਰਰ੍ਥੇਸੁ ਨਾਲ੍ਪੋਪਿ ਮਨੋਵਿਘਾਤਃ| ਵਾਜੀਕਰਾਃ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾਸ਼੍ਚ ਯੋਗਾਃ ਕਾਮਸ੍ਯ ਕਾਮਂ ਪਰਿਪੂਰਯਨ੍ਤਿ||੪੭||

ਸ੦-ਤਥਾ ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਂ ਸਜਲਜਂ ਦਯਿਤਾਵਦਨਮਿਵ| ਪਰਿਵਾਦਿਨੀ-ਵੀਣਾ, ਮਧੁਰਕ੍ਵਣਨਾ ਵਲ੍ਲਭੇਵ| ਪੁਸ੍ਪਨਿਕਰਰਮਣੀਯਾ ਸ਼ਯ੍ਯਾਪਲ੍ਲਵਵਤੀ ਕੁਸੁਮਪ੍ਰਧਾਨਾ ਲਤੇਵ| ਪੁਸ੍ਪਿਤਾਗ੍ਰੇਤਿ ਵਤ੍ਤਨਾਮਸ਼੍ਲੇਸਃ| ਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਪਦਾਰ੍ਥਾਃ ਕਾਮਸ੍ਯ ਕਾਮਂ-ਇਚ੍ਛਾਂ ਪੂਰਯਨ੍ਤਿ, ਕਾਮਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪੁਸ੍ਪਿਤਾਗ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਵਜ੍ਰੇ ਵਤ੍ਤੇ|

Adhikarana agryasa~ggrahaH (48-58) · Śloka 58

ਅਧੁਨਾਗ੍ਰ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਾਹ ਮੁਸ੍ਤਾਪਰ੍ਪਟਕਂ ਜ੍ਵਰੇ, ਤਸਿ ਜਲਂ ਮਦ੍ਭਸ੍ਟਲੋਸ੍ਟੋਦ੍ਭਵਂ, ਲਾਜਾਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਸੁ, ਬਸ੍ਤਿਜੇਸੁ ਗਿਰਿਜਂ, ਮੇਹੇਸੁ ਧਾਤ੍ਰੀਨਿਸ਼ੇ| ਪਾਣ੍ਡੌ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਯੋਭਯਾਨਿਲਕਫੇ, ਪ੍ਲੀਹਾਮਯੇ ਪਿਪ੍ਪਲੀ, ਸਨ੍ਧਾਨੇ ਕਮਿਜਾ, ਵਿਸੇ ਸ਼ੁਕਤਰੁਰ੍ਮੇਦੋਨਿਲੇ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਃ||੪੮|| ਵਸੋਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤੇ, ਕੁਟਜੋਤਿਸਾਰੇ, ਭਲ੍ਲਾਤਕੋਰ੍ਸ਼ਃਸੁ, ਗਰੇਸੁ ਹੇਮ| ਸ੍ਥੂਲੇਸੁ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ੍ਯਂ, ਕ੍ਰਿਮਿਸੁ ਕਮਿਘ੍ਨਂ, ਸ਼ੋਸੇ ਸੁਰਾ ਚ੍ਛਾਗਪਯੋਥ ਮਾਂਸਮ੍||੪੯|| ਅਕ੍ਸ੍ਯਾਮਯੇਸੁ ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਗੁਡੂਚੀ ਵਾਤਾਸ੍ਰਰੋਗੇ, ਮਥਿਤਂ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਮ੍| ਕੁਸ੍ਠੇਸੁ ਸੇਵ੍ਯਃ ਖਦਿਰਸ੍ਯ ਸਾਰਃ, ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਸ਼ਿਲਾਹ੍ਵਯਂ ਚ||੫੦|| ਉਨ੍ਮਾਦਂ ਘਤਮਨਵਂ ਸ਼ੋਕਂ ਮਦ੍ਯਂ, ਵ੍ਯਪਸ੍ਮਤਿਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੀ| ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਜਯਤਿ, ਰਸਾਲਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਮ੍||੫੧|| ਮਾਂਸਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ, ਲਸ਼ੁਨਃ ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਂ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਗਾਤ੍ਰਤਾਂ ਸ੍ਵੇਦਃ| ਗੁਡਮਞ੍ਜਰ੍ਯਾਃ ਖਪੁਰੋ ਨਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਂਸਬਾਹੁਰੁਜਮ੍||੫੨|| ਨਵਨੀਤਖਣ੍ਦਮਰ੍ਦਿਤਮੌਸ੍ਟ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਪਯਸ਼੍ਚ ਹਨ੍ਤ੍ਯੁਦਰਮ੍| ਨਸ੍ਯਂ ਮੂਰ੍ਧਵਿਕਾਰਾਨ੍, ਵਿਦ੍ਰਧਿਮਚਿਰੋਤ੍ਥਮਸ੍ਰਵਿਸ੍ਰਾਵਃ||੫੩|| ਨਸ੍ਯਂ ਕਵਲੋ ਮੁਖਜਾਨ੍, ਨਸ੍ਯਾਞ੍ਜਨਤਰ੍ਪਣਾਨਿ ਨੇਤ੍ਰਰੁਜਃ| ਵਦ੍ਧਤ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਰਘਤੇ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਸ਼ੀਤਮ੍ਬੁਮਾਰੁਤਚ੍ਛਾਯਾਃ||੫੪|| ਸਮਸ਼ੁਕ੍ਤਾਰ੍ਦ੍ਰਕਮਾਤ੍ਰਾ ਮਨ੍ਦੇ ਵਹ੍ਨੌ, ਸ਼੍ਰਮੇ ਸੁਰਾ ਸ੍ਨਾਨਮ੍| ਦੁਃਖਸਹਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਯਾਮੋ, ਗੋਕ੍ਸੁਰੁਰ੍ਹਿਤਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇ||੫੫|| ਕਾਸੇ ਨਿਦਿਗ੍ਧਿਕਾ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੇ ਪੁਸ੍ਕਰਜਾ ਜਟਾ| ਵਯਸਃ ਸ੍ਥਾਪਨੇ ਧਾਤ੍ਰੀ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਰ੍ਵ੍ਰਣੇ||੫੬|| ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਨ੍, ਪੈਤ੍ਤਾਨ੍ ਰੇਕਃ, ਕਫੋਦ੍ਭਵਾਨ੍ ਵਮਨਮ੍| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਜਯਤਿ ਬਲਾਸਂ, ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਸਮੀਰਣਂ ਤੈਲਮ੍||੫੭|| ਇਤ੍ਯਗ੍ਰ੍ਯਂ ਯਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਰੋਗਾਣਾਮੌਸਧਂ ਸ਼ਮਾਯਾਲਮ੍| ਤਦ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲਬਲਤੋ ਵਿਕਲ੍ਪਨੀਯਂ ਯਥਾਯੋਗਮ੍||੫੮||

ਸ੦-ਮੁਸ੍ਤਾਪਰ੍ਪਟਕਂ ਜ੍ਵਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ-ਰੋਗੋਪਸ਼ਮਨਹੇਤੁਃ| ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸਨ੍ਧਾਨੇ-ਉਰਃਸਨ੍ਧਾਨੇ, ਕਮਿਜਾ-ਲਾਕ੍ਸਾ, ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ| ਸ਼ੁਕਤਰੁਃ-ਸ਼ਿਰੀਸਃ| ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਵਿਕ੍ਰੀਡਿਤਂ ਵਤ੍ਤਮ੍| ਵਸਾਦਯੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸੁ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾਃ| ਉਪਜਾਤਿਃ| ਅਕ੍ਸ੍ਯਾਮਯਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਿਫਲਾਦੀਨਿ ਸੇਵ੍ਯਾਨਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਜ੍ਰਾ| ਅਨਵਂ-ਪੁਰਾਣਂ, ਸਰ੍ਪਿਃ ਕਰ੍ਤਭੂਤਮੁਨ੍ਮਾਦਂ ਜਯਤਿ| ਵ੍ਯਪਸ੍ਮਤਿਂ-ਅਪਸ੍ਮਾਰਂ, ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਜਯਤਿ| ਏਵਂ ਕ੍ਸੀਰਾਦਯੋ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਾਦੀਨ੍ ਜਯਨ੍ਤੀਤਿਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਗੁਡਮਞ੍ਜਰੀ-ਕਾਲਾ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀ, ਤਸ੍ਯਾਃ ਖਪੁਰੋ-ਨਿਰ੍ਯਾਸੋ, ਨਸ੍ਯੇਨ ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਦਿਜਾਂ ਰੁਜਂ ਹਨ੍ਤਿ| ਨਵਨੀਤਯੁਕ੍ਤਂ ਖਣ੍ਡਮਰ੍ਦਿਤਮ੍| ਔਸ੍ਟ੍ਰਂ ਪਯੋ ਮੂਤ੍ਰਂ ਚ ਜਠਰਂ ਪਰਾਕਰੋਤਿ| ਔਸ੍ਟ੍ਰਮਿਤਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਉਸ੍ਟ੍ਰਾਦ੍ਰੁਞਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯੇਦਮਿਤਿ ਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਅਣ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਨਸ੍ਯਾਦਯੋ ਮੂਰ੍ਧਵਿਕਾਰਾਦੀਨ੍ ਜਹਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਨਨੁ, ਵਦ੍ਧਤ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਰਘਤੇ ਹਤ ਇਤ੍ਯਨੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਤਥਾਹਿ-"ਏਕਰਸਾਭ੍ਯਾਸੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਕਰਾਣਾਮ੍|" (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੫) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਕਰਣਂ ਚ ਕਥਂ ਵਦ੍ਧਤ੍ਵਹਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਚਸਃ, ਅਪਵਾਦਰੂਪਂ ਤ੍ਵਿਦਂ ਵਚਨਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਘਤਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰੈਕਰਸਾਭ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਕਰਣ੍ਤ੍ਵਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਗੀਤਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ(ਪਞ੍ਚ)| ਕਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| [ ਬਸ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ|] ਆਰ੍ਯਾ| ਇਤਿ-ਉਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਯਚ੍ਛ੍ਰੇਸ੍ਠਮੌਸਧਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਦ੍ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸ਼ਮਾਯ-ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ, ਅਲਂ-ਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਤਚ੍ਚ-ਅਗ੍ਨ੍ਯਂ, ਦੇਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਬਲੇਨ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪਨੀਯਮ੍| ਜਘਨਚਪਲਾਰ੍ਯਾ| ਏਤਚ੍ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਸੁ ਕਥਿਤਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਯਾ ਪੁਨਃ ਕਥਿਤਮ੍| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਹਿ ਵ੍ਯਾਸੇਨ ਸਮਾਸੇਨ ਚ ਵਿਮਤਯੋ ਵਿਰੁਨ੍ਧਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਸੇਨੋਪਦੇਸ਼ਃ, ਇਦਂ(ਅਯਂ) ਤੁ ਸਮਾਸੇਨੇਤ੍ਯਵਬੁਧ੍ਯਸ੍ਵ|

Adhikarana saMshayAnAgniveshasya prashnaH (59) · Śloka 59

ਇਤ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯਾਦਾਗਮਯ੍ਯਾਰ੍ਥਸੂਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਸੂਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪੇਸ਼ਲਾਨਾਮਤਪ੍ਤਃ| ਭੇਡਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਮਤੋ ਭਕ੍ਤਿਨਮ੍ਰਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੇਦਂ ਸਂਸ਼ਯਾਨੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ||੫੯||

ਸਂ-ਆਤ੍ਰੇਯਾਤ੍-ਭਗਵਤਃ ਪੁਨਰ੍ਵਸੋਃ, ਇਤਿ-ਉਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਅਰ੍ਥਸੂਤ੍ਰਂ-ਅਭਿਧੇਯਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ, ਆਗਮਯ੍ਯ-ਅਵਬੁਧ੍ਯ, ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ ਸਂਸ਼ਯਾਨੋ-ਨ ਤੁ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਬੋਧਾਹਂਕਤਃ, ਇਦਂ-ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ, ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ? ਤਸ੍ਯ-ਆਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯ ਮੁਨੇਃ, ਸੂਕ੍ਤਾਨਿ-ਸੁਭਾਸਿਤਾਨਿ, ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਸੂਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਧੁਰਾਣਾਮਤਪ੍ਤਃਸਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸਃ| ਤਥਾ ਚ ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ? ਭੇਡਜਾਤੂਕਰ੍ਣ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਸ਼ਿਸ੍ਯਾਣਾਂ ਸਮ੍ਮਤਃ| ਤਥਾ ਭਕ੍ਤਿਨਮ੍ਰੋ-ਨ ਤੁ ਜ੍ਞਾਨੋਦ੍ਧਤਃ ਸਨ੍, ਸ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ| ਸ਼ਾਲਿਨੀਵਤ੍ਤਮ੍|

Adhikarana punarvasudattamuttaram (60-62) · Śloka 62

ਕਿਂ ਪਸ੍ਟਵਾਨ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਗਵਨ੍ ਕੇਚਿਦਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋਪਿ ਰੋਗਿਣਃ| ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਸ੍ਥਾਤਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਮਤਾਨੁਗਾਃ||੬੦|| ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਾਮਯਪ੍ਰਾਣਾ ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤਥਾਪਰੇ| ਹਿਤਾਹਿਤਵਿਭਾਗਸ੍ਯ ਫਲਂ ਤਸ੍ਮਾਦਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍||੬੧|| ਕਿਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪਯਤੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਮੁਖ੍ਯਸ੍ਯ| ਸ਼ਿਸ੍ਯਗਣਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁ- ਰਾਚਖ੍ਯੌ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਤਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍||੬੨||

ਸਂ-ਭਗਵਨ੍-ਪੁਨਰ੍ਵਸੋ, ਕੇਚਿਨ੍ਨਰਾ ਆਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋ ਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾ ਅਪਿ ਰੋਗਿਣਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਮਾਨਾਦ੍ਯੈਰੁਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਆਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋਪੀਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋਪਿ| ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ਼ੇਸਪਾਦਤ੍ਰਯਵਿਕਲਤ੍ਵੇਨ ਰੋਗਿਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਸ੍ਥਾਤਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਮਤਾਨੁਗਾ ਇਤਿ| ਤਥਾਮਯਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਚਾਮਯਪ੍ਰਾਣਾਃ, ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਾ ਆਮਯਪ੍ਰਾਣਾ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍, ਕੇਚਿਦ੍ਰੋਗਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਮਾਨਾਃ ਕੇਚਿਚ੍ਚ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤਥਾਪਰ ਇਤਿ ਅਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਸ੍ਥਾਤਵਿਕਲਾ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਮਤਾਨਨੁਸਾਰਿਣਸ਼੍ਚੈਵਂਭਾਵਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍-ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍, ਹਿਤਾਹਿਤਵਿਭਾਗਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਫਲਮਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ-ਅਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਮ੍| ਅਨਿਸ਼੍ਚਿਤਫਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ-ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਖ੍ਯਂ, ਕਿਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ? ਨ-ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਿਕ੍ਸਯਤੀਤਿ| ਅਤਸ਼੍ਚੈਤਦਾਰਮ੍ਭੋ ਨਿਸ੍ਫਲਃ ਕਾਕਦਨ੍ਤਪਰੀਕ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਤ੍| ਇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਯਤਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਗਣਸ੍ਯ-ਜਾਤੂਕਰ੍ਣ੍ਯਭੇਡਾਦੇਃ, ਭਗਵਾਨ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ-ਪਰਮਾਰ੍ਥਂ, ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ-ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ, ਜਗਾਦ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਸ੍ਯਗਣਸ੍ਯ ? ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਮੁਖ੍ਯਃ-ਪ੍ਰਧਾਨੋ, ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯੇਤਿ|

Adhikarana cikitsA~acikitsA cana tulyA (63) · Śloka 63

ਕਿਂ ਤਦੁਕ੍ਤਵਾਨ੍? ਇਤ੍ਯਾਹ ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚ ਤੁਲ੍ਯਾ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ| ਵਿਨਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਗਚ੍ਛਤਾਂ ਸੋਡਸ਼ਾਂਸ਼ਯਾ||੬੩||

ਸ੦-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ-ਚਤੁਸ੍ਪਾਤ੍ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾ, ਅਚਿਕਿਤ੍ਸਾ-ਹਿਤਾਹਿਤਵਿਭਾਗਾਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ੇ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਨਕਾਰਿਤਾ, ਸਾ ਤੁਲ੍ਯਾ ਭਵਿਤੁਂ ਨਾਰ੍ਹਤਿ| ਕੇਸਾਮ੍ ? ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਿਨਾ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਪਿ ਗਚ੍ਛਤਾਮ੍| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਃ, ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਪੀਤ੍ਯਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਯਾ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ? ਸੋਡਸ਼ਾਂਸ਼ਯਾ| ਤਦਯਂ ਭਾਵਃ,-ਸੋਡਸ਼ ਭਾਗਯਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਵਿਨਾ ਯਤ੍ਰ ਰੋਗੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਤਰਂ ਤਤ੍ਸਾਧਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ| ਤਥਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਰੋਹਿਣਿਕਾਦੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਨ੍ਤਰੇਣ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ| ਤਦੇਵਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਤੁਲ੍ਯਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤੀਤਿ|

Adhikarana Ata~gkapa~gkamagnAnAM BiShagjitaM hastAlambaH (64) · Śloka 64

ਆਤਙ੍ਕਪਙ੍ਕਮਗ੍ਨਾਨਾਂ ਹਸ੍ਤਾਲਮ੍ਬੋ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍| ਜੀਵਿਤਂ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਨੌਸਧਾਤ੍||੬੪||

ਸ੦-ਤਸ੍ਮਾਦਾਤਙ੍ਕ ਏਵ ਪਙ੍ਕੋ ਦੁਰੁਤ੍ਤਰਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਗ੍ਨਾਨਾਂ ਤਪ੍ਤਾਨਾਂ, ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਂ-ਤਦੁਪਦੇਸ਼ਕਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਉਪਚਾਰਾਦੇਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਦ੍ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਂ ਹਸ੍ਤਾਲਮ੍ਬੋ-ਹਸ੍ਤਾਲਮ੍ਬਤੁਲ੍ਯਮ੍| ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵਾਸਾਧ੍ਯਾਨਾਮਪਿ ਭੇਸਜਾਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਨ ਚ ਭਵਤਿ|

Adhikarana sarve rogA upAyaM nApekShante (65) · Śloka 65

ਨ ਹ੍ਯੁਪਾਯਮਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾ, ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ| ਉਪਾਯਸਾਧ੍ਯਾਃ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ,ਨਾਹੇਤੁਰ੍ਹੇਤੁਮਾਨ੍ ਯਤਃ||੬੫||

