40. vājīkaraṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಅಥ ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಂ ವಾಜೀಕರಣಾಧ್ಯಾಯಂ ಬ್ರೂತೇ|

Adhikarana vAjIkaraNavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ವಾಜೀಕರಣವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)||೨||

ಸ೦-ವಾಜೀವಯೇನ ಸಮರ್ಥಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ತದ್ವಾಜೀಕರಣಮ್, ತಸ್ಯಾಧ್ಯಾಯಃ| ಶೇಷಮಾಯುಷ್ಕಾಮೀಯವದ್ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana vAjIkaraNaM ka icCet? (1) · Śloka 1

ವಾಜೀಕರಣಮನ್ವಿಚ್ಛೇತ್ಸತತಂ ವಿಷಯೀ ಪುಮಾನ್| |೧|

ಸ೦-ವಿಷಯೀ ಯಃ ಪುರುಷಃ, ಸ ಸತತಂ ವಾಜೀಕರಣಮೌಷಧಮನ್ವಿಚ್ಛೇತ್| ಪುಂಗ್ರಹಣಂ ಸ್ತ್ರೀಷಣ್ಢಾದಿನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ಯಥಾ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ ಋತುವಿಧಾನಾದಿ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸ್ತ್ರ್ಯಾದೀನಾಮಪಿ ಪ್ರಸಜ್ಜತಿ, ತಥೇದಮಪಿ ವಿಜ್ಞಾಯತೇ, ತಸ್ಮಾತ್ತದ್ವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಂ ಪುಂಗ್ರಹಣಮ್| ಸತತಗ್ರಹಣೇನೈತದ್ದ್ಯೋತಯತಿ,-ಯಥಾ ರಸಾಯನಮುಪಯುಕ್ತಂ ಚಿರಕಾಲಮನುವರ್ತತೇ ನ ತಥಾ ವಾಜೀಕರಣಮಿತಿ| ಅಪಿ ತು ಯಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಹ್ನಿ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕಾರ್ಯಕರಣಸಮರ್ಥಂ ಪ್ರಾಯೇಣ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಸತತಂ-ಅನವರತಂ, ವಾಜೀಕರಣಮನ್ವಿಚ್ಛೇದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ವಾಜೀಕರಣೇನ ಕೋಽರ್ಥಃ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-

Adhikarana vAjIkaraNasya Palam (1-2) · Śloka 2

| ತುಷ್ಟಿಃ ಪುಷ್ಟಿರಪತ್ಯಂ ಚ ಗುಣವತ್ತತ್ರ ಸಂಶ್ರಿತಮ್||೧|| ಅಪತ್ಯಸನ್ತಾನಕರಂ ಯತ್ಸದ್ಯಃ ಸಂಪ್ರಹರ್ಷಣಮ್| |೨|

ಸ೦-ತತ್ರ ವಾಜೀಕರಣೇ ತುಷ್ಟ್ಯಾದಿ ಸಂಶ್ರಿತಮ್| ಅಪತ್ಯಂ ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಗುಣವತ್, ನ ತು ದುರಪತ್ಯಂ ಕುಲಾಙ್ಗಾರರೂಪಮ್| ಯತೋಽಪತ್ಯ[ನಾಂ] ಸನ್ತಾನಕರಂ-ಅವಿಚ್ಛೇದಸ್ಥಿತಿಕರಂ ಚ, ಯಚ್ಚ ಸದ್ಯಃ-ಶೀಘ್ರಮೇವ, ಸಂಪ್ರಹರ್ಷಣಂ ವಾಜೀಕರಣಮ್|

Adhikarana vAjIkaraNasya utpattiH (2-3) · Śloka 3

| ವಾಜೀವಾತಿಬಲೋ ಯೇನ ಯಾತ್ಯಪ್ರತಿಹತೋಽಙ್ಗನಾಃ||೨|| ಭವತ್ಯತಿಪ್ರಿಯಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಯೇನ ಯೇನೋಪಚೀಯತೇ| ತದ್ವಾಜೀಕರಣಂ ತದ್ಧಿ ದೇಹಸ್ಯೋರ್ಜಸ್ಕರಂ ಪರಮ್||೩||