ਸ੦-ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾਃ-ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਅਪਿ, ਉਪਾਯਂ-ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਲਕ੍ਸਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ, ਨਾਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ, ਅਸਾਧ੍ਯਰੋਗਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨਿਰਪੇਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍| ਯੇ ਚੋਪਾਯਸਾਧ੍ਯਾ ਰੋਗਾਃ-ਰੋਹਿਣ੍ਯਾਦਯਃ, ਤੇਨ੍ਯਥਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਨ੍ਤਰੇਣ, ਨੈਵ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਯਤੋ ਯੋਹੇਤੁਃ ਸ ਹੇਤੁਮਾਨ੍ਨ ਭਵਤਿ| ਅਪਿ ਤੁ ਨਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਿਕ ਏਵਾਯਂ ਹੇਤੁਵਾਦਃ, ਯਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਖ੍ਯੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਵਿਨੈਵ ਰੋਗੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਦਸ਼੍ਯ ਇਤਿ|

Adhikarana upAyasAdhyA rogAH sidhyanti (66) · Śloka 66

ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਯਾਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ| ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਨ੍ਨੈਵਂ ਨੋਪਾਯੇਸ੍ਤ੍ਯਨੁਪਾਯਤਾ||੬੬||

ਸ੦-ਯਤ੍ਤੂਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਯਾਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਭਵਤਿ| ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਗਵਨ੍ ਕੇਚਿਦਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋਪਿ ਰੋਗਿਣਃ| ਯਾਵਤ੍ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਾਮਯਪ੍ਰਾਣਾਃ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵਂ ਨ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ ਤ੍ਵਂ ਵਦਸਿ| ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਉਪਾਯੇਨੁਪਾਯਤਾਸ੍ਤਿ| ਯੋ ਹਿ ਯਸ੍ਯ ਯਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੋਪਾਯਃ ਪ੍ਰਥਿਤਃ, ਸ ਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਪਾਯਃ| ਯਥਾ,-ਘਟਸ੍ਯ ਮਦ੍ਦਣ੍ਡਚਕ੍ਰਾਦਿਸਾਮਗ੍ਰੀਵਿਸ਼ੇਸੋ ਨ ਕਦਾਚਿਦਨੁਪਾਯੋ ਭਵਿਤੁਰ੍ਮਹਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਤੁਸ੍ਪਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯੋਪਾਯ ਏਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਨ ਤ੍ਵਨੁਪਾਯਃ|

Adhikarana upAye~anupAyatA nAsti,daivavaiguNyAt kadAcinna siddhiH (67) · Śloka 67

ਅਪਿ ਚੋਪਾਯਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਧੀਮਤੋ ਜਾਤੁਚਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ| ਨ ਸਿਧ੍ਯੇਦ੍ਦੈਵਵੈਗੁਣ੍ਯਾਨ੍ਨ ਤ੍ਵਿਯਂ ਸੋਡਸ਼ਾਤ੍ਮਿਕਾ||੬੭||

ਸ੦-ਧੀਮਤਃ-ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ, ਉਪਾਯਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦੈਵਾਪਰਾਧਾਤ੍ ਇਯਂ ਸੋਡਸ਼ਾਤ੍ਮਿਕਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ| ਤ(ਯ)ਸ੍ਮਾਦਾਯੁਃ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਭਾਗ੍ਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੈਵਵੈਗੁਣ੍ਯਮ੍| ਵਿਮਲਵਿਪੁਲਮਤ੍ਯਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾ ਰੋਗਵਿਸਯੇ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਯਾਃ ਸਿਦ੍ਧਿਰੇਵ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਸਿਦ੍ਧਿਃ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋ ਯਤ੍ਰੋਪਾਯਃ, ਸ ਤਤ੍ਰਾਨੁਪਾਯੋ ਨ ਭਵਤਿ| ਮੁਨਿਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਚ.ਸੂ. ਅ. ੧੦/੭)-"ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵੀਭਾਗਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਃ| ਕਾਲੇ ਚਾਰਭਤੇ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ਤਤ੍ਸਾਧਯਤਿ ਧ੍ਰੁਵਮ੍||" ਇਤਿ|

Adhikarana eteShAmudAharaNAni (68-70) · Śloka 70

ਏਤਦੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ ਕਸ੍ਯਾਸਿਦ੍ਧੋਗ੍ਨਿਤੋਯਾਦਿਃ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਕਰ੍ਮਣਿ| ਨ ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਕਰ੍ਸਣਂ ਵਾ ਕਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਰਂ ਗਵੇਧੁਕਮ੍||੬੮|| ਕਸ੍ਯ ਮਾਸਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਦੌ ਵਸ੍ਯਤ੍ਵੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਕਰਣਾਕ੍ਸੇਪੌ ਕਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ਯਿਤੌ ਯਵੇ||੬੯|| ਵਿਸਂ ਕਸ੍ਯ ਜਰਾਂ ਯਾਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍| ਕਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਕਲ੍ਯਤਾਂ ਪਥ੍ਯਾਦਤੇ ਰੋਹਿਣਿਕਾਦਿਸੁ||੭੦||

ਸ੦-ਕਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸ੍ਵੇਦਕਰ੍ਮਣਿ, ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਕਰ੍ਮਣਿ ਚ ਤੋਯਂ, ਨ ਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪਗਮਾਦੌ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲਾਦਿਃ| ਅਪਿ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਸਿਦ੍ਧੋਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਤ੍| ਏਵਂ ਯਾਵਦ੍ਰੋਹਿਣਿਕਾਦਿਸ੍ਵਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਏਵਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਫਲਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍|

Adhikarana cikitsA vinA~akAlamaraNaM kathaM vAryatAm? (71) · Śloka 71

ਅਪਿ ਚਾਕਾਲਮਰਣਂ ਸਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍| ਮਹਤਾਪਿ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਵਾਰ੍ਯਤਾਂ ਕਥਮਨ੍ਯਥਾ||੭੧||

ਸ੦-ਨ ਕੇਵਲਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਦ੍ਧੇਤੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸਫਲਮ੍| ਯਤਸ਼੍ਚਾਕਾਲਮਰਣਂ ਸਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍| ਤਦਨ੍ਯਥਾ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਨ੍ਤਰੇਣ, ਪਰਮੇਣਾਪਿ ਯਤ੍ਨੇਨ ਕਥਂ-ਕੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਨਿਰ੍ਵਾਯਤਾਮ੍ ? ਨ ਕੇਨਚਿਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana jvare la~gghanabRuMhaNaM shAstrAdeva siddhiM gatam (72) · Śloka 72

ਨ ਚਾਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰਕ੍ਸੈਵ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ ਚਨ੍ਦਨਾਦ੍ਯਪਿ ਦਾਹਾਦੌ ਰੂਢਮਾਗਮਪੂਰ੍ਵਕਮ੍| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੇਵ ਗਤਂ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਜ੍ਵਰੇ ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣਮ੍||੭੨||

ਸ੦-ਦਾਹਾਦੌ ਵਿਸਯੇ ਚਨ੍ਦਨਾਦਿ ਚਾਗਮਪੂਰ੍ਵਕਮੇਵ ਲੋਕਰੂਢਮ੍, ਨ ਤ੍ਵੇਵਮੇਵ| ਤਥਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੇਵ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਖ੍ਯਾਤ੍, ਸਕਲਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਜ੍ਵਰੇ ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣਂ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦਕ੍ਸੀਰਾਦਿ ਸਿਦ੍ਧਿਮੁਪਗਤਮ੍, ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍|

Adhikarana samyakcikitsite saMshayaM mA kRuthAH (73) · Śloka 73

ਚਤੁਸ੍ਪਾਦ੍ਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇ ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਚ੍ਯ ਯੋਜਿਤੇ| ਮਾ ਕਥਾ ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਰ੍ਘਾਤਂ ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ||੭੩||

ਸ੦-ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਾ[ਨਾਂ] ਯੇ ਗੁਣਾਃ-ਆਯੁਸ੍ਕਮੀਯੋਕ੍ਤਾਃ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧/੨੭), ਤੈਃ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇ-ਯੁਕ੍ਤੇ, ਤਥਾ ਸੁਸ੍ਠੁ ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦੀਨ੍ ਯੋਜਿਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ, ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਰ੍ਘਾਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ-ਸਂਸ਼ਯਂ, ਮਾ ਕਥਾਃ|

Adhikarana akANDe mRutyupAshAnAM dRuDhaCedanametat (74) · Śloka 74

ਏਤਦ੍ਧਿ ਮਤ੍ਯੁਪਾਸ਼ਾਨਾਮਕਾਣ੍ਡੇ ਛੇਦਨਂ ਦਢਮ੍| ਰੋਗੋਨ੍ਤ੍ਰਾਸਿਤਭੀਤਾਨਾਂ ਰਕ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਮਸੂਤ੍ਰਕਮ੍||੭੪||

ਸ੦-ਯਤਸ਼੍ਚਾਕਾਣ੍ਡੇ-ਅਕਾਲੇ, ਮਤ੍ਯੁਪਾਸ਼ਾਃ-ਜ੍ਵਰਾਦਯਸ੍ਤੇਸਾਂ ਏਤਤ੍-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਦਢਂ-ਸਾਰਂ, ਛੇਦਨਮ੍| ਤਥਾ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇਭ੍ਯੋ ਜ੍ਵਰਾਦਿਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਙ੍ਕਯਾ ਭੀਤਾਨਾਂ ਸੂਤ੍ਰਰਹਿਤਂ ਰਕ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਕਂ, ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਕਰਣਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਧ੍ਯੇਤਵ੍ਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍|

Adhikarana etaccikitsAshAstraM sAkShAdamRutam,tadevadurBAjanasthaM hAlAhalatvaM yAti (75) · Śloka 75

ਏਤਤ੍ਤਦਮਤਂ ਸਾਕ੍ਸਾਜ੍ਜਗਦਾਯਾਸਵਰ੍ਜਿਤਮ੍| ਯਾਤਿ ਹਾਲਾਹਲਤ੍ਵਂ ਤੁ ਸਦ੍ਯੋ ਦੁਰ੍ਭਾਜਨਸ੍ਥਿਤਮ੍||੭੫||

ਸ੦-ਤਥੈਤਤ੍-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਤਤ੍-ਸਕਲਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ, ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍-ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ, ਅਮਤਂ ਮਤ੍ਯੁਜਯੇ, ਤ(ਯ)ਤ੍ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਜਗਤਃ ਸੁਰਾਸੁਰਰੂਪਸ੍ਯ, ਆਯਾਸਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਕ੍ਸੀਰੋਦਮਥਨਕਾਲੇ, ਤੇਨ ਵਰ੍ਜਿਤਮਿਦਮ੍| ਅਮਤਮਪਿ ਦੁਰ੍ਭਾਜਨਸ੍ਥਿਤਂ ਸਦ੍ਯਃ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ, ਵਿਸਤ੍ਵਂ ਯਾਤਿ|

Adhikarana BiShagpAshAn dUrAtyajet (76) · Śloka 76

ਤਦੇਵ ਦੁਰ੍ਭਾਜਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਅਜ੍ਞਾਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਦ੍ਭਾਵਾਨ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਪਰਾਯਣਾਨ੍| ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਦੂਰਾਦ੍ ਭਿਸਕ੍ਪਾਸ਼ਾਨ੍ ਪਾਸ਼ਾਨ੍ ਵੈਵਸ੍ਵਤਾਨਿਵ||੭੬||

ਸ੦-ਅਜ੍ਞਾਤਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਦ੍ਭਾਵਃ-ਪਰਮਾਰ੍ਥੋ, ਯੈਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਥਾਵਿਧਾਨ੍ ਭਿਸਕ੍ਪਾਸ਼ਾਨ੍ ਦੂਰਤਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤਥਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਪਰਾਯਣਾਨ੍-ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪਾਠਮਾਤ੍ਰਸ਼ਰਣਾਨ੍| ਅਤ ਏਵ ਵਿਸਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪਾਠਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਨਿਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਤਥਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪਰਮਾਰ੍ਥਾਨਵਬੋਧਾਚ੍ਚ ਵਿਸਤ੍ਵਮ੍| ਕਾਨਿਵ ? ਵੈਵਸ੍ਵਾਤਾਨ੍-ਯਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਃ, ਪਾਸ਼ਾਨ੍ ਯਥਾ| ਇਤਿ ਤਾਵਦਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਨ੍|

Adhikarana sAdhuvRuttAnAM BiShajAM Badram (77) · Śloka 77

ਸਮ੍ਯਗ੍ਭਿਸਜਃ ਸ਼੍ਲਾਘਮਾਨੋ ਬ੍ਰੂਤੇ ਭਿਸਜਾਂ ਸਾਧੁਵਤ੍ਤਾਨਾਂ ਭਦ੍ਰਮਾਗਮਸ਼ਾਲਿਨਾਮ੍| ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਕਰ੍ਮਣਾਂ ਭਦ੍ਰਂ ਭਦ੍ਰਂ ਭਦ੍ਰਾਭਿਲਾਸਿਣਾਮ੍||੭੭||

ਸ੦-ਸੁਵੈਦ੍ਯਾਨਾਂ ਸਚ੍ਚਰਿਤਾਨਾਮਿਹ ਲੋਕੇਨ੍ਯਤ੍ਰ ਚ ਸਦੈਵ ਭਦ੍ਰਮ੍| ਕਿਂਵਿਧਾਨਾਮ੍ ? ਆਗਮੇਨ-ਗ੍ਰਨ੍ਥਤੋਰ੍ਥਤਃ, ਸ਼੍ਲਾਘਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇਸਾਮ੍| ਈਦਸ਼ਾ ਅਪ੍ਯਨਭ੍ਯਸ੍ਤਕਰ੍ਮਾਣੋ ਨ ਸ਼੍ਲਾਘਾਰ੍ਹਾਃ ਸ੍ਯੁਰਿਤ੍ਯਾਹ, ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਂ-ਅਸਕਤ੍ਤੈਲਲੇਹਾਦਿਪਾਕਾਦ੍ਯਨੁਵਾਸਨਨਿਰੂਹਾਦਿਯੋਜਨਂ ਚ, [ਕਰ੍ਮ] ਯੈਸ੍ਤੇਸਾਂ ਲੋਕਦ੍ਵਯੇਪਿ ਭਦ੍ਰਮ੍| ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਪੁਤ੍ਰਮਿਤ੍ਰਾਦਿਰੂਪੇਣ ਭਦ੍ਰਮਿਵ ਹਿਤਂ ਸੁਖਂ ਚਾਭਿਲਸਨ੍ਤਿ-ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯੇ, ਤੇਸਾਮਪਿ ਭਦ੍ਰਂ-ਸ਼ਸ੍ਤਮ੍|

Adhikarana aShTA~ggahRudayasya tantrasya sa~ggre hAt pRuthakkaraNe pryojanam (78-80) · Śloka 80

ਇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਦੋਸੈਰ੍ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਖਿਲਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਯਤ੍ ਪਰਿਤਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍||੭੮|| ਵਿਪੁਲਾਮਲਵਿਜ੍ਞਾਨਮਹਾਮੁਨਿਮਤਾਨੁਗਮ੍| ਮਹਾਸਾਗਰਗਮ੍ਭੀਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥੋਪਲਕ੍ਸਣਮ੍||੭੯|| ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਵੈਦ੍ਯਕਮਹੋਦਧਿਮਨ੍ਥਨੇਨ ਯੋਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਹਾਮਤਰਾਸ਼ਿਰਾਪ੍ਤਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਨਲ੍ਪਫਲਮਲ੍ਪਸਮੁਦ੍ਯਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਮੇਤਦੁਦਿਤਂ ਪਥਗੇਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍||੮੦||

ਸ੦-ਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਤੇ-ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਸ਼ਰੀਰਮਨੇਨੇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍, ਤਸ੍ਯ ਗੁਣਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਗੁਣਾਃ,-ਯੈਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਲਙ੍ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ, ਤੈਰੇਵZਂਪ੍ਰਕਾਰੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਉ. ਅ.੫੦)-"ਅਲਙ੍ਕਤਂ ਯੁਕ੍ਤਿਪਦੈਃ ਸਦ੍ਰਤ੍ਨੈਰਿਵ ਕਾਞ੍ਚਨਮ੍| ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਾਰ੍ਥਦੁਰ੍ਗੇਸੁ ਭਿਸਜਾਂ ਸਙ੍ਕ੍ਰਮੈਰਿਵ|| ਤਤ੍ਰਾਧਿਕਰਣਂ ਯੋਗੋ ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥੋਰ੍ਥਃ ਪਦਸ੍ਯ ਚ| ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੋਦ੍ਦੇਸ਼ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਾਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍|| ਉਪਦੇਸ਼ਾਪਦੇਸ਼ਾਤਿਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਨਿਰ੍ਣਯਾਃ| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੈਕਾਨ੍ਤਨੈਕਾਨ੍ਤਾਃ ਸਾਪਵਰ੍ਗੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ|| ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਵਿਧਾਨਾਨੁਮਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਸਂਸ਼ਯਾਃ| ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਪੇਕ੍ਸਾਸ੍ਵਸਂਜ੍ਞੋਹ੍ਯਸਮੁਚ੍ਚਯਾਃ|| ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨਿਰ੍ਵਚਨਂ ਨਿਯੋਗੋਥ ਵਿਕਲ੍ਪਨਮ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਸਾਰਸ੍ਤਥੋਦ੍ਧਾਰਃ ਸਮ੍ਭਵਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਯਃ||" ਇਤਿ|

Adhikarana tantrayuktayaH ShaTtrIshat 1 adhikaraNasya lakShaNam · Śloka

ਤਤ੍ਰ ੧ ਅਧਿਕਰਣਂ ਨਾਮ,-ਯਦਧਿਕਤ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸ੍ਥਾਨਮਧ੍ਯਾਯਃ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਧਿਕਰਣਂ-ਯਦਧਿਕਤ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਯਥਾ-ਅਸ੍ਟਾਵਙ੍ਗਾਨ੍ਯਧਿਕਤ੍ਯ ਹਦਯਾਖ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੧/੫)-"ਕਾਯਬਾਲ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਾਧਿਕਰਣਂ ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੩੦/੫੩)-"ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਃ ਸੂਤ੍ਰਿਤਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਪ੍ਰਤਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਸਰ੍ਵਤਃ|" ਇਤਿ| ਅਧ੍ਯਾਯੋਪਿ ਯਦਧਿਕਤ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦਧ੍ਯਾਯਾਧਿਕਰਣਂ| ਯਥਾ (ਹ. ਸੂ. ਅ . ੨)_"ਅਥਾਤੋ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|" ਇਤਿ| ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਯਦਧਿਕਤ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਰਣਾਧਿਕਰਣਮ੍| ਯਥਾ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ.੩/੧੮)-"ਦਸ਼ ਮੂਲਸਿਰਾ ਹਤ੍ਸ੍ਥਾਸ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਪੁਃ|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਵਤ੍ "ਇਤ੍ਯਵੇਧ੍ਯਵਿਭਾਗਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਂ ਵਰ੍ਣਿਤਾਃ ਸਿਰਾਃ|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂ ਵਾਕ੍ਯਮਪਿ ਯਦਧਿਕਤ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਾਧਿਕਰਣਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍|

Adhikarana 2 yogasya lakShaNam · Śloka

੨ ਯੋਗੋ ਨਾਮ,-ਯੋਜਨਾ, ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਯੋਃ ਸੂਤ੍ਰਭਾਸ੍ਯਰ੍ਯੋਰ੍ਵਾ| ਯਥਾ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ.੩)-"ਅਥਾਤੋਙ੍ਗਵਿਭਾਗਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|" ਇਤ੍ਯੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯਾਙ੍ਗਾਨਿ ਵਿਭਜਤੇ-"ਸ਼ਿਰੋਨ੍ਤਰਾਧਿਰ੍ਦ੍ਵੌ ਬਾਹੂ ਸਕ੍ਥਿਨੀ ਚ ਸਮਾਸਤਃ| ਸਡਙ੍ਗਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਯੋਗਃ, ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਹੇਤੁਰ੍ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤ ਉਪਨਯੋ ਨਿਗਮਨਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ| ਯਥਾ-ਅਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਿਤੇਰ੍ਮੂਲਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ| ਅਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਾਹਾਰੇ ਸਤਿ ਤਸ੍ਤ੍ਥਿਤੇਰਿਤਿ ਹੇਤੁਃ, "ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਰ੍ਹੇਤੁਰਾਹਾਰਾਨ੍ਨ ਹ੍ਯਪਕ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਦਯਃ|" (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ.੩/੫੪) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਯਥਾ-ਸ਼ਾਲ੍ਯਙ੍ਕੁਰਸ੍ਯ ਬੀਜਮਿਤਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ| ਉਪਨਯੋ ਯਥਾ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਤ੍ਵਸਾਧਨਾਯ ਬਹੁਧਾ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੋਪਨਯਂ ਕਤਵਾਂਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ੍, "ਕਸ੍ਯਾਸਿਦ੍ਧੋਗ੍ਨਿਤੋਯਾਦਿਃ" (ਹ.ਉ. ਅ.੪੦/੬੮) ਇਤ੍ਯਾਦਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਪ੍ਰਯੋਜਨਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਫਲਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯੁਪਨਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਰਮ੍ਭਣੀਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਮਾਣਪਦੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਮੁਖੇਨ ਨਿਗਮਨਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍(ਹ.ਉ. ਅ. ੪੦/੭੩)-ਚਤੁਸ੍ਪਾਦ੍ਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇ ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਚ੍ਯ ਯੋਜਿਤੇ| ਮਾ ਕਥਾ ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਰ੍ਘਾਤਂ ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ||" ਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਸਂਸ਼ਯਾਨੁਪਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਯਾ ਪ੍ਰਮਾਣਫਲੋਪਸਂਹਾਰਕਰਣਮ੍|

Adhikarana 3 hetvardhasya lakShaNam · Śloka

੩ ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥੋ ਨਾਮ,-ਯਦਨ੍ਯਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੋਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਤਥੈਵੋਪਪਦ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ.੩/੨੦)-"ਤਤ੍ਰੈਕੈਕਂ ਚ ਸ਼ਾਖਾਯਾਂ ਸ਼ਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ ਵੇਧਯੇਤ੍| ਸਿਰਾਂ ਜਾਲਨ੍ਧਰਾਂ ਨਾਮ ਤਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ (ਹ.ਸ਼ਾ.ਅ.੩/੩੪)-"ਅਵੇਧ੍ਯਾਃ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾ ਗ੍ਰਥਿਤਾਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਃ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਤੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸਵਚਨੇਭ੍ਯੋਨੁਮੀਯਤੇ ਸ਼ੇਸਾ ਵੇਧ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਥੈਤਾਨਿ ਵਚਾਂਸਿ ਨਿਰਰ੍ਥਕਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰਿਤਿ|

Adhikarana 4 padArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੪||੮੦||

੪ ਪਦਾਰ੍ਥੋ ਨਾਮ,-ਪਦੇਨਾਰ੍ਥੋ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਪਦਮ੍, ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਭੂਜਲਾਦਿਃ| ਗੁਣ ਇਤਿ ਪਦਮ੍, ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਃ|

Adhikarana 5 pradeshasya lakShaNam · Śloka

੫ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੋ ਨਾਮ,-ਯੇਸਾਮਰ੍ਥਾਨਾਮਤਿਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਕਲ੍ਯੇਨਾਭਿਧਾਨਸ੍ਯਾਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਤੋਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਸੂ.ਅ.੫/੮੪)-"ਇਤਿ ਦ੍ਰਵੈਕਦੇਸ਼ੋਯਂ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮੁਦਾਹਤਃ|" ਇਤਿ|

Adhikarana 6 uddeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੬|੮੦|

੬ ਉਦ੍ਦੇਸ਼ੋ ਨਾਮ,-ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਭਿਧਾਨਮ੍| ਯਥਾ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧/੬)-"ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ ਸਮਾਸਤਃ| ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 7 nirdeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੭|੮੦|

੭ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਨਾਮ,-ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋਕ੍ਤਿਃ| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੧/੧੧)-"ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸੋ ਲਘੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਖਰਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼੍ਚਲੋਨਿਲਃ|" ਇਤਿ|

Adhikarana 8 prayojanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੮|੮੦|

੮ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸੋ ਨਾਮ,-ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੂਤ੍ਰੇ ਲਾਘਵਿਕੇਨਾਰ੍ਥਾਦ੍ਗਮ੍ਯ ਮਾਨਮਨੁਕ੍ਤਪੂਰਣਾਰ੍ਥਮਧ੍ਯਾਹ੍ਰਿਯਤੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ.੩/੩)-"ਤਤ੍ਰ ਖਾਤ੍ ਖਾਨਿ ਦੇਹੇਸ੍ਮਿਨ੍" 'ਭਵਨ੍ਤਿ' ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| "ਆਪ੍ਯਾ ਜਿਹ੍ਵਾਰਸਕਲੇਦਾਃ" (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ.੩/੪) ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਭਵਾਰ੍ਥੇ ਤਦ੍ਧਿਤਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍|

Adhikarana 9 vAkyasheShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੯|੮੦|

੯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਨਾਮ,-ਯਦਰ੍ਥਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਉ. ਅ. ੪੦/੬੪)-"ਆਤਙ੍ਕਪਙ੍ਕਮਗ੍ਨਾਨਾਂ ਹਸ੍ਤਾਲਮ੍ਬੋ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍|" ਇਤਿ| ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਧ੍ਯੇਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 10 upadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੦|੮੦|

੧੦ ਉਪਦੇਸ਼ੋ ਨਾਮ,-ਆਪ੍ਤਵਚਨਮ੍| ਯਥਾ(ਹ.ਸੂ. ਅ.੧੭/੨੯)-"ਸ੍ਨੇਹਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਃ ਕੋਸ੍ਠਗਾ ਧਾਤੁਗਾ ਵਾ ਸ੍ਰੋਤੋਲੀਨਾ ਯੇ ਚ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਥਿਸਂਸ੍ਥਾਃ| ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਵੇਦੈਸ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵੀਕਤ੍ਯ ਕੋਸ੍ਠਂ ਨੀਤਾਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਭ੍Vਇਰ੍ਨਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 11 apadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੧|੮੦|

੧੧ ਅਪਦੇਸ਼ੋ ਨਾਮ,-ਯਦਾਚਾਰ੍ਯਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਯ ਹੇਤੁਮੁਪਦਿਸ਼ਤਿ| ਯਥਾ (ਹ.ਉ. ਅ.੪੦/੬੪)-"ਜੀਵਿਤਂ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਨੌਸਧਾਤ੍|" ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਯ ਹੇਤੁਮਾਹ(ਹ.ਉ. ਅ. ੪੦/੬੪)-"ਨ ਹ੍ਯਪਾਯਯਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾਃ" ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਮੁਪਾਯਾਪੇਕ੍ਸਾਭਾਵਾਤ੍|

Adhikarana 12 atideshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੨|੮੦|

੧੨ ਅਤਿਦੇਸ਼ੋ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵਾਰ੍ਥਜਾਤਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਨੁਕ੍ਤਾਰ੍ਥਸਾਧਨਾਯ ਏਵਮਨ੍ਯਦਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਪਰਿਭਾਸਾਯਾਂ ਸ੍ਥਾਪਯਤਿ| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਣਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇ (ਹ.ਉ. ਅ. ੧੮/੪)-"ਮਹਤਃ ਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ ਕਾਸ੍ਠਾਤ੍ ਕ੍ਸੌਮੇਣ ਵੇਸ੍ਟਿਤਾਤ੍| ਤੈਲਸਿਕ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਰਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸਦ੍ਯੋ ਰੁਜਾਪਹਃ|| ਯੋਜ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵਂ ਭਦ੍ਰਕਾਸ੍ਠਾਤ੍ ਕੁਸ੍ਠਾਤ੍ ਕਾਸ੍ਠਾਚ੍ਚ ਸਾਰਲਾਤ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 13 arthApatterlakShaNam (80) · Śloka 80

੧੩|੮੦|

੧੩ ਅਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮ,-ਯੋਨ੍ਯੇਨਾਰ੍ਥੇਨੋਕ੍ਤੇਨ ਤਤੋਪਰੋਪ੍ਯਰ੍ਥੋ ਗਦਿਤ ਇਵ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੫/੩੧)-"ਨੈਵਾਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਸ਼ਿ ਨੈਵੋਸ੍ਣਮ੍" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਤੂਕ੍ਤਂ ਦਿਵਾ ਭੁਞ੍ਜੀਤੇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚਾਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਗਮ੍ਯਤੇ| [ਨਨੁ,] ਕਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥਃ ? ਕਾ ਚਾਸ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਃ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਦਧ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰੋਰ੍ਥਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤਾ 'ਨੈਵਾਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਸ਼ਿ' ਇਤਿ ਕਾਲੋ ਨਿਸਿਦ੍ਧੋ ਨ ਤੁ ਦਧਿਭਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤੋ ਯੋਯਮਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੋਰ੍ਥਃ, ਸਆਪਦ੍ਯਤੇ ਦਿਵਾ ਦਧਿਭੋਜਨਾਰ੍ਥਃ, ਰਾਤ੍ਰਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇ ਦਿਨਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਾਭਾਵਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਥਾ ਅਨਭ੍ਯਵਹਰਣੀਯਸ੍ਯਾਹਾਰਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਨੁਪਪਤ੍ਤੇਃ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍|

Adhikarana 14 nirNayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੪|੮੦|

੧੪ ਨਿਰ੍ਣਯੋ ਨਾਮ,-ਯਨ੍ਨਿਵਾਰਿਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਪਨਮ੍| ਯਥਾ(ਹ.ਉ. ਅ.੪੦/੬੦)-"ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਗਵਨ੍ ਕੇਚਿਦਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋਪਿ ਰੋਗਿਣਃ|" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਫਲਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਂਸ਼ਯਕਰਣੇ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਿਰ੍ਣਯਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ (ਹ.ਉ. ਅ.੪੦/੬੩)-"ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚ ਤੁਲ੍ਯਾ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 15 prasa~ggasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੫|੮੦|

੧੫ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਨਾਮ,-ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਹਿਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਕੇਨਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਤਰੇਣ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਵਿਧੌ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੨੭/੨)-"ਲੋਹਿਤਂ ਪ੍ਰਵਦੇਚ੍ਛੁਦ੍ਧਂ ਤਨੋਸ੍ਤੇਨੈਵ ਚ ਸ੍ਥਿਤਿਃ|" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਰ੍ਤਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ.੧/੧)-"ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਕ੍ਲੇਸ਼ਚੋਦਿਤਃ| ਗਰ੍ਭਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਯੁਕ੍ਤਿਵਸ਼ਾਦਗ੍ਨਿਰਿਵਾਰਣੌ||" ਇਤਿ| ਨ ਚ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਤਾ ਤਸ੍ਯ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧੇ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਭਵਤ੍ਵਮੇਵ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯੋਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਤੁ ਕ੍ਰਮੋ ਵਰ੍ਣਿਤਃ| ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਤੁ ਯਯਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਸ਼ਰੀਰਹੇਤੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੋਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ(ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ.੧/੨)-"ਬੀਜਾਤ੍ਮਕੈਰ੍ਮਹਾਭੂਤੈਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨੁਗੈਸ਼੍ਚ ਸਃ| ਮਾਤੁਸ਼੍ਚਾਹਾਰਰਸਜੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਕੁਕ੍ਸੌ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ||" ਇਤਿ|

Adhikarana 16 ekAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੬|੮੦|

੧੬ ਏਕਾਨ੍ਤੋ ਨਾਮ,-ਯ ਏਕਮੇਵ ਪਕ੍ਸਮਵ੍ਯਭਿਚਾਰੇਣ ਸ਼੍ਰਯਤਿ ਨਾਨ੍ਯਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੪/੩੧)-"ਯੇ ਭੂਤਵਿਸਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਕ੍ਸਤਭਙ੍ਗਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਃ| ਰੋਗਦ੍ਵੇਸਭਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਯੁਰਾਗਨ੍ਤਵੋ ਗਦਾਃ||" ਇਤਿ|

Adhikarana 17 naikAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੭|੮੦|

੧੭ ਨੈਕਾਨ੍ਤੋ ਨਾਮ,-ਅਨ੍ਯਤਰਪਕ੍ਸਾਨਵਧਾਰਣਾਤ੍| ਯਥਾ (ਹ.ਸੁ. ਅ.੪੦/੬੪)-"ਜੀਵਿਤਂ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਨੌਸਧਾਤ੍|" ਏਕਾਨ੍ਤੇਨ (ਹ.ਉ. ਅ. ੪੦/੬੪)-"ਨ ਹ੍ਯੁਪਾ ਯਮਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 18 apavargasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੮|੮੦|

੧੮ ਅਪਵਰ੍ਗੋ ਨਾਮ,-ਸਾਕਲ੍ਯੇਨੋਤ੍ਸਸ੍ਟਸ੍ਯ ਯਤ੍ਪੁਨਸ੍ਤਦੇਕਦੇਸ਼ਾਪਕਰ੍ਸਣਮ੍| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੨੭/੪)-"ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਾਦ੍ਯੈਰੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਗਦਾਃ| ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਾਧ੍ਯਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੇ ਚ ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਜਾਃ|| ਤੇਸੁ ਸ੍ਰਾਵਯਿਤੁਂ ਰਕ੍ਤਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯਧਯੇਤ੍ਸਿਰਾਮ੍|" ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗਮਭਿਧਾਯ ਏਕਦੇਸ਼ੇਪਵਾਦਂ ਵਕ੍ਤਿ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੨੭/੬)-"ਨ ਤੂਨਸੋਡਸ਼ਾਤੀਤਸਪ੍ਤਤ੍ਯਬ੍ਦਸ੍ਰੁਤਾਸਜਾਮ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 19 viparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੯|੮੦|

੧੯ ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਨਾਮ,-ਯਥੋਪਦਿਸ੍ਟਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਲਕ੍ਸਣਾਦਿਕਰਣਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੧੬/੩੦)-"ਵਾਤਾਨੁਲੋਮ੍ਯਂ ਦੀਪ੍ਤੋਗ੍ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਚਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਸਂਹਤਮ੍| ਸ੍ਨੇਹੋਦ੍ਵੇਗਃ ਕ੍ਲਮਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ, ਰੂਕ੍ਸੇ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ||" ਇਤਿ|

Adhikarana 20 pUrvapakShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੨੦|੮੦|

੨੦ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸੋ ਨਾਮ,-ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਾਰ੍ਥਸਂਦੂਸਣਂ ਵਾਕ੍ਯਮ੍| ਯਥਾ ਹਿਤਾਹਿਤਵਿਭਾਗਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਚਿਖ੍ਯਾਸਨ੍ਨਾਹ| ਯਥਾ (ਹ.ਉ. ਅ.੪੦/੬੦)-"ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਗਵਨ੍ ਕੇਚਿਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਹਿਤਾਹਿਤਵਿਭਾਗਸ੍ਯ ਫਲਂ ਤਸ੍ਮਾਦਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 21 vidhAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੨੧|੮੦|

੨੧ ਵਿਧਾਨਂ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਪ੍ਰਕਰਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਧਾਨਮਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|

Adhikarana 22 anumatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

|੮੦|

੨੨ ਅਨੁਮਤਂ ਨਾਮ,(ਹ.ਸੂ. ਅ.੯-੧੦)-"ਉਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਦ੍ਵਿਧੈਵਾਨ੍ਯੇ ਵੀਰ੍ਯਮਾਚਕ੍ਸਤੇਪਿ ਚ| ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਗ੍ਨੀਸੋਮੌ ਮਹਾਬਲੌ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਹ੍ਯਨੁਮਤਮ੍, ਨ ਵਿਘਾਤਃ ਕਤਃ|

Adhikarana 23 vyAkhyAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੨੩|੮੦|

੨੩ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਨਾਮ,-ਯਨ੍ਮਾਦਸ਼ੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤਰਬੁਦ੍ਧਿਗਮ੍ਯਮ੍| ਯਥਾ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ. ੧/੩੭)-"ਸਪ੍ਤਹਾਤ੍ ਕਲਲੀਭਵੇਤ੍|" (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ. ੧/੪੯)-"ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਮਾਸਿ ਕਲਲਾਤ੍ ਘਨਃ ਪੇਸ਼੍ਯਥਵਾਰ੍ਬੁਦਮ੍| ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਰੀਕ੍ਲੀਬਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍" ਇਤਿ| ਨ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯਾਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਭਾਵਾਃ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਵਿਜ੍ਞਾਤੁਂ ਯੋਗਿਦਸ੍ਟਿਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ|

Adhikarana 24 saMshayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੨੪|੮੦|

੨੪ ਸਂਸ਼ਯੋ ਨਾਮ,-ਸਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤ੍ਵਮਨਿਸ਼੍ਚਿਤਵਸ੍ਤੁਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਯਥਾ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫/੧੨੮)-"ਸਂਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਾਤ੍ਰਯੋ ਜੀਵਿਤਂ ਤਸ੍ਯ ਮਨ੍ਯਤੇ|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 25 atItApekShaNasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੨੫|੮੦|

੨੫ ਅਤੀਤਾਪੇਕ੍ਸਣਂ ਨਾਮ,-ਯਦਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਸ੍ਯ ਸਾਧਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਹਦ੍ਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ (ਹ.ਚਿ. ਅ.੬/੩੯)-"ਰਾਸ੍ਨਾਜੀਵਕ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਵਤ੍ "ਮਹਾਸ੍ਨੇਹਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍||" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਕਤਮੋ ਮਾਹਾਸ੍ਨੇਹ ਇਤਿ| ਤਦੇਤਦਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤੇ ਸ੍ਨੇਹਵਿਧ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੧੬/੪)-"ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਸ੍ਤੈਰ੍ਯਮਕਸ੍ਤ੍ਰਿਵਤੋ ਮਹਾਨ੍|" ਇਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ|