ಸ೦-ಯೇನ ವಾಜೀಕರಣೇನ ತುರಙ್ಗ ಇವಾಪ್ರತಿಹತಸಾಮರ್ಥ್ಯಸ್ತರೂಣೀಃ ಸಂಗಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ಯೇನ ಯೋಷಿತಾಮತಿವಲ್ಲಭಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಥಾ ಯೇನೋಪಚಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋಪ್ತಿ, ತದ್ವಾಜೀಕರಣಮುಚ್ಯತೇ| ತದ್ಧಿ ಶರೀರಸ್ಯೋರ್ಜಸ್ಕರಮತಿಶಯೇನ| ನನು, ವಾಜೀಕರಣಮುಪಾಯಹೇತುರ್ವಿಷಯಾಣಾಮಿಹೈವ ಬನ್ಧನದರ್ಶನಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ-"ಕೋಶಕಾರೋ ಯಥೈವಾಂಶೂನುಪಾದತ್ತೇ ವನ್ಧವಹಾನ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾನ್ನಾರ್ಥೋ ವಾಜೀಕರಣೇನೇತ್ಯಾಹ-

Adhikarana brahrAcaryasya prashaMsA (4) · Śloka 4

ಧರ್ಮ್ಯಂ ಯಶಸ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಲೋಕದ್ವಯರಸಾಯನಮ್| ಅನುಮೋದಾಮಹೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮೇಕಾನ್ತನಿರ್ಮಲಮ್||೪||

ಸ೦-ಯತೋ ಧರ್ಮಾದನಪೇತಂ-ಧರ್ಮ್ಯಂ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ತದನುಮೋದಾಮಹೇ| ತಥಾ ಯಶಸ್ಯಾದಿಹೇತುಃ| ತಥಾ ಲೋಕದ್ವಯೇ-ಇಹಲೋಕೇ ಪರಲೋಕೇ ಚ, ರಸಾಯನಮಿವ ರಸಾಯನಂ, ಸದೋಪಕಾರತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಏಕಾನ್ತೇನಸರ್ವಥಾ, ನಿರ್ಮಲಮ್| ಯತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮ್| ನ ತು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವತ್ ಸ್ವದಾರಾದಿ(ರೇ)ಷು ಪುತ್ರಾದ್ಯರ್ಥಮೇವ ನಿರ್ಮಲಮ್| ಅತೋ ಹೇತೋಸ್ತದನುಮೋದಾಮಹೇ| ಕಿನ್ತ್ವಾಭ್ಯುದಯಿಕಂ ಮಾರ್ಗಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ವಾಜೀಕರಣೋಪದೇಶಃ| ದ್ವಿವಿಧೋ ಹಿ ಮಾರ್ಗಃ,-ನೈಃಶ್ರೇಯಸಿಕ ಆಭ್ಯುದಯಿಕಶ್ಚ| ತತ್ರ ನೈಃಶ್ರೇಯಸಿಕಂ ಮಾರ್ಗಂ ಸಮನುಸೃತ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೋಪದೇಶಶ್ಚ ಕೋಶಕಾರದೃಷ್ಟನ್ತಶ್ಚ ಕ್ಲೇಶನಾಶಕೃಚ್ಚ| ಆಭ್ಯುದಯಿಕಂ ಚ ಮಾರ್ಗಮಾಶ್ರಿತ್ಯಾಯಮುಪದೇಶ ಇತ್ಯತ್ರಾಹ|

Adhikarana vAjIkaraNaM kimartham? (5) · Śloka 5

ಅಲ್ಪಸರ್ವಸ್ಯ ತು ಕ್ಲೇಶೈರ್ಬಾಧ್ಯಮಾನಸ್ಯ ರಾಗಿಣಃ| ಶರೀರಕ್ಷಯರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ವಾಜೀಕರಣಮುಚ್ಯತೇ||೫||

ಸ೦-ಸ್ತೋಕಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಕ್ಲೇಶೈರ್ವಿಷಯೋತ್ಥೈಃ ಪೀಡ್ಯಮಾನಸ್ಯ ರಾಗಿಣಃ-ಕಾಮಿನಃ, ಶರೀರಕ್ಷಯರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ವಾಜೀಕರಣ್ಮುಚ್ಯತೇ| ಅನೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತಾ, ಅಪರೈಶ್ಚ ತನ್ತ್ರಕಾರೈಃ|

Adhikarana vAjIkaraNase vino~ahararvyavAyo na vivAryate (6) · Śloka 6

ಕಲ್ಯಸ್ಯೋದಗ್ರವಯಸೋ ವಾಜೀಕರಣಸೇವಿನಃ| ಸರ್ವೇಷ್ವೃತುಷ್ವಹರಹರ್ವ್ಯವಾಯೋ ನ ನಿವಾರ್ಯತೇ||೬||

ಸ೦-ಕಲ್ಪ(ಲ್ಯ)ಸ್ಯ-ಸಮರ್ಥಸ್ಯ, ತಥಾ ಯೌವನಸ್ಥಸ್ಯ, ವಾಜೀಕರಣಂ ಸತತಂ ಕುರ್ವತಃ, ತಸ್ಯ ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಋತುಷು ದಿನೇ ದಿನೇ ವ್ಯವಾಯೋ ಮೈಥುನಂ, ನ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ|

Adhikarana vAjIkaraNasevanAt pUrvaM kartavyo vidhiHtataH shukrApatyabalapradA vAjIkarA yogA yojyAH (7-8) · Śloka 8

ಅಥ ಸ್ನಿಗ್ಧವಿಶುದ್ಧಾನಾಂ ನಿರೂಹಾನ್ ಸಾನುವಾಸನಾನ್| ಘೃತತೈಲರಸಕ್ಷೀರಶರ್ಕರಾಕ್ಷೌದ್ರಸಂಯುತಾನ್||೭|| ಯೋಗವಿದ್ಯೋಜಯೇತ್ಪೂರ್ವಂ ಕ್ಷೀರಮಾಂಸರಸಾಶಿನಾಮ್| ತತೋ ವಾಜೀಕರಾನ್ ಯೋಗಾನ್ ಶುಕ್ರಾಪತ್ಯಬಲಪ್ರದಾನ್||೮||

ಸ೦-ಅಥ-ಕೃತಮಙ್ಗಲಸ್ಯ, ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ತಥಾ ವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ತಥಾ ಕ್ಷೀರಾದ್ಯಾಶಿನೋ ಯೋಗವಿತ್-ವೈದ್ಯಃ, ಪ್ರಾಙ್ಹ್ ನಿರೂಹಾನ್ ಸಾನುವಾಸನಾನ್ ಘೃತಾದಿಸಂಯುಕ್ತಾನ್ ಕಾರಯೇತ್| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ವಾಜೀಕರಾನ್ ಯೋಗಾನ್ ಯೋಜಯೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾನ್ ? ಶುಕ್ರಾದಿಪ್ರದಾನ್|

Adhikarana nirapatyasya narasya nindA (9) · Śloka 9

ಅಚ್ಛಾಯಃ ಪೂತಿಕುಸುಮಃ ಫಲೇನ ರಹಿತೋ ದ್ರುಮಃ| ಯಥೈಕಶ್ಚೈಕಶಾಖಶ್ಚ ನಿರಪತ್ಯಸ್ತಥಾ ನರಃ||೯||

ಸ೦-ಅಚ್ಛಾಯತ್ವಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತೋಽರ್ಥಿನಾಂ ಯಥಾ ತರುರನಾಶ್ರಯಣೀಯಃ, ತಥಾ ತಾದೃಶೋ ಮಾನವೋ ನಿರಪತ್ಯ ಇತಿ| ಏಕವಚನೇನೈವ ಏಕಾರ್ಥಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾದೇಕಗ್ರಹಣಂ ಕೇವಲಾರ್ಥಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಏಕಃ ಕೇವಲೋಮಾಧವೀಲತಾದಿರಹಿತಃ|