Adhikarana 27svasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੨੬|੮੦|

੨੬ [ਅਨਾਗਤਾਪੇਕ੍ਸਾ ਨਾਮ,-] ............................ ੨੭ ਸ੍ਵਸਂਜ੍ਞਾ ਨਾਮ,-ਯਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੈਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਣਿਤਾ ਸਤੀ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਨ ਵ੍ਯਵਹਰਤਿ| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੧੨/੪੪)-"ਸ਼ਾਖਾ ਰਕ੍ਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਚ" ਇਤਿ|

Adhikarana 28UhrAsya lakShaNam (80) · Śloka 80

੨੮|੮੦|

੨੮ ਊਹ੍ਯਂ ਨਾਮ,-ਯਦਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਤਰ੍ਕਯਿਤ੍ਵਾ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੧੫/੪੬)-"ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਰ੍ਗਾਸ੍ਤੇਸੁ ਤ੍ਵਲਾਭਤਃ| ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਧਮਨ੍ਯਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਜਹ੍ਯਾਦਯੌਗਿਕਮ੍||' [ਇਤਿ|]

Adhikarana 29samuccayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੨੯|੮੦|

੨੯ ਸਮੁਚ੍ਚਯੋ ਨਾਮ,-ਯਥਾ(ਹ.ਸੂ. ਅ.੧੮/੨੯)-"ਪੇਯਾਂ ਵਿਲੇਪੀਮਕਤਂ ਕਤਂ ਚ ਯੂਸਂ ਰਸਂ" ਚ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ, ਤਥਾ-"ਤ੍ਰੀਨੁਭਯਂ ਤਥੈਕਮ੍| ਕ੍ਰਮੇਣ ਸੇਵੇਤ ਨਰੋਨ੍ਨਕਾਲਾਨ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਮਧ੍ਯਾਵਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼ੁਦ੍ਧਃ||" ਇਤਿ|

Adhikarana 30 nidarshanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੩੦|੮੦|

੩੦ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨਾਮ,-ਯਨ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤਵ੍ਯਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਪ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਸਾਦਸ਼੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਪਸ੍ਟੀਕਰੋਤ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ ਇਵ ਮੁਖਵਿਧੁਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੧੯/੮੪)-"ਯਥਾ ਕੁਸੁਮ੍ਭਾਦਿਯੁਤਾਤ੍ਤੋਯਾਦ੍ਰਾਗਂ ਹਰੇਤ੍ਪਟਃ| ਤਥਾ ਦ੍ਰਵੀਕਤਾਦ੍ਦੇਹਾਦ੍ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਤੇ ਮਲਾਨ੍||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 31 nirvacanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੩੧|੮੦|

੩੧ ਨਿਰ੍ਵਚਨਂ ਨਾਮ,-ਨਿਰ੍ਣਯਾਰ੍ਥਂ ਵਚਨਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਵਿਸਵਿਧਾਨੇ (ਹ.ਉ. ਅ.੩੫/੧)-"ਮਥ੍ਯਮਾਨੇ ਜਲਨਿਧਾਵਮਤਾਰ੍ਥਂ ਸੁਰਾਸੁਰੈਃ|" ਯਾਵਤ੍ "ਜਗਦ੍ਵਿਸਣ੍ਣਂ ਤਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਤੇਨਾਸੌ ਵਿਸਸਂਜ੍ਞਿਤਃ||" ਇਤਿ| ਵਿਸਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਚਨਂ ਜਗਦ੍ਵਿਸਦਨਾਦ੍ਵਿਸਮਿਤਿ|

Adhikarana 32 niyogasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੩੨|੮੦|

੩੨ ਨਿਯੋਗੋ ਨਾਮ,-ਯੋ ਯਸ੍ਯਾਨੁਸ੍ਠੇਯਃ| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੧੬/੨੬)-"ਉਸ੍ਣੋਦਕੋਪਚਾਰੀ ਸ੍ਯਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 33 vikalpasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੩੩|੮੦|

੩੩ ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਨਾਮ,-ਵਿਵਿਧਂ ਕਲ੍ਪਨਮ੍, ਇਦਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਦਂ ਵਾ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਜ੍ਵਰਾਦੌ [ਵਾ] ਹਿਤਂ ਲਘ੍ਵਸ਼ਨਮਪਤਰ੍ਪਣਂ ਵਾ|

Adhikarana 34 pratyutsArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੩੪|੮੦|

੩੪ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਸਾਰੋ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਰੋਪਪਤ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮਤਾਨਿ ਨਿਵਾਰਯਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ.੩/੧੬)-"ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸਸ੍ਠਿਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦਨ੍ਤਨਖੈਃ ਸਹ| ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਾਹ, ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਚ ਸ਼ਤਦ੍ਵਯਮ੍|| ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ, ਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਨਿਜਗਾਦਾਤ੍ਰਿਨਨ੍ਦਨਃ|" ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਮਤਾਤ੍ ਸਸ੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਯੁਤ੍ਸਾਰਯਤਿ| ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਰਪਿ ਮਤਂ ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਂ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ਤਦ੍ਵਯਮਿਤਿ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਸਾਰਯਤਿ ਸਨ੍ਧਿਸਹਸ੍ਰਦ੍ਵਯਂ ਸਾਧਯਨ੍|

Adhikarana 35 uddhArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੩੫|੮੦|

੩੫ ਉਦ੍ਦਾਰੋ ਨਾਮ,-ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰਮ੍ਭਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਦਿਚੋਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮਾਧਾਨਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ (ਹ.ਉ. ਅ.੪੦/੬੦)-"ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਗਵਨ੍ ਕੇਚਿਦਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋਪਿ ਰੋਗਿਣਃ|" ਯਾਵਤ੍ "ਹਿਤਾਹਿਤਵਿਭਾਗਸ੍ਯ ਫਲਂ ਤਸ੍ਮਾਦਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍|" ਇਤਿ ਕਤੇ ਚੋਦ੍ਯੇ (ਹ.ਉ. ਅ.੪੦/੬੩)-"ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚ ਤੁਲ੍ਯਾ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ|" ਇਤਿ ਪਰਿਹਾਰਃ|

Adhikarana 36 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੩੬|੮੦|

੩੬ ਸਮ੍ਭਵੋ ਨਾਮ,-ਉਪਪਤ੍ਤਿਰ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਪਪਦ੍ਯਤੇ ਅਨੁਪਦਿਸ੍ਟੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੨੬/੪੭)-"ਦੁਸ੍ਟਰਕ੍ਤਾਪਗਮਨਾਤ੍ ਸਦ੍ਯੋ ਰਾਗਰੁਜਾਂ ਸ਼ਮਃ|" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਨਾਲਾਬੁਜਲੌਕਾਸ਼ਙ੍ਗਸਿਰਾਵ੍ਯਧੈਰ੍ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਰਕ੍ਤਮਪਨੀਯਤੇ| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੨੬/੫੩)-"ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਨੇਨੈਕਦੇਸ਼ਸ੍ਥਂ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਜਲਜਨ੍ਮਭਿਃ| ਹਰੇਚ੍ਛਙ੍ਗਾਦਿਭਿਃ ਸੁਪ੍ਤਮਸਗ੍ਵ੍ਯਾਪਿ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧੈਃ||" ਇਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਭਵਾਰ੍ਥੋ ਯੋਜ੍ਯਃ|

Adhikarana vyAkhyA 14 pa~jca dashavidhA (80) · Śloka 80

੧|੮੦|

ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾ ਅਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਗੁਣਃ| ਤਾਭਿਰਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਲਙ੍ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਤਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਾਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ,-ਪਿਣ੍ਡਪਦਪਦਾਰ੍ਥਾਧਿਕਰਣਪ੍ਰਕਰਣਾਰ੍ਥਕਚ੍ਛ੍ਰਫਲੋਚ੍ਚਿਤਕਨ੍ਯਾਸਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨੁਲੋਮਪ੍ਰਤਿਲੋਮਾਤਿਸੂਤ੍ਰਸਮਸ੍ਤਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਃ|

Adhikarana 1 piNDavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੧|੮੦|

ਤਤ੍ਰ ੧ ਪਿਣ੍ਡਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਨਾਮ,-ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਯਾ ਸੂਤ੍ਰਰੂਪੇਣਾਧ੍ਯਾਯਾਦਿਨਾਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ| ਯਥਾ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ. ੫/੪)-"ਰੂਪੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਵਰਚ੍ਛਯਾਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾਕ੍ਰਿਯਾਦਿਸੁ| ਅਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਚ ਭਾਵੇਸੁ ਪ੍ਰਾਕਤੇਸ੍ਵਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ|| ਵਿਕਤਿਰ੍ਯਾ ਸਮਾਸੇਨ ਰਿਸ੍ਟਂ ਤਦਿਤਿ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍|" ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸੂਤ੍ਰੇਣ ਸਕਲਰਿਸ੍ਟਾਧ੍ਯਾਯਸਮਾਸ ਉਕ੍ਤਃ|

Adhikarana 2 padavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੨|੮੦|

੨ ਪਦਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਪਦਾਨਾਂ ਛੇਦਂ ਕਤ੍ਵੋਚ੍ਚਾਰਣਮ੍| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੧)-"ਅਥ ਅਤਃ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਂ ਅਧ੍ਯਾਯਂ ਵਿ ਆ ਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|" ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਪਦਂ ਸੂਤ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍|

Adhikarana 3 padArthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੩|੮੦|

੩ ਪਦਾੜ੍ਥਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਨਾਮ,-ਤੇਸਾਮੇਵ ਪਦਾਨਾਂ ਵਿਵਰਣਮ੍| ਯਥਾ-ਅਥਸ਼ਬ੍ਦ ਆਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ ਅਧਿਕਾਰੇ ਵਾ, ਅਤਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹੇਤਾ ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 4 adhikaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੪|੮੦|

੪ ਅਧਿਕਰਣਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਨਾਮ,-ਯਦ੍ਵਸ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਮਾਰਭ੍ਯਤਦਨੁਸਙ੍ਗੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮਾਰਭ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੨)-"ਅਥਾਤੋ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|" ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤ੍ਯ "ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤ ਉਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਮਾਯੁਸਃ|" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸੈਵ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾ ਵਿਵਤ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ ਸਵਿਸ੍ਤਰਾ|

Adhikarana 5 prakaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੫|੮੦|

੫ ਪ੍ਰਕਰਣਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਨਾਮ,-ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਸੂਤ੍ਰੇ ਵਾ ਪ੍ਰਕਤੇਨਾਪ੍ਰਕਤਂ ਸਾਧ੍ਯਤੇ, ਯਥਾ-ਤ੍ਰਿਲਵਣਾਦ੍ਯੇ ਚੂਰ੍ਣੇ ਗੁਣਾਨੁਕ੍ਤ੍ਵਾਭਯਾਖ੍ਯੇ ਏਵਮਾਹ 'ਸਮਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵੇਣ'ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਨਗੁਣਤਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ|

Adhikarana 6 arthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੬|੮੦|

੬ ਅਰ੍ਥਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਸੂਤ੍ਰੇ ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯੋਪਵਰ੍ਣਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ,-ਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਸ ਪੁਨਰਾਹਾਰੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੋ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੋਗਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ,-ਮਾਸਮੁਦ੍ਗਯੋਃ ਸੂਕਰੈਣਯੋਸ਼੍ਚ|

Adhikarana 7 kRuCravyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੭|੮੦|

੭ ਕਚ੍ਛ੍ਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਰ ਲੇਸ਼ਤ ਉਕ੍ਤਾਨਾਮਵਿਸ੍ਪਸ੍ਟਨਾਂ ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਸੂਤ੍ਰੇ ਵਾ ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਯਤ੍ਨਤ ਉਦ੍ਭਾਵਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੨/੩੦)-"ਅਨੁਯਾਯਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਦਂ ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮੇਸੁ ਮਧ੍ਯਮਾਮ੍|" ਇਤਿ ਲੇਸ਼ਤੋ ਬ੍ਰੁਵਾਣਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰਃ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਾਦਿਸੁ ਮਧ੍ਯਮਾ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾਸ਼੍ਰਯਣੀਯੇਤਿ ਸੂਚਯਤਿ|

Adhikarana 8 PalavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੮|੮੦|

੮ ਫਲਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਰ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ਬਹੁਸ੍ਵਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵੇਕੀਯਮਤੇਸੁ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤੇਸੁ ਵਸ੍ਤੁਸਾਰਭੂਤਂ ਸ੍ਵਮਤਂ ਸ੍ਵਮਰ੍ਥਮੁਪਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯੈਕੀਯਮਤਾਨਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਸ੍ਵਮਤੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਂ ਨਯਤਿ| ਯਥਾ-ਨਿਰੂਹਮਾਤ੍ਰਾਪੁਟਕਾਦਿਸ੍ਵਿਯਤ੍ਤਾਯਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਯਾਂ ਚ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਨਿ ਮਹਰ੍ਸਿਰ੍ਭਿਰ੍ਬਹੂਨਿ ਮਤਾਨਿ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨਿ| ਯਥਾ-"ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਪ੍ਰਸਤੋ ਨਿਰੂਹਃ ਕਾਰ੍ਯਃ" ਇਤ੍ਯੇਕੇ| "ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤ੍ਰਿਪਲਿਕਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਮਾਕ੍ਸਿਕਯੋਃ ਪਥਕ੍|" (ਹ.ਸੂ. ਅ.੧੯/੪੪) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਦੇਤਾਨਿ ਮਤਾਨਿ ਦੋਸੌਸਧਬਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ੍ਵਮਤਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਤਾਨਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਚ| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੧੯/੬੨)-"ਦੋਸੌਸਧਾਦਿਬਲਤਃ ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਯੇਤ੍|" ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਮਪਿ "ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਰੂਢਲਿਙ੍ਗਂ ਤੁ ਨਾਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯ ਨਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍||" ਇਤਿ|

Adhikarana 9 uccitakavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੯|੮੦|

੯ ਉਚ੍ਚਿਤਕਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਨਾਮ,-ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੂਤ੍ਰੇ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਭੂਤਾਨ੍ਯੁਦਾਹਰਣਾਨਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸਮਕਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਸੁ ਚ ਮਹਾਭੂਤਸਂਜ੍ਞਾ ਸ੍ਥਾਪਿਤਾ, ਰਸਾਦਿਸੁ ਚ ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਾ ਨਿਵੇਸ਼ਿਤਾ| "ਰਸਾਸਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਿ ਧਾਤਵਃ|" (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੧/੧੩) ਇਤਿ| ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ.੩/੬੫)- "ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦ੍ਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹਪਰਮ੍ਪਰਾ|" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਿਂ ਧਾਤੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣੇਨ ਭੂਤਾਨ੍ਯਪਿ ਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦਵਾਨ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ? ਇਤਿ|

Adhikarana 10 nyAsavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੦|੮੦|

੧੦ ਨ੍ਯਾਸਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਨਾਮ,-ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧਿਕਾਰੇ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਤੇਨਾਧਿਕਾਰਣਾਰ੍ਥੇਨ ਸਹਿਤਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਭਿਵੀਕ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਵਿਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਉ. ਅ.੪੦/੬੦)-"ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਗਵਨ੍ ਕੇਚਿਦਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋਪਿ ਰੋਗਿਣਃ|" ਇਤਿ ਹਿਤਾਹਿਤਵਿਭਾਗਸ੍ਯ ਫਲਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਂਸ਼ਯਮਭਿਵੀਕ੍ਸ੍ਯ "ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਤੁਲ੍ਯਾ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ|" (ਹ.ਉ. ਅ.੪੦/੬੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਉਤ੍ਤਰਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨਾਨ੍ਯੋਰ੍ਥੋ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਉ. ਅ. ੪੦/੭੫)-"ਏਤਤ੍ਤਦਮਤਂ ਸਾਕ੍ਸਾਜ੍ਜਗਦਾਯਾਸਵਰ੍ਜਿਤਮ੍| ਯਾਤਿ ਹਾਲਾਹਲਤ੍ਵਂ ਤੁ ਸਦ੍ਯੋ ਦੁਰ੍ਭਾਜਨਸ੍ਥਿਤਮ੍||" ਇਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯੇਸਾਮਪ੍ਯਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਵਧਾਰ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਰ੍ਥਾਰ੍ਹਾ ਕਲ੍ਪਨੀਯਾ|

Adhikarana 11 prayojanavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੧|੮੦|

੧੧ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਸੂਤ੍ਰਮਭਿਧੀਯਮਾਨਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਤ੍ਯ ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤੌ ਨਿਮਿਤ੍ਤਭਾਵਮੁਪੈਤਿ| ਯਥਾ-ਉਕ੍ਤੋਙ੍ਗਵਿਭਾਗੇਨੇਕਧਾਸਿਰਾਵਿਸ੍ਤਰਃ| ਨ ਚ ਤੇਨ ਸਿਰਾਵਿਸ੍ਤਰੇਣੋਕ੍ਤੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਹੋਪਕਾਰੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਦਿ ਪ੍ਰਕਰਣਾਵਸਰੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਿਦਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ "ਇਤ੍ਯਵੇਧ੍ਯ ਵਿਭਾਗਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਂ ਵਰ੍ਣਿਤਾਃ ਸਿਰਾਃ|" (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੩੩) ਏਤਦਰ੍ਥਂ ਸਿਰਾਵਿਵਰਣਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮ੍| ਕਸ਼੍ਚਿਦਯਂ ਵੈਦ੍ਯੋ ਵੇਧ੍ਯਾਵੇਧ੍ਯਵਿਭਾਗਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਜਾਨੀਯਾਦਿਤਿ|

Adhikarana kalpanA 7 saptavidhA 1/2 pradhAnakalpanAyA lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੨|੮੦|

੧੨ ਆਨੁਲੋਮ੍ਯਂ ਨਾਮ,-ਯੇਨ.....ਤਤ੍ਰ ੧-੨ ਪ੍ਰਧਾਨਕਲ੍ਪਨਾ ਦ੍ਵਿਧਾ,-ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਨਾ ਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਵਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਪ੍ਰਧਾਨਕਲ੍ਪਨਾ| ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਨਾ ਯਥਾਸਰ੍ਪਿਃ ਸ੍ਨੇਹਨਮ੍, ਕ੍ਸੀਰਂ ਜੀਵਨਮ੍, ਮਧੁ ਸਨ੍ਧਾਨਕਤ੍, ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਃਕ੍ਸੀਰੇ ਸ੍ਨੇਹਨਜੀਵਨੇ ਕਲ੍ਪ੍ਯੇਤੇ, ਨ ਤੁ ਤੈਲਤੋਯਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਸ੍ਨੇਹਨਜੀਵਨਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ| ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਚ ਸਨ੍ਧਾਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਨ੍ਧਾਨਕਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਤੁ ਸਿਕ੍ਯਕਮਧੁਯਸ੍ਟਿਕਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਸਨ੍ਧਾਨਕਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ| ਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਤੁ ਕਲ੍ਪਨਾ ਯਥਾ-ਕ੍ਸੀਰਦਧਿਤਕ੍ਰਮਸ੍ਤੁਨਵਨੀਤਕ੍ਸੀਰਘਤਪੁਰਾਣਘਤਕਿਲਾਟਾਪੀਯੂਸਕੂਚੀਕਾਮੋਰਣਾਦਿਵਰ੍ਗਃ ਸਰ੍ਵਃ ਕ੍ਸੀਰਵਰ੍ਗ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ, ਕ੍ਸੀਰਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਕਲ੍ਪਨਾਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯੇਕੋਰ੍ਥਃ|