Adhikarana apatyaprashaMsA (10-11) · Śloka 11

ಸ್ಖಲದ್ಗಮನಮವ್ಯಕ್ತವಚನಂ ಧೂಲಿಧೂಸರಮ್| ಅಪಿ ಲಾಲಾವಿಲಮುಖಂ ಹೃದಯಾಹ್ಲಾದಕಾರಕಮ್||೧೦|| ಅಪತ್ಯಂ ತುಲ್ಯತಾಂ ಕೇನ ದರ್ಶನಸ್ಪರ್ಶನಾದಿಷು ಕಿಂ ಪುನರ್ಯದ್ಯಶೋಧರ್ಮಮಾನಶ್ರೀಕುಲವರ್ಧನಮ್||೧೧||

ಸ೦-ಸ್ಖಲದ್ಗಮನಾದಿಕಮಪತ್ಯಂ ಕೇನ ಪದಾರ್ಥೇನ ದರ್ಶನಾದಿಷು ಸಮಾನಮ್| ಕಿಂ ಪುನರ್ಯದ್ಯಶಾದಿವರ್ಧನಾತ್ ತಸ್ಯ ಕೇನ ತುಲ್ಯತಾ ಭವೇತ್ ? ಅಪತ್ಯಶಬ್ದಸ್ಯ ಪುಂಸ್ತ್ವಮತ್ರ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್(?)| ತತ್ಕಿಲ ನಿತರಾಂ ಸುಖಪ್ರದಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana shuddhasharIre sharamUladisiddhaghRutayogaH (12) · Śloka 12

ಶುದ್ಧಕಾಯೇ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ವೃಷ್ಯಯೋಗಾನ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| |೧೨|

ಸ೦-ಶುದ್ಧಶರೀರೇ ಪುರುಷೇ ಯಥಾಗ್ನಿಬಲಂ ವೃಷ್ಯಯೋಗಾನ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana vAjIkaro sharamUlAdisiddhaghRutayogaH (12-21) · Śloka 21

ತಾನೇವಾಹ ಶರೇಕ್ಷುಕುಶಕಾಶಾನಾಂ ವಿದಾರ್ಯಾ ವೀರಣಸ್ಯ ಚ||೧೨|| ಮೂಲಾನಿ ಕಣ್ಟಕಾರ್ಯಾಶ್ಚ ಜೀವಕರ್ಷಭಕೌ ಬಲಾಮ್| ಮೇದೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಚ ಕಾಕೋಲ್ಯೌ ಶೂರ್ಪಪರ್ಣ್ಯೌ ಶತಾವರೀಮ್||೧೩|| ಅಶ್ವಗನ್ಧಾಮತಿಬಲಾಮಾತ್ಮಗುಪ್ತಾಂ ಪುನರ್ನವಾಮ್| ವೀರಾಂ ಪಯಸ್ಯಾಂ ಜೀವನ್ತೀಮೃದ್ಧಿಂ ರಾಸ್ನಾಂ ತ್ರಿಕಣ್ಟಕಮ್||೧೪|| ಮಧುಕಂ ಶಾಲಿಪರ್ಣೀ ಚ ಭಾಗಾಂಸ್ತ್ರಿಪಲಿಕಾನ್ ಪೃಥಕ್| ಮಾಷಾಣಾಮಾಢಕಂ ಚೈತದ್ ದ್ವಿದ್ರೋಣೇ ಸಾಧಯೇದಪಾಮ್||೧೫|| ರಸೇನಾಢಕಶೇಷೇಣ ಪಚೇತ್ತೇನ ಘೃತಾಢಕಮ್| ದತ್ತ್ವಾ ವಿದಾರೀಧಾತ್ರೀಕ್ಷುರಸಾನಾಮಾಢಕಾಢಕಮ್||೧೬|| ಘೃತಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ಕ್ಷೀರಂ ಪೇಷ್ಯಾಣೀಮಾನಿ ಚಾವಪೇತ್| ವೀರಾಂ ಸ್ವಗುಪ್ತಾಂ ಕಾಕೋಲ್ಯೌ ಯಷ್ಟಿಂ ಫಲ್ಗೂನಿ ಪಿಪ್ಪಲೀಮ್||೧೭|| ದ್ರಾಕ್ಷಾಂ ವಿದಾರೀಂ ಖರ್ಜೂರಂ ಮಧುಕಾನಿ ಶತಾವರೀಮ್| ತತ್ಸಿದ್ಧಪೂತಂ ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರಸ್ಥೇನ ಯೋಜಯೇತ್||೧೮|| ಶರ್ಕರಾಯಾಸ್ತುಗಾಯಾಶ್ಚ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಃ ಕುಡವೇನ ಚ| ಮರಿಚಸ್ಯ ಪ್ರಕುಞ್ಚೇನ ಪೃಥಗರ್ಧಪಲೋನ್ಮಿತೈಃ||೧೯|| ತ್ವಗೇಲಾಕೇಸರೈಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೈಃ ಕ್ಷೌದ್ರದ್ವಿಕುಡವೇನ ಚ| ಪಲಮಾತ್ರಂ ತತಃ ಖಾದೇತ್ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ರಸದುಗ್ಧಭುಕ್||೨೦|| ತೇನಾರೋಹತಿ ವಾಜೀವ ಕುಲಿಙ್ಗ ಇವ ಹೃಷ್ಯತಿ| |೨೧|

ಸ೦-ಶರಾದೀನಾಂ ಮೂಲಾನಿ ಕಣ್ಟಕಾರ್ಯಾಶ್ಚ, ತಥಾ ಜೀವಕಾದೀನ್, ತ್ರಿಪಲಿಕಾನ್ ಭಾಗಾನ್ ಪೃಥಕ್, ಮಾಷಾಣಾಮಾಢಕಂ ಚ, ಏತತ್ಸರ್ವಂ ಜಲದ್ರೋಣದ್ವಯೇ ಪಾಚಯೇತ್| ತೇನ ರಸೇನಾಢಕಶೇಷೇಣ ಘೃತಾಢಕಂ ದತ್ತ್ವಾ ವಿದಾರ್ಯಾದಿರಸಾದೀನಾಂ ಚ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಗಾಢಕಂ ದತ್ತ್ವಾ ಕ್ಷೀರಾಢಕಚತುಷ್ಟಯಂ ಚ ದತ್ತ್ವಾ ಪಚೇತ್| ವೀರಾದೀನ್ ಕಲ್ಕಾನ್ ಸಾಮಾನ್ಯಪರಿಭಾಷೋಕ್ತಪ್ರಮಾಣಾನ್ನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ತತ್-ಘೃತಂ, ಪಕ್ವಂ ಪೂತಂ ಪೃಥಕ್ ಶರ್ಕರಾತುಗಯೋಶ್ಚೂರ್ಣಪ್ರಸ್ಥೇನ ಕಣಾಯಾಃ ಪಲಚತುಷ್ಟಯೇನ ಮರಿಚಪಲೇನ ಚ ಯೋಜಯೇತ್| ತ್ವಗಾದಿಭಿಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೈಃ ಪೃಥಗರ್ಧಪಲೋನ್ಮಿತೈಃ ಕ್ಷೌದ್ರಸ್ಯ ಕುಡವಯುಗಲೇನ ಯೋಜಯೇತ್| ತತೋ ಮಿಶ್ರಿತಾತ್ ಪಲಮಾತ್ರಂ ಪ್ರತಿದಿನಂ ಭಕ್ಷಯೇತ್, ಮಾಂಸರಸಕ್ಷೀರಭೋಜೀ ಸನ್| ತೇನೋಪಯುಕ್ತೇನ ತುರಙ್ಗ ಇವಾರೋಹತಿ| ಚಟಕ ಇವ ಹೃಷ್ಯತಿ|