Adhikarana 3 guNakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੩|੮੦|

੩ ਗੁਣਕਲ੍ਪਨਾ ਨਾਮ,- ਯੇਨ ਧਰ੍ਮੇਣੋਪੇਤੋਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਃ ਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਧਰ੍ਮੇਣ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਸਾਵਗੁਣੋਪਿ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵਪਾਠਾਦ੍ਗੁਣ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੧/੨੬)-"ਭਿਸਕ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਪਸ੍ਥਾਤਾ ਰੋਗੀ ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍|| ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਿਚਤੁਰ੍ਗੁਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਥਾ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਗੁਣ ਇਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ|

Adhikarana 4 leshakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੪|੮੦|

੪ ਲੇਸ਼ਕਲ੍ਪਨਾ ਨਾਮ,-ਅਨੁਪਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਵਿਧੇਃ ਕਣ੍ਠਪਾਠੇਨ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਸੂਤ੍ਰਾਵਯਵਾਨ੍ਤਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਾਰ੍ਥਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-ਨਾਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਕਾਲਮਤ੍ਯੋਰਕਾਲਮਤ੍ਯੋਰ੍ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਣੀਤਮ੍| ਤਤ੍ਤੁ ਲੇਸ਼ਤੋਨੁਮੀਯਤੇ| ਕਥਮਿਤਿ, ਯਦਾ ਹਿ ਕਾਲਨਿਯਤਮਾਯੁਃ ਕ੍ਸਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਰਿਸ੍ਟਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਨ ਵਿਸਮਾਪਰਿਹਾਰੇਣ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਨਰੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ. ੫/੬੦)-"ਭਿਸਗ੍ਭੇਸਜਪਾਨਾਨ੍ਨਗੁਰੁਮਿਤ੍ਰਦ੍ਵਿਸਸ਼੍ਚ ਯੇ| ਵਸ਼ਗਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵੈਤੇ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਮਵਰ੍ਤਿਨਃ||" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਵਿਕਤਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ ਗੁਰੁਮਿਤ੍ਰਦ੍ਵਿਸਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਸ਼ਬ੍ਦੋਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਲੋਕਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਕਾਣਿ ਯਾਨਿ ਚੋਤ੍ਤਰਾਣਿ ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਸਮਵਰ੍ਤੀ ਹਿ ਕਾਲੋ ਮਤ੍ਯੁਰਿਸ੍ਟਃ, ਇਤਰਸ੍ਤ੍ਵਸਮਵਰ੍ਤੀ| ਅਤ ਏਵ ਚਾਚਸ੍ਟੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ-"ਕਾਲਮਤ੍ਯੋਰੇਵ ਰਿਸ੍ਟਾਨਿ ਨਾਕਾਲਮਤ੍ਯੋਃ|" ਇਤਿ ਸ੍ਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਃ ਸ਼ਕਟੋਦਾਹਰਣਂ ਦਤ੍ਤਵਾਨ੍| ਯਥਾ-ਸਮ ਏਵ ਵਾਹ੍ਯਮਾਨਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਕ੍ਸਯੇ ਭਙ੍ਗਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਤਥਾ ਨਿਯਤਾਯੁਸਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਕ੍ਸਯੇ ਰਿਸ੍ਟਸਮ੍ਭਵਃ| ਯਥਾ ਚ-ਸ ਏਵਾਤਿਭਾਰਕ੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸਮਪਥਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਦਕਾਲੇਪਿ ਕ੍ਸਯਮਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਤਥਾ ਅਨਿਯਤਾਯੁਸੋ ਰਿਸ੍ਟੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਨ੍ਤਰੇਣ ਮਤ੍ਯੁਃ| ਯਦਿ ਪੁਨਰਨਿਯਤਾ ਯੁਸ੍ਟੋਪਿ ਰਿਸ੍ਟੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਂ ਮਰਣਂ ਕਲ੍ਪ੍ਯੇਤ, ਤਦਾ ਵਾਰ੍ਸਿਕੇ ਸਾਣ੍ਮਾਸਿਕੇ ਵਾਰਿਸ੍ਟੇ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਸ਼ੁਭਹੇਤੁਯੋਗਾਨ੍ਨ ਮਤ੍ਯੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਨਿਯਤਾਯੁਸੋ ਹਿ ਸਮ੍ਯਗੁਪਚਾਰਾਜ੍ਜੀਵਿਤਾਨੁਵਤ੍ਤਿਃ| ਵਿਸਮਹੇਤ੍ਵਪਰਿਹਾਰਾਨ੍ਮਤ੍ਯੁਃ| ਅਤ ਏਵਾਨਿਯਤਾਯੁਸਮਧਿਕਤ੍ਯ ਰਸਾਯਨਾਨ੍ਯੁਪਦਿਸ੍ਟਨਿ| ਤਦ੍ਯੋਗਾਦਯਂ ਬਹੂਨ੍ਯਪਿ ਵਰ੍ਸਾਣਿ ਜੀਵੇਤ੍| ਨਿਯਤਾਯੁਸਸ੍ਤੁ ਕਾਲਮਤ੍ਯੁਵਰ੍ਸਸ਼ਤਾਤ੍ ਪਰੇਣ ਜੀਵਿਤਂ ਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ਾਰੀਰੇ (ਹ.ਸ਼ਾ.ਅ. ੫/੧੩੨)_'ਮਰਣਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਦਸ੍ਟਮਾਯੁਃਪੁਣ੍ਯੋਭਯਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਤਯੋਰਪ੍ਯਕ੍ਸਯਾਦ੍ ਦਸ੍ਟਂ ਵਿਸਮਾਪਰਿਹਾਰਿਣਾਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਵਿਸ਼ੇਸੋਕ੍ਤਾਵਪਿ ਨਿਯਤਾਯੁਸ ਏਵਾਰਿਸ੍ਟੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਂ ਮਰਣਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ "ਤੁਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|" (ਹ.ਸੂ. ਅ.੩) ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਯਾਂ ਸਡਤੁਵਿਸ਼ੇਸੇ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਨ ਤੁ "ਤੁਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਃ" (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ.੧/੨੬) ਅਸ੍ਯ ਤੋਰਿਤਿ|

Adhikarana 5 vidyAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੫|੮੦|

੫ ਵਿਦ੍ਯਾਕਲ੍ਪਨਾ ਨਾਮ,-ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਨੁਗਤਾਰ੍ਥਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਥਾਨਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਇਹ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਹਿਤ ਇਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ਵਿਨਾਪੀਸ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ "ਆਰ੍ਦ੍ਰਸਨ੍ਤਾਨਤਾਤ੍ਯਾਗਃ" (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੨/੪੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਵਚਨਵਿਸਯ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਙ੍ਗ੍ਯਤੇ| "ਅਰ੍ਚਯੇਦ੍ਦੇਵਗੋਵਿਪ੍ਰ" (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੨/੨੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਪਦੇਸ਼ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਤਥਾ "ਜਗਦ੍ਵਿਸਣ੍ਣਂ ਤਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਤੇਨਾਸੌ ਵਿਸਸਂਜ੍ਞਿਤਃ|" (ਹ.ਉ. ਅ. ੩੫/੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਦਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਨਾਨ੍ਨਿਰੁਕ੍ਤਕਰਣਾਚ੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਨਿਰਕ੍ਤੇਸ਼੍ਚੋਪਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| "ਸਾਧਕੇਹਨਿ" (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ. ੧/੭੩) ਸੂਤਿਕਾਂ ਗਹਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍| ਤਥਾ-"ਭਰਣੀਕਤ੍ਤਿਕਾਸ਼੍ਲੇਸਾਪੂਰ੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਰਾਪਿਤਨੈਰ੍ਰੂਤੇ|" ਇਤਿ ਜ੍ਯੋਤਿਃਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਪਰੋਧਃ| ਵਿਚਿਤ੍ਰਭੂਸਿਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੋਤ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣੀਯਮ੍|

Adhikarana 6 BkShyakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੬|੮੦|

੬ ਭਕ੍ਸ੍ਯਕਲ੍ਪਨਾ ਨਾਮ,-"ਏਤਤ੍ਤਦਮਤਂ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍" (ਹ.ਉ. ਅ. ੪੦/੭੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 7 Aj~jAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੭|੮੦|

੭ ਆਜ੍ਞਾਕਲ੍ਪਨਾ ਨਾਮ,-ਯਸ੍ਯਾਨੁਸ੍ਠਾਨੇ ਹੇਤੁਃ ਸਮ੍ਯਗਵਨ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਃ, ਕੇਵਲਮਾਪ੍ਤਵਚਨਂ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਤ੍ਯਾਨੁਸ੍ਠੀਯਤੇ| ਯਥਾ-"ਨਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍ਤਣਮ੍, ਨ ਭੁਵਂ ਲਿਖੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਨ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਹੇਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ, ਏਤਦਨੁਸ੍ਠੇਯਮਿਤਿ|

Adhikarana saptavidhA kalpanAviMshatyAshrayA (80) · Śloka 80

ਇਯਮ੍੧|੮੦|

ਇਯਂ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ-੧ ਆਦਿਲੋਪਃ, ੨ ਮਧ੍ਯਲੋਪਃ, ੩ ਅਨ੍ਤਲੋਪਃ, ੪ ਉਭਯਪਦਲੋਪਃ, ੫ ਆਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਲੋਪਃ, ੬ ਵਰ੍ਣੋਪਜਨਨਮ੍, ੭ ਸਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮ੍, ੮ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ੀਲਮ੍, ੯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸਂਜ੍ਞਾ, ੧੦ ਪ੍ਰਾਕਤਮ੍, ੧੧ ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ, ੧੨ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ, ੧੩ ਹੇਤੁਹੇਤੁਕਧਰ੍ਮਃ, ੧੪ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਧਰ੍ਮਃ, ੧੫ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯਃ, ੧੬ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਤਰਮ੍, ੧੭,ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ੧੮ ਉਪਨਯਃ ੧੯ ਸਮ੍ਭਵਃ ੨੦ ਵਿਭਵਃ, [ਇਤਿ|]

Adhikarana 1 Adilopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੨|੮੦|

ਤਤ੍ਰ ੧ ਆਦਿਲੋਪੋ [ਨਾਮ],-ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ੨|ਅ.੬/੩੨)-"ਬਂਹਣਃ ਪ੍ਰੀਣਨੋ ਵਸ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯੋ ਵ੍ਰਣਹਾ ਰਸਃ|" ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਮਾਂਸਸ਼ਬ੍ਦਲੋਪੇਨ| ਤਥਾ ਚ (ਹਂਇ. ਅ. ੧/੧੪)-"ਧਾਰਣੋਦੀਰਣਨਿਸ਼ਾ" ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਧਾਰਣਂ-ਵੇਗਧਾਰਣਮ੍, ਉਦੀਰਣਂ-ਵੇਗੋਦੀਰਣਮਿਤਿ|

Adhikarana 2 madhyalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੨|੮੦|

੨ ਮਧ੍ਲੋਪੋ [ਨਾਮ],- ਯਥਾ(ਹ.ਸੂ. ਅ. ੫)-"ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜਾਜਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|" ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪ ਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ, ਅਨਨ੍ਤਰਂ "ਅਨ੍ਨਸ੍ਵਰੂਪਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ" (ਹ.ਸੂ. ਅ.੬) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰੂਪਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍|

Adhikarana 3 antalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੩|੮੦|

੩ ਅਨ੍ਤਲੋਪੋ ਨਾਮ,-ਯਥਾ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੩੭)-"ਕਫਂ ਪੁਨਃ| ਗੌਰ੍ਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸ਼ਿਰਾਃ ਸ਼ੀਤਾ ਵਹਨ੍ਤੇ" ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਸ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਲੋਪੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਰਾਸ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ.੩/੩੬)-"ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਪੂਰ੍ਣਰਿਕ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸਣਾਤ੍ ਸਿਰਾਃ| ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਸ੍ਰਮ੍" ਇਤਿ| ਏਵਮਿਹਾਪਿ ਕਫਾਸ੍ਰਂ ਵਹਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਨੁਮੇਯਮ੍, ਤੁਲ੍ਯਜਾਤੀਯਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana 4 uBayapadalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੪|੮੦|

੪ ਉਭਯਪਦਲੋਪੋ [ਨਾਮ],-ਯਥਾ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੫੭)-"ਆਦੌ ਸਡ੍ਰਸਮਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਮਧੁਰੀਭੂਤਮੀਰਯੇਤ੍|" ਇਤਿ ਵਚਨੇ 'ਮਧ੍ਯੇ' "ਵਿਧਾਹਾਦਮ੍ਲਤਾਂ ਤਤਃ|| ਪਿਤ੍ਤਮਾਮਾਸ਼ਯਾਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ੍ਯਵਮਾਨਂ ਚ੍ਯੁਤਂ ਪੁਨਃ|" 'ਅਨ੍ਤੇ' ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਸ਼ੋਸਿਤਂ ਪਕ੍ਵਂ ਪਿਣ੍ਡਿਤਂ ਕਟੁ ਮਾਰੁਤਮ੍||" ਇਤਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍ ਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਾਵਤ੍ਰ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੌ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯੌ|

Adhikarana 5 AdimadhyAntalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੫|੮੦|

੫ ਆਦਿਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਲੋਪੋ [ਨਾਮ], ਯਥਾ(ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ.੩/੫੫)-"ਅਨ੍ਨਂ ਕਾਲੇਭ੍ਯਵਹਤਂ" ਆਦੌ "ਕੋਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਿਲਾਹਤਮ੍|" ਮਧ੍ਯੇ, ਅਨ੍ਤੇ ਚ "ਦ੍ਰਵੈਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 6 varNopajanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੬|੮੦|

੬ ਵਰ੍ਣੋਪਜਨਨਂ ਨਾਮ,- ਯਤ੍ਰਾਨੁਕ੍ਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਵਰ੍ਣ ਆਚਾਰ੍ਯੇਣ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਕਾਲ ਉਪਜਨ੍ਯਾਰ੍ਥੋਭਿਧੀਯਤੇ| [ਯਥਾ] (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੩)-"ਤਤ੍ਰ ਖਾਤ੍ਖਾਨਿ ਦੇਹੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਵਿਕ੍ਤਤਾ|" ਤਥਾ-"ਵਾਤਾਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਗੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾ ਵਹ੍ਨੇਰ੍ਦਗ੍ਰੂਪਪਕ੍ਤਯਃ||" 'ਭਵਨ੍ਤਿ' ਇਤਿ ਵਰ੍ਣਤ੍ਰਯਮੁਪਜਨ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਕਰਣੀਯਾ| "ਆਪ੍ਯਾ ਜਿਹ੍ਵਾਰਸਕਲੇਦਾ ਘ੍ਰਾਣਗਨ੍ਧਾਸ੍ਥਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍|" ਇਤਿ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਭੂਤਯੋਰ੍ਭਵਾਰ੍ਥੇ ਤਦ੍ਧਿਤਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍| ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸੋਪ੍ਯਯਮੇਵਂਪ੍ਰਾਯ ਏਵ|

Adhikarana 7 RuShikliShTasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੭|੮੦|

੭ ਸਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਨਾਮ,-ਯਦਸੀ ਸਿਪੁਤ੍ਰੋ ਵਾਸਮਾਹਿਤਚਿਤ੍ਤਤਯਾਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪਦਜਾਤਮ(ਜਾਤਂ)ਭ੍ਰਸ੍ਟਮੁਚ੍ਚਾਰਿਤਵਾਨ੍ ਤਥੈਵ ਤਲ੍ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-'ਰੋਮ ਲੋਮ' ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 8 tantrashIlasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੮|੮੦|

੮ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ੀਲਂ ਨਾਮ,-ਯਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਃਸ੍ਵਭਾਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾ-ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਸ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੧੬)-"ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸ਼ਤਾਨਿ ਸਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦਨ੍ਤਨਖੈਃ ਸਹ|" ਇਤਿ ਨ ਤਾਨ੍ਯਙ੍ਗੁਲਿਹਸ੍ਤਪਾਦਮਣਿਬਨ੍ਧਾਦਿਵਿਭਾਗੇਨ ਵਿਸ੍ਤਾਰਿਤਾਨਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਰਯਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ-ਤਤ੍ਰੈਵਾਙ੍ਗਵਿਭਾਗੇ ਸਿਰਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰਿਤਾਃ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੩੩)-"ਇਤ੍ਯਵੇਧ੍ਯਵਿਭਾਗਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਂ ਵਰ੍ਣਿਤਾਃ ਸਿਰਾਃ|" ਇਤਿ ਵਚਨਾਦਿਤਿ|

Adhikarana 9 tantrasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੯|੮੦|

੯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸਂਜ੍ਞਾ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਦਰ੍ਥੇ ਮਧ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਮਾਨੇ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋਦਾਹਰਣਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾਰ੍ਥਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਕਸਾਯਾ ਅਪਕ੍ਵੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਵਰ੍ਜਨੀਯਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, (ਹ.ਚਿ. ਅ.੧/੩੯)- "ਤਤਃ ਪਕ੍ਵੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਲਙ੍ਘਨਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਕਸਾਯੋ ਦੋਸਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਪਾਚਨਃ ਸ਼ਮਨੋਥਵਾ||" ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਵਚਨਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰਸਾਦੇਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਸ੍ਯ ਕਸਾਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਃ| ਤਤਃ ਸ੍ਵਰਨ੍ਤ੍ਰਸਂਜ੍ਞਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸਿਧ੍ਯਤੇ (ਹ.ਚਿ. ਅ. ੧/੪੦)-"ਤਿਕ੍ਤਃ ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ, ਕਟੁਕਃ ਕਫੇ|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਂਜ੍ਞਯਾ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਯੌ ਨਿਸਿਦ੍ਧੌ ਪਞ੍ਚਵਿਧਯਾ ਸ੍ਵਰਸਾਦਿਕਲ੍ਪਨਯਾ|

Adhikarana 10 prAkRutasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੦|੮੦|

੧੦ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਨਾਮ,-"ਊਸਕਸ੍ਤੁਤ੍ਥਕਂ ਹਿਙ੍ਗੁ ਕਾਸੀਸਦ੍ਵਯਸੈਨ੍ਧਵਮ੍|" (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੧੫/੨੩) ਇਤ੍ਯੌਸਧਾਧਿਕਾਰਾਤ੍ ਸੈਨ੍ਧਵਂਲਵਣਮ੍, ਨ ਤ੍ਵਸ਼੍ਵਾਦਿਕਮ੍||

Adhikarana 11 samAnatantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੧|੮੦|

੧੧ ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਦਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਾਧਨਾਯਾਨੁਪਲਭ੍ਯਮਾਨੇ ਸ੍ਵਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਸਮਾਨੇਭ੍ਯਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਇਤਿ| ਉਦਾਹਰਣਂ ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੨/੩੧)- "ਨੀਚਲੋਮਨਖਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਃ" ਇਤ੍ਯਾਚਾਰੇਸੂਕ੍ਤਮ੍| ਇਯਦ੍ਭਿਰਿਯਦ੍ਭਿਰ੍ਦਿਨੈਃ ਕੇਸ਼ਨਖਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਣ੍ਯਵਤਾਰ੍ਯ ਨੀਚਲੋਮਾਦਿਨਾ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਕਾਰਾਃ ਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਪ੍ਰਭਤਯਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾ ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰੇਣ ਕੇਸ਼ਾਦਿਣਾਂ ਸਂਹਰਣਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਮੁਨਿਸ੍ਤ੍ਵਵਾਦੀਤ੍ (ਚ.ਸੂ. ਅ. ੮/੧੮)-"ਤ੍ਰਿਃ ਪਕ੍ਸਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮਨਖਾਨ੍ ਸਂਹਾਰਯੇਤ੍|" ਇਤਿ|

Adhikarana 12 paratantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੨|੮੦|

੧੨ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਨਾਮ,-ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਤੋ ਨ ਸ੍ਵਕੀਯਮੁਦਾਹਰਣਂ ਸ਼ਕ੍ਯਮਭਿਧਾਤੁਂ ਨਾਪ੍ਯਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਭਿਸਕ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਭ੍ਯਃ| ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਵਯੇ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਦੁਦਾਹਰਣਂ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੧/੧੯)-"ਕਾਲਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਾਂ ਯੋਗੋ ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਕਃ| ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਰੋਗਾਰੋਗ੍ਯੈਕਕਾਰਣਮ੍||" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯੋਗਸ੍ਯ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨੋਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾ ਭਿਸਕ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ| ਤਤ੍ਰ ਬੌਦ੍ਧਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇਨ ਨਿਸ਼੍ਚੀਯਤੇ-"ਸ੍ਵਹੇਤੁਭ੍ਯਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦਿਲਕ੍ਸਣੇਨ ਕਾਲਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੇਵ ਯੋਗਃ|" ਇਤਿ|

Adhikarana 13 hetu hetukadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੩|੮੦|

੧੩ ਹੇਤੁਹੇਤੁਕਧਰ੍ਮੌ ਨਾਮ,-ਯੋ ਹੇਤੁਹੇਤੁਕੇਨ ਧਰ੍ਮੋ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਯਥਾ-ਪਿਤ੍ਤਾਤਿਸਾਰਿਣਃ ਪਿਤ੍ਤਲਾਤਿਸੇਵਨਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਾਤਿਸਾਰਾਯ ਨ ਚਿਰਾਦਸ੍ਯ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਨੁਮੀਯਤੇ, ਸਮਰ੍ਥਸ੍ਯ ਹੇਤੋਃ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍|

Adhikarana 14 kAryakAraNadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੪|੮੦|

੧੪ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਧਰ੍ਮੋ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਯਾ ਕਾਰਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਕਾਰਣਸਂਜ੍ਞਯਾ ਵਾ ਕਾਰ੍ਯਮ੍, ਤਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਸਂਜ੍ਞਯਾ ਤਾਵਤ੍ਕਾਰਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-ਦੋਸਾ ਅਪਿ ਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲਭਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾਃ ਕਾਰਣਮ੍, "ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ|" (ਹਂਇ. ਅ.੧/੧੨) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਸ ਚੇਦਾਨੀਂ ਦੋਸੋ ਰੋਗ ਇਤਿ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਃ ਕਾਰਣੇ ਦੋਸੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਰੋਗ ਉਪਚਰਿਤੋ ਭਵਤਿ| ਏਵਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਾਰਣਸਂਜ੍ਞਯਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ|

Adhikarana 15 Adyantaviparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੫|੮੦|

੧੫ ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਨਾਮ,-ਯਥਾ-ਅਨ੍ਨਸ੍ਵਰੂਪਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੁਮੁਜ੍ਝਿਤ੍ਵਾ ਪਾਨਮੇਵ ਪ੍ਰਥਮਮੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾ, ਤੋਯਾਦੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਵਰ੍ਗਾਣਾਮਲ੍ਪਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਮੁਦ੍ਰੋਪਮਤਯਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨੁਪੂਰ੍ਵਸੁਖਾਵਗਾਹਨਾਰ੍ਥਮ੍, ਪੂਰ੍ਵਂ ਹ੍ਯਲ੍ਪਂ ਸੁਖੇਨਾਵਗਾਹ੍ਯਤੇ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਪ੍ਰਭੂਤਮਿਤਿ ਨ੍ਯਾਯਾਤ੍|

Adhikarana 16 shabdAnyatvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੬|੮੦|

੧੬ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨਾਮ, ਯਦਰ੍ਥਂ ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਤਃ| ਯਥਾ (ਹਂਇ. ਅ. ੧/੧)-"ਰੋਗਃ ਪਾਪ੍ਮਾ ਜ੍ਵਰੋਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ਦੁਃਖਮਾਮਯਃ| ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਤਙ੍ਕਗਦਾਬਾਧਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਿਨਃ||' ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana 17 pratyayadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੭|੮੦|

੧੭ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਧਰ੍ਮੋ ਨਾਮ,-ਯੋ ਨ ਚ ਹੇਤੁਰ੍ਹੇਤੁਧਰ੍ਮੋਪਪਤ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਚ ਕੇਨਚਿਦ੍ਧੇਤੁਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-ਦੇਵਦਾਨਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਦ੍ਯੁਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰਾਦਿਵਿਚਿਤ੍ਰਗ੍ਰਹਵਿਕਾਰਾ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਉ. ਅ.੪/੧੩)-"ਫੁਲ੍ਲਪਦ੍ਮੋਪਮਮੁਖਂ ਸੌ-ਮ੍ਯਦਸ੍ਟਿਮਕੋਪਨਮ੍|" ਯਾਵਤ੍ "ਅਨਿਦ੍ਰਮਪ੍ਰਧਸ੍ਯਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੇਵਵਸ਼ੀਕਤਮ੍||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਚੈਤੇ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋ ਹੇਤਵਃ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਉ. ਅ. ੪/੩)-"ਹੇਤੁਸ੍ਤਦਨੁਸਕ੍ਤੌ ਤੁ ਸਦ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਕਤੋਥਵਾ| ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ ਸੁਤਰਾਮ੍" ਇਤਿ|

Adhikarana 18 upanayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੮|੮੦|

੧੮ ਉਪਨਯੋ ਨਾਮ,-ਸੂਤ੍ਰਹੇਤੁਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇਨ ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਕਰਣਮੁਪਨੀਯਤੇ| ਯਥਾ-ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੇ ਆਹਾਰਮਾਤ੍ਰਾਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਭੋਜਨਨਿਮਿਤ੍ਤਾਯਾ ਵਿਸੂਚਿਕਾਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਉਪਨੀਤਾ| ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਂ ਹਿ ਵਿਭਜ੍ਯਮਾਨਾਯਾਮਵਸ਼੍ਯਮੂਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰੇਪਿ ਵਿਭਜਨੀਯੇ ਤਦਪੇਕ੍ਸਯਾ ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਸੌਕਰ੍ਯਾਤ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇਨ ਚ ਵਿਸੂਚਿਕਾਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ|

Adhikarana 19 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੯|੮੦|

੧੯ ਸਮ੍ਭਵੋ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਸੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਵਾ ਵਿਧੀਯਮਾਨਮਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਕਲੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੧/੫)-"ਕਾਯਬਾਲਗ੍ਰਹੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਸ਼ਲ੍ਯਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਜਰਾਵਸਾਨ੍| ਅਸ੍ਟਾਵਙ੍ਗਾਨਿ ਤਸ੍ਯਾਹੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਯੇਸੁ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾ||" ਇਤਿ| ਏਤਾਨ੍ਯਸ੍ਟਾਵਙ੍ਗਾਨਿ ਸਕਲੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣੋਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ|

Adhikarana 20 viBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੨੦|੮੦|

੨੦ ਭਙ੍ਗ੍ਯਾ....ਵਿਭਵਕਲ੍ਪਨਾਯਾ ਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯਾਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਅਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾ ਵਿਭਵੋ ਭਵਤਿ| ਸ ਤੁ ਵਿਨੈਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਃ ਪਠ੍ਯਮਾਨ ਏਵੇਤਿ|

Adhikarana tAcCIlyAdIni 17 saptadasha (80) · Śloka 80

ਸਪ੍ਤਾ ਦਸ਼੧|੮੦|

ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਤਾਚ੍ਛੀਲ੍ਯਾਦੀ[ਨੀ]ਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ-੧ ਤਾਚ੍ਛੀਲ੍ਯਮ੍, ੨ ਅਵਯਵਃ, ੩ ਵਿਕਾਰਃ, ੪ ਸਾਮੀਪ੍ਯਮ੍, ੫ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਮ੍, ੬ ਪ੍ਰਕਾਰਃ, ੭ ਗੁਣਿਗੁਣਵਿਭਵਃ, ੮ ਸਂਸਕ੍ਤਤਾ, ੯ ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਤਾ, ੧੦ ਸ੍ਥਾਨਮ੍, ੧੧ ਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯਮ੍, ੧੨ ਸਾਹਚਰ੍ਯਮ੍, ੧੩ ਕਰ੍ਮ, ੧੪ ਗੁਣਨਿਮਿਤ੍ਤਤਾ, ੧੫ ਚੇਸ੍ਟਾਨਿਮਿਤ੍ਤਤਾ, ੧੬ ਮੂਲਸਂਜ੍ਞਾ, ੧੭ ਤਾਤ੍ਸ੍ਥ੍ਯਮ੍, ਇਤਿ|

Adhikarana 1 tAcCIlyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

ਤਤ੍ਰ ੧........੧|੮੦|

ਤਤ੍ਰ ੧ ਤਾਚ੍ਛੀਲ੍ਯਂ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਕੇਨਚਿਦੇਵ ਧਰ੍ਮਸਾਦਸ਼੍ਯੇਨ ਯੁਕ੍ਤੋ ਭਾਵਸ੍ਤਾਚ੍ਛੀਲ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ (ਹਂਇ. ਅ. ੧੫/੧੫)- "ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸਂਸ਼੍ਰਯਸ੍ਤੋਦਭੇਦਸ੍ਫੁਰਣਭਞ੍ਜਨਮ੍| ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਕ੍ਸੇਪਣਸ੍ਵਾਪਸਨ੍ਧ੍ਯਾਕੁਞ੍ਚਨਕਮ੍ਪਨਮ੍|| ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ ਕਰੋਤਿ|" ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਚਾਙਨਿ ਸ੍ਵਪਨ੍ਤਿ| ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਦੇਵਦਤ੍ਤਃ ਸ੍ਵਪਿਤਿ| ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਸਾਦਸ਼੍ਯਾਦਙ੍ਗਾਨਿ ਸ੍ਵਾਪਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ-"ਪੁਰੁਸਃ ਸੁਪ੍ਤੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵੇਦਯਤੇ| ਨ ਚੇਤਯਤੇ| ਤਥਾਙ੍ਗਮਪਿ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਵੇਦਯਤੇ ਨਖਤੋਦਾਦਿ| ਤਤ੍ਸੁਪ੍ਤਮਿਵ ਸੁਪਤਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|" [ਇਤਿ|]

Adhikarana 2 avayavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧|੮੦|

੨ ਅਵਯਵੋ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਰੈਕਦੇਸ਼ੋਦਾਹਰਣੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇਨੁਕ੍ਤੋਨ੍ਯੋਪਿ ਤਜ੍ਜਾਤੀਯਕੋਰ੍ਥੋ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਚਿ. ਅ.੧/੩)_"ਲਙ੍ਘਨੈਃ ਕ੍ਸਪਿਤੇ ਦੋਸੇ ਦੀਪ੍ਤੇਗ੍ਨੌ ਲਾਘਵੇ ਸਤਿ| ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਡ੍ਰੁਚਿਃ ਪਕ੍ਤਿਰ੍ਬਲਮੋਜਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ||" ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਕਦੇਸ਼ੋਦਾਹਰਣੇਨ ਲਙ੍ਘਨੇਨ ਦੋਸਕ੍ਸਪਣੇਨ ਲਾਘਵੇ ਸਤਿ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸੇਣ ਤ੍ਵਲਙ੍ਘਨੇਨ ਦੋਸਕ੍ਸਪਣੇ ਨ ਜਾਤੇ ਸਤ੍ਯਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਦਯੋਨੁਕ੍ਤਾ ਅਪਿ ਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ|

Adhikarana 3 vikArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੩|੮੦|

੩ ਵਿਕਾਰੋ ਨਾਮ,-ਵਿਪਰੀਤਕ੍ਰਿਯਾ| ਯਥਾ-ਵਿਕਾਰਸਂਜ੍ਞਯਾ ਪ੍ਰਕਤਿਰਪਿ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਕਤਿਸਂਜ੍ਞਯਾ ਚ ਵਿਕਾਰਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਿਕਾਰਸਂਜ੍ਞਯਾ ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੬/੧੧੪)-"ਪੁਸ੍ਪੇ ਪਤ੍ਰੇ ਫਲੇ ਨਾਲੇ ਕਨ੍ਦੇ ਚ ਗੁਰੁਤਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍|" [ਇਤਿ] ਸ਼ਾਕਮਧਿਕਤ੍ਯੋਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਪਾਠਾਸ਼ੂਕਾ(ਸਾ)ਦੀਨਾਂ ਪਤ੍ਰਾਦੀਨਿ| ਤਾਨਿ ਹਿ ਪਾਕੇਨ ਵਿਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਨਿ ਚਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਸ਼ਾਕਸਂਜ੍ਞਾਂ ਲਭਨ੍ਤੇ| ਤਦਯਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰਸ੍ਤੇਸਾਂ ਵਿਕਾਰਸਂਜ੍ਞਾਂ, ਯਵਾਦਿਮਣ੍ਡਦਿਸਂਜ੍ਞਾਯਾ ਯਵਾਦਿਕਂ ਚੋਕ੍ਤਵਾਨ੍|

Adhikarana 5 BUyastvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧|੮੦|

੪ [ਸਮੀਪ੍ਯਂ ਨਾਮ,-] ..................੫ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਨਾਮ,-ਯਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਰ੍ਤਮਾਨਮਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਕ੍ਵਚਿਲ੍ਲਭ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ (ਚ.ਸੂ. ਅ.੨੬/੪੨)-"ਅਮ੍ਲੋ ਭਕ੍ਤਂ ਰੋਚਯਤਿ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਚ ਮਧੁਰਾਦਿਰਪਿ ਨ ਰੋਚਯਤੀਤਿ| ਕਸ੍ਯਚਿਚ੍ਚਾਮ੍ਲਵਿਦ੍ਵੇਸਿਣੋਮ੍ਲੋ ਰਸੋ ਭਕ੍ਤਵਿਦ੍ਵੇਸਮੇਵ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯੇਦਮੁਕ੍ਤਮ੍-'ਅਮ੍ਲੋ ਰੋਚਯਤਿ|' ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਵਾ ਨਾਸੌ ਰੋਚਯੇਨ੍ਨ ਤਾਵਤਾ ਤਨ੍ਨ ਰੋਚਨਮ੍|

Adhikarana 6 prakArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੬|੮੦|

੬ ਪ੍ਰਕਾਰੋ ਨਾਮ,-ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸਮਾਨਦਰ੍ਮਾ ਸ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਯਥਾ-"ਕਣ੍ਠਮੇਰਣ੍ਡਨਾਲੇਨ ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ ਵਮੇਤ੍|" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਨ ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਂ ਸੁਵਰ੍ਚਲਾਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਦਿਨਾਲਾਨਾਂ ਨ ਗ੍ਰਹਣਮ੍|

Adhikarana 7 guNigaNaviBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੭|੮੦|

੭ ਗੁਣਿਗੁਣਵਿਭਵੋ ਨਾਮ,-ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਗੁਣੀਨਿ ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਾਨਿ| ਯਸ੍ਮਾਦਾਹ (ਹ.ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੬੦)-"ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨੇਵ" ਇਤਿ| ਨ ਹਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾ ਗੁਣਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਤ੍, ਯੇ ਪਠ੍ਯੇਰਨ੍| ਗੁਣਸ਼੍ਚ ਗੁਣਿਵਦ੍ਯਥਾ (ਹ.ਉ. ਅ. ੩੯/੨੩)-"ਮੇਧਾਸ੍ਮਤਿਬਲੋਪੇਤਾ ਬਭੂਵੁਰਮਿਤਾਯੁਸਃ|" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਯੁਰ੍ਗੁਣੋਪੇਤਮਮਿਤਤ੍ਵਮ੍| ਨਾਯੁਸਃ ਪਰਿਮਾਣਗੁਣ ਆਯੁਰ੍ਗੁਣੇਨੈਵ ਸ਼ਕ੍ਯਃ|

Adhikarana 8 saMsaktatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੮|੮੦|

੮ ਸਂਸਕ੍ਤਤਾ ਨਾਮ,-ਯਦੇਕਸ੍ਯ ਬਹੁਭਿਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਯਥਾਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇਸ੍ਵਪਿ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯੇਸੁ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਸੁ ਤਸ੍ਯੈਵ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਯਥਾ-ਮਧੁਰਸ੍ਕਨ੍ਧਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਮਾਕ੍ਸਿਕਾਦਯੋ ਗੁਣਿਤਾਃ ਕਸਾਯਾਦਿਰਸੋਪੇਤੋ ਅਪਿ ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯਤ੍ਵਾਨ੍ਮਧੁਰਸਂਸਕ੍ਤਤਯਾ|

Adhikarana 9 taddharmatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੯|੮੦|

੯ ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਤਾ ਨਾਮ,-ਯੇਨ ਤਥਾਭੂਤਂ ਸਤ੍ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਤਾਮਾਸਾਦ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਤਾਮੇਵਾਖ੍ਯਾਂ ਲਭਤੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਉ. ਅ. ੪੦/੭੬)-"ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ਪਾਸ਼ਾਨ੍ ਪਾਸ਼ਾਨ੍ ਵੈਵਸ੍ਵਤਾਨਿਵ|" ਇਤਿ| ਮਾਰਣਧਰ੍ਮੋ ਹਿ ਵੈਵਸ੍ਵਤਪਾਸ਼ੇਨ ਸਮਾਨੋ ਦਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਤਸ੍ਤੇਪਿ ਤਥੈਵੋਕ੍ਤਾਃ|