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNAdiyogaH kAntAshatagAmI (21-23) · Śloka 23

| ವಿದಾರೀಪಿಪ್ಪಲೀಶಾಲಿಪಿಯಾಲೇಕ್ಷುರಕಾದ್ರಜಃ||೨೧|| ಪೃಥಕ್ ಸ್ವಗುಪ್ತಾಮೂಲಚ್ಚ ಕುಡವಾಂಶಂ ತಥಾ ಮಧು| ತುಲಾರ್ಧಂ ಶರ್ಕರಾಚೂರ್ಣಾತ್ ಪ್ರಸ್ಥಾರ್ಧಂ ನವಸರ್ಪಿಷಃ||೨೨|| ಸೋಽಕ್ಷಮಾತ್ರಮತಃ ಖಾದೇತ್ ಯಸ್ಯ ರಾಮಾಶತಂ ಗೃಹೇ| |೨೩|

ಸ೦-ವಿದಾರ್ಯಾದೀನಾಂ ಚೂರ್ಣಂ ಕಪಿಕಚ್ಛುಮೂಲಾಚ್ಚ ಚೂರ್ಣಂ ಪೃಥಕ್ ಕುಡವಮಾತ್ರಂ, ಮಾಕ್ಷಿಕಸ್ಯ ಚ ಕುಡವಃ, ಶರ್ಕರಾಪಲಾನಿ ಪಞ್ಚಾಶತ್, ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಘೃತಸ್ಯ ಪಲಾನಿ ಷೋಡಶ, ಅತಃ-ಸಂಯೋಜಿತಾತ್, ಕರ್ಷಮಾತ್ರಂ ಸ ಖಾದೇತ್ ಯಸ್ಯ ಭವನೇ ಕಾನ್ತಾಶತಮಸ್ತಿ|

Adhikarana vAjIkaro godhUmAdiyogaH (23-24) · Śloka 24

| ಸಾತ್ಮಗುಪ್ತಾಫಲಾನ್ ಕ್ಷೀರೇ ಗೋಧೂಮಾನ್ ಸಾಧಿತಾನ್ ಹಿಮಾನ್||೨೩|| ಮಾಷಾನ್ ವಾ ಸಘೃತಕ್ಷೌದ್ರಾನ್ ಖಾದನ್ ಗೃಷ್ಟಿಪಯೋಽನುಪಃ| ಜಾಗರ್ತಿ ರಾತ್ರಿಂ ಸಕಲಾಮಖಿನ್ನಃ ಖೇದಯನ್ ಸ್ತ್ರಿಯಃ||೨೪||

ಸ೦-ಗೋಧೂಮಾನ್ ಸಕಪಿಕಚ್ಛುಫಲಾನ್ ದುಗ್ಧೇ ಸಾಧಿತಾನ್ ಹಿಮಾನ್ ಮಾಷಾನ್ ವಾ ಘೃತಮಾಕ್ಷಿಕಾನ್ವಿತಾನ್ ಖಾದನ್ ಗೃಷ್ಟಿಕ್ಷೀರಮನು ಪಿಬೇದ್ಯಃ, ಸ ಸರ್ವಾಂ ರಾತ್ರಿಮಖಿನ್ನೋ ರಾಮಾ ರಮಯನ್ ಜಯತಿ(ಜಾಗರ್ತಿ)|

Adhikarana vAjIkaro tilayogaH strIshatagAmI (25) · Śloka 25

ಬಸ್ತಾಣ್ಡಸಿದ್ಧೇ ಪಯಸಿ ಭಾವಿತಾನಸಕೃತ್ತಿಲಾನ್| ಯಃ ಖಾದೇತ್ಸಸಿತಾನ್ ಗಚ್ಛೇತ್ಸ ಸ್ತ್ರೀಶತಮಪೂರ್ವವತ್||೨೫||

ಸ೦-ಛಾಗಲಾಣ್ಡಪಕ್ವೇ ಕ್ಷೀರೇ ತಿಲಾನಸಕೃದ್ಭಾವಿತಾನ್ ಸಶರ್ಕರಾನ್ ಯಃ ಖಾದೇತ್, ಸ ಕಾನ್ತಾಶತಮಪೂರ್ವ ಇವ ಯಾತಿ|

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNayogaH strIshatadAmI (26) · Śloka 26

ಚೂರ್ಣಂ ವಿದಾರ್ಯಾ ಬಹುಶಃ ಸ್ವರಸೇನೈವ ಭಾವಿತಮ್| ಕ್ಷೌದ್ರಸರ್ಪಿರ್ಯುತಂ ಲೀಢ್ವಾ ಪ್ರಮದಾಶತಮೃಚ್ಛತಿ||೨೬||