Adhikarana 10 sthAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੦|੮੦|

੧੦ ਸ੍ਥਾਨਂ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਿਨਾ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਥਾਨੇਨ ਵਾ ਸ੍ਥਾਨੀ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਿਨਾ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਥਾ-ਕਰ੍ਣਨਾਦਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਰੋਗ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਨ ਚ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿਨਾਦਃ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਤਦਧਿਸ੍ਠਾਨਸ੍ਯ ਕਰ੍ਣਸ੍ਯ| ਤਸ੍ਮਾਦਯਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਥਾਨਿਨਾ ਕਰ੍ਣਮਧਿਸ੍ਠਾਨਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍| ਸ੍ਥਾਨੇਨ ਸ੍ਥਾਨੀ ਯਥਾ-ਜਿਹ੍ਵਾ ਰਸਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਨ ਜਿਹ੍ਵਾ ਰਸਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਰਸਨਾ|

Adhikarana 11 tAdarthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੧|੮੦|

੧੧ ਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯਂ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਯੋ ਭਾਵਸ੍ਤੇਨੈਵ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੧੫/੧)-"ਮਦਨਮਧੁਕਲਮ੍ਬਾ" ਇਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਛਰ੍ਦਨਾਨਿ,-ਛਰ੍ਦਨਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana 12 sAhacaryasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੨|੮੦|

੧੨ ਸਾਹਚਰ੍ਯਂ ਨਾਮ,-ਯੋ ਯੇਨ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਸ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਤਮੇਵ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲਭਤੇ| ਤਥਾ-'ਮਥ੍ਯਮਾਨਾਦ੍ ਧੂਮਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਜ੍ਵਲਦ੍ਭਾਸੁਰਂ ਵਹ੍ਨਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮਵਸ਼੍ਯਮਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤੋ ਵਹ੍ਨਿਰਿਤ੍ਯੇਵ|

Adhikarana 13 karmaNaH lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੩|੮੦|

੧੩ ਕਰ੍ਮ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮਕਰ੍ਮੇਤਿ ਚੋਪਚਰ੍ਯਤੇ| ਯਥੋਚ੍ਯਤੇ "ਮੁਨਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਜਗ੍ਮੁਃ|" ਨ ਚਾਗ੍ਰਾਮਸ੍ਥਾਨੀਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮੋਸ੍ਤਿ| ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਿਸਯੇਭ੍ਯਃ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਨਿਯਮਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ| ਅਥ ਚ ਗਤਿਃ-ਕਰ੍ਮਵਿਸਯੇਭ੍ਯਸ੍ਤਿਵਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਤਦੇਵ ਚ ਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana 14 guNanimittasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੪||੮੦||

੧੪ ਗੁਣਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਕਸ੍ਯ ਵਿਭੂਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਦਿਕਾ ਖ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ| "ਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਲੋਕਦ੍ਵਪਰਾਯਣਮ੍| ਅਨੁਮੋਦਾਮਹੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਮੇਕਾਨ੍ਤਿਨਿਰ੍ਮਲਮ੍||" (ਹ.ਉ. ਅ. ੪੦/੪) ਇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਵਿਭੂਤਿਃ ਖ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ| ਵ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਸ੍ਯ ਹੀਮੇ ਗੁਣਾਃ, ਨਾਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ|

Adhikarana 15 ceShTanimittasya lakShaNam (15) · Śloka 15

||੧੫||

੧੫ ਚੇਸ੍ਟਾਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਨਾਮ,-ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਮਮਾਤ੍ਰਂ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਭਵਤਿ ਭਾਵਸ੍ਯ| ਨਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਕ੍ਰਿਯੇਸ੍ਟਾ| ਯਥਾ-"ਦੀਪਵਦਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਵਲਤਿ|" ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਨ ਚ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਦੀਪਸ੍ਯੇਵਾਰ੍ਚੀਂਸਿ ਸਨ੍ਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮੀਨਿ, ਦੀਪਵਦ੍ਵਾ ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਦਹਨ੍ਤਿ| ਰੂਪਂ ਵਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵਾ ਤੈਲਾਦਿਕੋਪਾਦਾਨਮ੍| ਕਿਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ੍ਰਿਯਾਮਾਤ੍ਰਂ ਪਰਿਗਹ੍ਯ ਜ੍ਵਲਤੀਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਕਰ੍ਮਣਿ ਕ੍ਰੋਧਭਯਸ਼ੋਕਲੋਭਹਰ੍ਸੇਰ੍ਸ੍ਯਾਮੋਹਾਦਿਭਿਰੁਪਹਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਮਲੋਪਹਤਦਰ੍ਪਣਵਦਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਤ੍ਤਿ ਭਵੇਤ੍|

Adhikarana 16 mUlasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੬|੮੦|

੧੬ ਮੂਲਸਂਜ੍ਞਾ ਨਾਮ,-ਯਾ ਲੋਕੇਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ [ਅਰ੍ਥੇ] ਨਿਵੇਸ਼ਿਤਾ| ਯਥਾ (ਹਂਇ. ਅ. ੧/੨)-"ਨਿਦਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯੁਪਸ਼ਯਸ੍ਤਥਾ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ" ਇਤਿ| ਰੂਪਂ ਚ ਲੋਕੇ ਨੀਲਪੀਤਲੋਹਿਤਾਦਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍, ਸ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸਂਜ੍ਞਯਾ ਤੁ ਰੂਪਂ-ਲਿਙ੍ਗਂ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ|

Adhikarana 17 tAtsthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੭|੮੦|

੧੭ ਤਾਤ੍ਸ੍ਥ੍ਯਂ ਨਾਮ,-ਯਦਨ੍ਯਸ੍ਯੈਵਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸ੍ਥਤ੍ਵਾਦਨ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ (ਹ. ਨਿ. ਅ.੧੦/੨੩)-"ਬਸ੍ਤਿਮੇਹਨਯੋਃ ਸ਼ੂਲਮ੍" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪੁਂਸਂਸ੍ਥੇਨ ਕਾਰਣੇਨ ਬਸ੍ਤਿਮੇਹਨਯੋਰਿਤਿ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ| ਚੈਤਨ੍ਯਾਭਾਵੇ ਬਸ੍ਤਿਮੇਹਨਯੋਃ ਸਤੋਰਪਿ ਸ਼ੂਲਾਭਾਵਾਤ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਥਿ ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਯੋਰਿਤ੍ਯੁਚਰ੍ਯਤੇ|

Adhikarana tantradoShAH 15 pa~jcadasha (80) · Śloka 80

ਤਥ੧|੮੦|

ਤਥਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਦੋਸੈਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਭਿਰਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਜਿਤਮ੍| [ ਤਦ੍ਯਥਾ-]੧ ਅਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਮ੍, ੨ ਦੁਃਪ੍ਰਣੀਤਮ੍, ੩ ਅਸਙ੍ਗਤਾਰ੍ਥਮ੍, ੪ ਅਸੁਖ਼ਾਰੋਹਿ, ੫ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍, ੬ ਅਤਿਵਿਸ੍ਤਤਮ੍, ੭ ਅਤਿਸਂਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮ੍, ੮ ਅਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍, ੯ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਮ੍, ੧੦ ਸਂਦਿਗ੍ਧਮ੍, ੧੧ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮ੍, ੧੨ ਨਿਃਪ੍ਰਮਾਣਕਮ੍, ੧੩ ਅਸਮਾਪ੍ਤਾਰ੍ਥਮ੍, ੧੪ ਅਪਾ(ਨ)ਰ੍ਥਕਮ੍, ੧੫ ਵ੍ਯਾਹਤਮ੍, [ਇਤਿ]|

Adhikarana 1 aprasiddhAshabdasya lakShaNam (80) · Śloka 80

ਤਤ੍ਰ੧|੮੦|

ਤਤ੍ਰ ੧ ਅਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਮ੍ ਨਾਮ,-ਯਲ੍ਲੋਕੇ ਨਾਤੀਵ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਯਥਾ-"ਉਦਕ੍ਯਾਗਮਨਲਕ੍ਸਣਮਸੁਖਾਨਾਮ੍|" ਇਤਿ| ਯਥਾ ਵਾ "ਆਧਾਰਸ੍ਯਾਸਿਪਾਣਿਧਾਰੇਸ੍ਵਕੁਸ਼ਲਯੋਗਤਾ|" ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ,-ਅਕੁਨਾਮ ਵਕ੍ਸਃ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਲਮਿਤਿ|

Adhikarana 2 duHpraNItasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧|੮੦|

੨ ਦੁਃਪ੍ਰਣੀਤਂ ਨਾਮ,- ਸੂਤ੍ਰਭਾਸ੍ਯਪ੍ਰਯੋਜਨਰਹਿਤਮ੍|

Adhikarana 3 asa~ggatAthaMsya lakShaNam (80) · Śloka 80

੩|੮੦|

੩ ਅਸਙ੍ਗਤਾਰ੍ਥਂ ਨਾਮ,- ਯਤ੍ਸੂਤ੍ਰੇਣਾਸਮ੍ਬਦ੍ਧਮ੍|

Adhikarana 4 asukhArohipadasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੪||੮੦||

੪ ਅਸੁਖ਼ਾਰੋਹਿ ਪਦਂ ਨਾਮ,-ਯਤ੍ਪਦਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਵਿਸਮਤਯਾ ਦੁਃਖ਼ੇਨੋਚ੍ਚਾਰ੍ਯਤੇ, ਚਰ੍ਕਰੀਤਾਦਿਪ੍ਰਾਯਮ੍| ਯਥਾ-"ਧਾਤਰ੍ਯਰਿਪ੍ਰਦਮ੍|" ਇਤਿ|

Adhikarana 5 viruddhasya lakShaNam (5) · Śloka 5

੫||੫||

੫ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਨਾਮ,-ਯਦ੍ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸਮਯੈਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਯਥਾ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਦੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਃ ਪੁਰੁਸੋਕਤਕਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਹੇਤੁਃ, ਗ਼ਟ ਇਤਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਤਥਾ-ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਕਫਂ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ, ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾ ਵਾਤਂ ਜਯਨ੍ਤਿ, ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਕਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਵਿਰੁਦ੍ਧ ਮੇਤਤ੍| ਸਮਯਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਨਾਮ,-ਯਥਾ-ਯਃ ਸਮਯਃ ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯੈਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ ਕਤਸ੍ਤਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯਾਗਚ੍ਛਤਿ| ਯਥਾ-"ਨ ਲੋਸ੍ਟਂ ਵਿਮਦ੍ਗੀਯਾਤ੍, ਨ ਤਣਂ ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍," ਇਤਿ| ਏਤਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਰੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਲ੍ਲੋਸ੍ਟਮਰ੍ਦਨਾਦਿ ਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਨ ਤੁ ਹੇਤੁਰਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ|

Adhikarana 6 ativistRutasya lakShaNam (6-80) · Śloka

੬ ਅਤਿਵਿਸ੍ਤਤਂ ਨਾਮ,-ਯਥਾ-ਮਧੁਰਾਦਿਸ੍ਕਨ੍ਧਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਯਾਵਨ੍ਤਿ ਮਧੁਰਾਣਿ ਜਗਤਿ ਸਨ੍ਤਿ ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯਾਣਿ ਮਧੁਰਪ੍ਰਭਵਾਣਿ ਤਾਨ੍ਯਸ਼ੇਸਾਣਿ ਯਦ੍ਯਭਿਦਧਾਤਿ, ਤਦਾਤਿਵਿਸ੍ਤਤਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 7 atisaMkShitpasya lakShaNam · Śloka

੭ ਅਤਿਸਂਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਨਾਮ,-ਯਥਾ-ਯੋਗਸ਼ਤਕਪ੍ਰਾਯਮ੍| ਯਥਾ ਵਾ-ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧੋਦ੍ਦੇਸ਼ ਏਵ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਤਦਵਬੋਧਕਵਾਕ੍ਯਾਨਾਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|

Adhikarana 8 aprayojanasya lakShaNam (8-80) · Śloka

੮ ਅਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਨਾਮ,-ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੨/੪੮)-"ਇਤ੍ਯਾਚਾਰਃ ਸਮਾਸੇਨ" ਇਤ੍ਯੇਤਾਵਦ੍ਯਦਿ ਵਦੇਤ੍, ਨ ਤੁ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ "ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਮਾਚਰਨ੍| ਆਯੁਰਾਰੋਗ੍ਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਦਾ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦਨੁਤਿਸ੍ਠੇਦਿਤਿ|

Adhikarana 9 Binnakramasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੯|੮੦|

੯ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਂ ਨਾਮ,-ਪੂਰ੍ਵਂ ਯੇਨਾਨੁਕ੍ਰਮੇਣੋਕ੍ਤਂ ਨ ਤੇਨੈਵ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨ੍ਤਰਾਸਮ੍ਭਵੇਪਿ| ਯਥਾ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ "ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸੋ ਲਘੁਃ (ਹ.ਸੂ. ਅ.੧/੧੧) ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਵਾਤਗੁਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਮਕਤ੍ਵੈਵ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਦਧੀਤ| ਏਵਂ ਕ੍ਰਮੋ ਭਿਨ੍ਨੋ ਭਵੇਤ੍

Adhikarana 10 saMdigdhasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੦|੮੦|

੧੦ ਸਂਦਿਗ੍ਧਂ ਨਾਮ,-ਯਥਾ-'ਕਿਮਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰਸ੍ਤਿ ਉਤਨਾਸ੍ਤਿ ?" ਇਤ੍ਯੁਭਯਤ੍ਰ ਹੇਤ੍ਵਾਭਾਸਪਰਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਸਂਸ਼ਯਃ|

Adhikarana 11 punaruktasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੧|੮੦|

੧੧ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਨਾਮ,-ਯੋਰ੍ਥ ਉਕ੍ਤੋਪਿ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana 12 niHpramANasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੨|੮੦|

੧੨ ਨਿਃਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨਾਮ,-ਯਥਾ (ਹ.ਚਿ. ਅ. ੧/੪੬)-"ਪਾਕ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਂ ਵਾ ਮੁਸ੍ਤਾਪਰ੍ਪਟਕਮ੍" ਇਤਿ| .........

Adhikarana 13 asamAptArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੩|੮੦|

੧੩ [ਅਸਮਾਪ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਨਾਮ,-]............ਅਤ੍ਰ ਤਾਵਦੁਚ੍ਯਤੇ| ਪਰਤੋਪਿ ਚੇਦਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ਤਤਃ ਸਮਾਪ੍ਤਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਕਿਮਨੇਨ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ|

Adhikarana 14 anarthakasya lakShaNam (1) · Śloka 80

੧|੮੦|

੧੪ ਅਨਰ੍ਥਕਂ ਨਾਮ,-ਯਦਨ੍ਯਾਰ੍ਥੇਨਾਪਿ ਪਦੇਨਾਪਗਤਾਭਿਧੇਯਮ੍||੧|

Adhikarana 15 vyAhatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

੧੫||੮੦||

੧੫ ਵ੍ਯਾਹਤਂ ਨਾਮ,-ਯਥਾ-ਪੂਰ੍ਵਯਾ ਵਾਕ੍ਯਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਪਰਾ ਵ੍ਯਾਹਨ੍ਯਤੇ, ਅਪਰਯਾ ਪੂਰ੍ਵਾ ਵਾ| ਯਥਾ-"ਅਨਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾ ਮੇਹਿਨਃ" (ਹ.ਸੂ. ਅ. ੧੯/੪) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪੁਨਰਾਸ੍ਥਾਪਨਮਨੁਜਜ੍ਞੇ| ਮੁਸ੍ਤਾਦੇਰ੍ਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਪਪਾਠ (ਹ.ਕ. ਅ. ੪/੪੦)-"ਵਾਤਾਸਕ੍ਸ਼ੋਫਮੇਹਾਰ੍ਸ਼ੋਗੁਲ੍ਮਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਤ੍ਰ ਵਿਧਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧਾਦ੍ਵ੍ਯਾਹਤਤ੍ਵਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਸਮਾਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਵਿਪੁਲਮਤਯ ਏਵਮਭਿਦਧੁਃ,-ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਮਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯਨਿਸੇਧਾਦ੍ਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪੇ ਪੁਨਰਨੁਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤੋਭਿਪ੍ਰਾਯਵਿਸ਼ੇਸ ਈਦਗਨੁਮੀਯਤੇ,-ਮੇਹਿਨੋ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਬਲਤ੍ਵੇਨ ਬਸ੍ਤਿਮਨ੍ਤਰੇਣ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਤਥਾਵਿਧ ਉਪਕ੍ਰਮੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਤੁਰਵਸ਼ਾਦ੍ਯੋਜ੍ਯੋ ਬਸ੍ਤਿਃ| ਯਦਾਰ੍ਤਮੇਹਿਨੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਪਵਨਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵੇ(ਤ੍ਵਂ), ਤਦੋਪਕ੍ਰਮਾਨ੍ਤਰੇਣੈਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯ ਇਤਿ, ਤਦਾ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨ ਯੋਜ੍ਯ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮੇਵਂਵਿਧੋ ਵਿਨ੍ਯਾਸਃ ਕਤਃ| ਇਤਿ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਃ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਗੁਣੈਃ-ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਖ੍ਯੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਨ੍ਤ੍ਰਦੋਸੈਃ-ਅਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਜਿਤਮ੍, ਅਲ੍ਪਸਮੁਦ੍ਯਮਾਨਾਂ-ਸ੍ਤੋਕਵ੍ਯਾਯਾਮਾਨਾਂ, ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਥਗੇਵੇਦਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍,-ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਪ੍ਰਣਿਤਂ ਵਾ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਪਰਿਤਃ-ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍, ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਨ ਚੈਤਤ੍ ਸ੍ਵਮਨੀਸਾਨਿਰੂਪਿਤਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਪੁਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਪੁਲਂ-ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਸਮਸ੍ਤਵਸ੍ਤੁਵਿਸਯਂ, ਅਮਲਂ ਨਿਰ੍ਮਲਮਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਂ, ਵਿਜਾਨਂ ਯੇਸਾਂ ਮਹਾਮੁਨੀਨਾਂ-ਆਤ੍ਰੇਯਾਦੀਨਾਂ, ਤ ਏਵਮ੍| ਤੇ ਚ ਤੇ ਵਿਪੁਲਾਮਲਵਿਜ੍ਞਾਨਮਹਾਮੁਨਯਸ਼੍ਚ| ਤੇਸਾਂ ਮਤਂ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਃ, ਤਦਨੁ ਗਚ੍ਛਤਿ-ਅਨੁਵਰ੍ਤਤੇ, ਯਤ੍ਤਤ੍ ਵਿਪੁਲਾਮਲਵਿਜ੍ਞਾਨਮਹਾਮੁਨਿਮਤਾਨੁਗਮ੍| ਨਨੁ, ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੈਵ ਮਹਾਮੁਨਿਤਂ ਸਙ੍ਗਹੀਤਮ੍| ਤਤ੍ਕਿਮਨੇਨ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਮਹਾਸਾਗਰ ਇਵ ਗਮ੍ਭੀਰੋ ਯਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਂ-ਉਪਾਯ[ਨ]ਭੂਤਮੇਤਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਥਗੇਤਤ੍ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮੁਦਿਤਮ੍| ਅਸ੍ਟਾਵਙ੍ਗਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍, ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਂ ਚ ਤਦ੍ਵੈਦ੍ਯਕਂ ਚ, ਤਦੇਵ ਮਹੋਦਧਿਰਸ੍ਟਾਙ੍ਗਵੈਦ੍ਯਕਮਹੋਦਧਿਃ, ਤਸ੍ਯ ਮਨ੍ਥਨਮਿਵ ਮਨ੍ਥਨਂ-ਪਾਠਸ਼੍ਰਵਣਚਿਨ੍ਤਨਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਕ੍ਸੋਭਣਾਤ੍, ਤੇਨ ਕਰਣਭੂਤੇਨ| ਯੋਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਏਵ ਮਹਾਨਮਤਰਾਸ਼ਿਰਾਪ੍ਤਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍-ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਹਾਮਤਰਾਸ਼ੇਃ ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍, ਪਥਗੇਤਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਮੁਦਿਤਮ੍| ਕੀਦਸ਼ਮ੍ ? ਅਨਲ੍ਪਂ ਫਲਂ-ਆਯੁਰਾਰੋਗ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਸੁਖਾਦਿਕਂ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਂ, ਮਹਾਫਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦਯਂ ਭਾਵਃ,-ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਾਠਾਦਿਸੁ ਸ੍ਵਲ੍ਪ ਏਵਾਯਾਸੋ ਭਵਤਿ ਮਹਚ੍ਚ ਫਲਂ ਯਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤੋਯਮਾਦਰਣੀਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਸਨ੍ਤਤਿਲਕਂ ਵਤ੍ਤਮ੍|

Adhikarana idaM tantraM mantravatsaM prayoktavyam (81) · Śloka 81

ਇਦਮਾਗਮਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਫਲਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ਸਂਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨ ਮੀਮਾਂਸ੍ਯਂ ਕਥਞ੍ਚਨ||੮੧||

ਸਂ-ਇਦਂ-ਅਨਨ੍ਤਰਾਭਿਹਿਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਦਾਚਰਿਤਂ ਸਂਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਨ ਕਥਞ੍ਚਿਦਪਿ ਮੀਮਾਂਸ੍ਯਮ੍,-ਕਿਮਿਦਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਨਵੇਤਿ ਸਂਸ਼ਯੋ ਨ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ? ਸੁਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨੇਭ੍ਯੋ ਮਹਾਮੁਨਿਭ੍ਯ ਆਗਮੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਥਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਫਲਸ੍ਯ-ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਦਿਕਸ੍ਯ, ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍|

Adhikarana kathattantrasya pAThAvabodhAnuShThAne Palam (82) · Śloka 82

ਦੀਰ੍ਗ਼ਜੀਵਿਤਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਮਰ੍ਥਂ ਸੁਖ਼ਂ ਯਸ਼ਃ| ਪਾਠਾਵਬੋਧਾਨੁਸ੍ਠਾਨੈਰਧਿਗਚ੍ਛਤ੍ਯਤੋ ਧ੍ਰੁਵਮ੍||੮੨||

ਸਂ-ਅਤਃ-ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਾਖ਼੍ਯਾਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍, ਪਾਠਾਵਬੋਧਾਨੁਸ੍ਠਾਨੈਃ-ਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਲਕ੍ਸਣੇਨ, ਧ੍ਰੁਵਂ-ਅਵਸ਼੍ਯਂ, ਦੀਰ੍ਗ਼ਜੀਵਿਤਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਨ ਚ ਤਾਨੇਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਪਰਮਪੀਤ੍ਯਾਹ-

Adhikarana etattantrapaThanasya Palam (83) · Śloka 83

ਏਤਤ੍ਪਠਨ੍ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਬੋਧਸ਼ਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਭ੍ਯਸ੍ਤਕਰ੍ਮਾ ਭਿਸਗਪ੍ਰਕਮ੍ਪ੍ਯਃ| ਆਕਮ੍ਪਯਤ੍ਯਨ੍ਯਵਿਸ਼ਾਲਤਨ੍ਤ੍ਰ- ਕਤਾਭਿਯੋਗਾਨ੍ ਯਦਿ ਤਨ੍ਨ ਚਿਤ੍ਰਮ੍||੮੩||

ਸਂ-ਏਤਤ੍-ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਾਖ਼੍ਯਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਅਧੀਯਾਨਃ(ਪਠਨ੍)-ਕਣ੍ਠੇ ਦਧਤ੍, ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਬੋਧਸ਼ਕ੍ਤਃ-ਏਤਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਰ੍ਥਵਿਸ਼ੇਸ-ਸ਼ੇਸਵਸ੍ਤ੍ਵਵਬੋਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਭ੍ਯਸ੍ਤਕਰ੍ਮਾ ਅਤ ਏਵ ਪਾਠਾਵਬੋਧਃ| ਸ੍ਵਭ੍ਯਸ੍ਤਕਰ੍ਮਾ-ਤਸ੍ਯ ਗੁਣਸ਼ਤਯੋਗਾਦਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਨਾਮਨ੍ਯੇਸਾਂ ਭੇਸਜਕਰ੍ਮਜੇਨ ਸਤ੍ਸ੍ਵਭ੍ਯਸ੍ਤਕਰ੍ਮਣਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਃ, ਅਕ੍ਸੋਭ੍ਯਃ ਸਨ੍, ਅਨ੍ਯੇਸੁ-ਚਰਕਾਦਿਸੁ, ਵਿਸ਼ਾਲਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਵਿਹਿਤਾਭਿਯੋਗਾਨ੍ ਵੈਦ੍ਯਾਨ੍ ਯਦਿ ਕਮ੍ਪਯਤਿ-ਕ੍ਸੋਭਯਤਿ, ਤਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਮ੍| ਉਪਜਾਤਿਰ੍ਵਤਮ੍| ਯਥਾ ਚਾਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤੇਪਰੇ ਭਿਸਜਸ੍ਤਥਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ-

Adhikarana carakAdyekaikaragranthAByAse na samyakj~jAnam (84) · Śloka 84

ਯਦਿ ਚਰਕਮਧੀਤੇ ਤਦ੍ ਧ੍ਰੁਵਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਿ- ਪ੍ਰਣਿਗਦਿਤਗਦਾਨਾਂ ਨਾਮਮਾਤ੍ਰੇਪਿ ਬਾਹ੍ਯਃ| ਅਥ ਚਰਕਵਿਹੀਨਃ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾਯਾਮਖਿਨ੍ਨਃ ਕਿਮਿਵ ਖਲੁ ਕਰੋਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਨਾਂ ਵਰਾਕਃ||੮੪||

ਸਂ-ਯਦਿ ਕੇਵਲਂ ਚਰਕਂ ਪਠਤਿ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਿਪ੍ਰਣਿਗਦਿਤਾਨਾਂ-ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਨ੍ਧਿਸਿਤਾਦਿਜਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ, ਧ੍ਰੁਵਂ ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰਾਵਬੋਧੇਪਿ ਬਾਹ੍ਯਃ| ਕਿਨ੍ਤੁ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣੋਪਕ੍ਰਮੇਣਾਨਭਿਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| ਅਥ ਚਰਕਵਿਹੀਨਃ ਕੇਵਲਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਪਾਠਸਾਧ੍ਯਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਕਾਲਬਲਸ਼ਰੀਰਸਤ੍ਤ੍ਵਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾਯਾਂ, ਅਖਿਨ੍ਨਃ ਸਨ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਨਾਂ-ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦ੍ਯਭਿਭੂਤਾਨਾਂ, ਕਿਮਿਵ ਵਰਾਕਃ-ਅਲ੍ਪਧੀਃ, ਵਿਦਧਾਤੁ ? ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਦਧਾਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਹ ਤੁ ਚਰਕੋਕ੍ਤਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾਮਯਾਭਿਧਾਨਾਚ੍ਚ ਤਦਧ੍ਯੇਤਾ ਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨੋ ਰੋਗਸ਼ਾਨ੍ਤਿ ਧ੍ਰੁਵਂ ਵਿਦਧਾਤ੍ਯੇਵ| ਮਾਲਿਨੀਵਤ੍ਤਮ੍|

Adhikarana yadyaBiniveshastArhi AdyaM vaidyakaM paThatu (85) · Śloka 85

ਅਥੈਵ ਮਨ੍ਯਸੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਤਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮੇਤਦ੍ਗੁਣਮ੍, ਤਥਾਪ੍ਯਾਰ੍ਸਤਨ੍ਤ੍ਰਾਧ੍ਯਯਨੇ ਸਮਾਧਾਨਾਤਿਸ਼ਯ ਇਤਿ| ਤਤ ਇਦਮਾਹ ਅਭਿਨਿਵੇਸ਼ਵਸ਼ਾਦਭਿਯੁਜ੍ਯਤੇ ਸੁਭਣਿਤੇਪਿ ਨ ਯੋ ਦਢਮੂਢਕਃ| ਪਠਤੁ ਯਤ੍ਨਪਰਃ ਪੁਰੁਸਾਯੁਸਂ ਸ ਖਲੁ ਵੈਦ੍ਯਕਮਾਦ੍ਯਮਨਿਰ੍ਵਿਦਃ||੮੫||

ਸਂ-ਅਭਿਨਿਵੇਸ਼ੋ-ਵਸ੍ਤੁਪਕ੍ਸਪਾਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਵਸ਼ਃ-ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਗੁਣਦੋਸਾਵਭਿਯੋਕ੍ਤਾ ਸ਼ੋਭਨੋਕ੍ਤੇਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਯੋਨਾਭਿਯੁਜ੍ਯਤੇ-ਸਿਪ੍ਰਣੀਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿਂ ਕਰੋਤਿ, ਸ ਨਰ ਆਦੌ ਭਵਮਾਦ੍ਯਂ,-ਪ੍ਰਥਮਪ੍ਰਣੀਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ਤਸਾਹਸ੍ਰਂ, ਵੈਦ੍ਯਕਂ ਯਤ੍ਨਪਰਸ੍ਤਥਾ ਅਨਿਰ੍ਵੇਦਃ ਸਨ੍ ਪੁਰੁਸਾਯੁਸਂ-ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਂ, ਪਠਤੁ| ਕਿਲਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਹੀਯਮਾਨਬੁਦ੍ਧਿਮੇਧਾਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਵਣਚਿਨ੍ਤਨਾਵਬੋਧਾਨੁਸ੍ਠਾਨਾਨਿ ਸੁਦੂਰੋਤ੍ਸਾਰਿਤਾਨ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪੁਰੁਸਾਯੁਸਮਿਤ੍ਯਚਤੁਰਾਦਿਸੂਤ੍ਰੇ ਨਿਪਾਤਿਤਮ੍| [ ਦ੍ਰੁਤਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ਵਤ੍ਤਮ੍| ]

Adhikarana aBidhAtRuvashAd kiM dravyashaktirvishiShyate? (86) · Śloka 86

ਅਥੈਵਂ ਮਨ੍ਯਸੇ ਵਕ੍ਤਤ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸਾਦਵਸ਼੍ਯਮੇਵਾਰ੍ਥਾਤਿਸ਼ਯੋ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਦ੍ਯੇਸੁ ਸੁਕਤੇਸ੍ਵੇਵਾਭਿਯੋਗੋ ਯੁਕ੍ਤੋ, ਨ ਤ੍ਵਿਦਾਨੀਨ੍ਤਨਕਵਿਕਤੇਸ੍ਵਿਤਿ, ਤਦੇਤਨ੍ਨ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਕੁਤਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਵਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਚ ਪਥ੍ਯਂ ਤੈਲਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਚ ਕ੍ਰਮੇਣ| ਏਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭਾਸਤਾਂ ਬ੍ਰਹਜੋ ਵਾ ਕਾ ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਕ੍ਤਭੇਦੋਕ੍ਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਃ||੮੬||

ਸਂ-ਵਾਤੇ ਤੈਲਂ ਪਥ੍ਯਂ, ਪਿਤ੍ਤੇ ਘਤਂ ਪਥ੍ਯਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਪਥ੍ਯਂ, ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭਾਸਤਾਮ੍, ਬ੍ਰਹ੍ਮਜੋ ਵਾ-ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰਾਦਿਃ, ਭਾਣਤੁ| ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੇ-ਅਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਵਭਾਵੇ ਤੈਲਾਦਿਕੇ ਸ੍ਵਾਕਰਤ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇ, ਵਾਤਾਦਿਸ਼ਮਨਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ਵਕ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸੋਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਨ ਕਾਚਿਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਾਲਿਨੀਵਤ੍ਤਮ੍|

Adhikarana ato mAdhyasthyamavalambyatAm (87) · Śloka 87

ਤਦੇਵੋਪਸਂਹਰਨ੍ ਸ੍ਪਸ੍ਟਯਤਿ ਅਭਿਧਾਤਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਿਂ ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਤੇ| ਅਤੋ ਮਤ੍ਸਰਮੁਤ੍ਸਜ੍ਯ ਮਾਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਮਵਲਮ੍ਬ੍ਯਤਾਮ੍||੮੭||

ਸ੦-ਵਕ੍ਤਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਿਂ ਤੈਲਾਦੇਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਤੇ ? ਅਪਿ ਤੁ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਯਤਃ ਸ੍ਵਭਾਵਹੇਤੁਭ੍ਯ ਏਵ ਏਤਚ੍ਛਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ| ਅਤੋ-ਵਿਧਾਤਸ਼ਾਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਮਤ੍ਸਰਮੁਤ੍ਸਜ੍ਯ-ਵਿਦ੍ਵੇਸਂ ਵਿਹਾਯ, ਮਾਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰੀਯਤਾਮ੍| ਮਧ੍ਯਸ੍ਥੋ ਹਿ ਪੁਰੁਸਃ ਕਾਲਬੁਧ੍ਦ੍ਯਾਦ੍ਯਨੁਰੂਪਮਿਦਮੇਵ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮੁਪਕਾਰਕਂ ਮਮ, ਨ ਤ੍ਵਤੋਪਰਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮੁਪਕਾਰਕਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪਰਾਮਰ੍ਸ਼੍ਯਾਧ੍ਯੇਸ੍ਯਤੇ, ਨ ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਾਗ੍ਰਹਮੇਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana RuShipraNIte prItiScet BeDAdyAH kiMna paThacante? tasmAtsuBAShitaM grAhrAm (88) · Śloka 88

ਨਨੁ, ਕਿਮਸ੍ਮਾਕਮੁਪਕਾਰਕਤ੍ਵਾਦਿਦ੍ਵਾਰੇਣ ਸਿਪ੍ਰਣੀਤਮੇਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਨੁਰਾਗਵਸ਼ਾਦਧ੍ਯੇਸ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ ਸਿਪ੍ਰਣੀਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿਸ਼੍ਚੇਨ੍ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤੌ| ਭੇਡਾਦ੍ਯਾਃ ਕਿਂ ਨ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਸੁਭਾਸਿਤਮ੍||੮੮||

ਸ੦-ਯਦਿ ਸਿਪ੍ਰਣੀਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿਸ੍ਤਤਸ਼੍ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਖ੍ਯੌ ਹਿਤ੍ਵਾ ਭੇਡਜਾਤੂਕਰ੍ਣ੍ਯਾਦਿਮੁਨਿਪ੍ਰਣੀਤਾਨਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਕਿਮਿਤਿ ਨ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇਣੈਵ ਵੈਦ੍ਯਵਨ੍ਦੇਨ| ਅਪਿ ਤੁ ਸੁਭਾਸਿਤਪ੍ਰਿਯਤਯਾ ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤੌ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਯਥਾ ਪਠ੍ਯੇਤੇ, ਨ ਤਥਾ ਭੇਡਾਦਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਥਿਤਮੇਤਤ੍ ਸੁਭਾਸਿਤਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍, ਨ ਤੁ ਮੁਨਿਪ੍ਰਣੀਤਮੇਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਅਤਸ਼੍ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਦਨਾਰ੍ਸਮਪੀਦਂ ਗੁਣਵਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਮਤਿਮਦ੍ਭਿਰ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮੇਵ|

Adhikarana sarvAyurvedasArabhUtametat hRudayaM kRutvA yacchubhaM prAptaM tena jagataH shubhamastu (89-40) · Śloka 40

ਹਦਯ ਹਦਯਮੇਤਤ੍ਸਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਾਙ੍ਮਯਪਯੋਧੇਃ| ਕਤ੍ਵਾ ਯਚ੍ਛੁਭਮਾਪ੍ਤਂ ਸ਼ੁਭਮਸ੍ਤੁ ਪਰਂ ਤਤੋ ਜਗਤਃ||੮੯|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰ- ਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸਸ੍ਠੇ ਉਤ੍ਤਰ- ਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾਜੀਕਰਣਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ ਚਤ੍ਵਾ- ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪੦||

ਸਂ-ਏਤਤ੍-ਹਦਯਾਖ਼੍ਯਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਹਦਯਮਿਵ| ਕਸ੍ਯ ? ਸਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਾਙ੍ਮਯਪਯੋਧੇਃ| ਯਥਾ ਹਦਯਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੈਕਦੇਸ਼ਮਪਿ ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਮੂਲਸਿਰਾਭਿਃ ਸਕਲਂ ਕਾਯਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਤਥੇਦਮਪਿ ਸਡ੍ਭਿਃ ਸ੍ਥਾਨੈਃ ਸਕਲਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਾਙ੍ਮਯਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਮਿਤਿ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍| ਤਦੇਵਮੀਦਸ਼ਂ ਹਦਯਂ ਕਤ੍ਵਾ-ਵਿਧਾਯ, ਯਤ੍ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਪਰਂ-ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ [ ਤਤਃ- ] ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੁਭਾਤ੍, ਜਗਤਃ-ਭੁਵਨਸ੍ਯ, ਮਙ੍ਗਲਂ ਭਵਤ੍ਵਿਤਿ| ਆਰ੍ਯਾ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯ- ਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ਼੍ਯਾਯਾਂ ਸਸ੍ਠੇ ਉਤ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾਜੀਕਰਣ- ਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੪੦|| ਇਤਿ ਵਾਜੀਕਰਣਮਸ੍ਟਮਮਙ੍ਗਂ ਸਮਾਪ੍ਤਂ|