ಸ೦-ಶೃಗಾಲಿಕಾಯಾಶ್ಚೂರ್ಣಂ ವಿದಾರೀಸ್ವರಸೇನೈವ ಬಹುಶೋ ಭಾವಿತಂ ಮಧುಘೃತಯುಕ್ತಂ ಲೀಢ್ವಾ ರಾಮಾಶತಂ ಯಾತಿ|

Adhikarana vAjIkaro kRuShNAdhAtrIPalarajoyogaH (27-28) · Śloka 28

ಕೃಷ್ಣಾಧಾತ್ರೀಫಲರಜಃ ಸ್ವರಸೇನ ಸುಭಾವಿತಮ್| ಶರ್ಕರಾಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭಿರ್ಲೀಢ್ವಾ ಯೋಽನು ಪಯಃ ಪಿಬೇತ್||೨೭|| ಸ ನರೋಽಶೀತಿವರ್ಷೋಽಪಿ ಯುವೇವ ಪರಿಹೃಷ್ಯತಿ| |೨೮|

ಸ೦-ಕೃಷ್ಣಾಮಲಕಚೂರ್ಣಂ ಧಾತ್ರೀಸ್ವರಸೇನ ಸುಭಾವಿತಂ ಶರ್ಕರಾಕ್ಷೌದ್ರಘೃತೈರ್ಲೀಢ್ವಾ ಯೋಽನು ಕ್ಷೀರಂ ಪಿಬೇತ್, ಸ ಪುರುಷೋಽಶೀತಿವರ್ಷೋಽಪಿ ತರುಣ ಇವ ಹೃಷ್ಯತಿ|

Adhikarana vAjIkaro madhukacUrNayogo nityaveakArI (28-29) · Śloka 29

| ಕರ್ಷಂ ಮಧುಕಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಘೃತಕ್ಷೌದ್ರಸಮನ್ವಿತಮ್||೨೮|| ಪಯೋಽನುಪಾನಂ ಯೋ ಲಿಹ್ಯಾನ್ನಿತ್ಯವೇಗಃ ಸ ನಾ ಭವೇತ್| |೨೯|

ಸ೦-ಮಧುಯಷ್ಟಿಕಾಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಕರ್ಷಂ ಘೃತಕ್ಷೌದ್ರಯುತಂ ಕ್ಷೀರಾನುಪಾನಂ ಯೋ ಲೇಢಿ, ಸೋಽಪ್ರಣಷ್ಟವೇಗಃ ಪುರುಷಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana vAjIkaro kulIrashRu~ggIkalkayogaH (29-30) · Śloka 30

| ಕುಲೀರಶೃಙ್ಗ್ಯಾ ಯಃ ಕಲ್ಕಮಾಲೋಡ್ಯ ಪಯಸಾ ಪಿಬೇತ್||೨೯|| ಸಿತಾಘೃತಪಯೋನ್ನಾಶೀ ಸ ನಾರೀಷು ವೃಷಾಯತೇ| |೩೦|

ಸ೦-ಕರ್ಕಟಶೃಙ್ಗ್ಯಾಃ ಕಲ್ಕಂ ಕ್ಷೀರೇಣಾಲೋಡ್ಯ ಯಃ ಪಿಬೇದ್ಛರ್ಕರಾಸರ್ಪಿಃಕ್ಷೀರಾನ್ನಭುಕ್, ಸ ರಾಮಾಸು ವೃಷಾಯತೇ|

Adhikarana vAjIkaro payasyAyogaH (30-31) · Śloka 31

| ಯಃ ಪಯಸ್ಯಾಂ ಪಯಃಸಿದ್ಧಾಂ ಖಾದೇನ್ಮಧುಘೃತಾನ್ವಿತಾಮ್||೩೦|| ಪಿಬೇದ್ಬಾಷ್ಕಯಣಂ ಚಾನು ಕ್ಷೀರಂ ನ ಕ್ಷಯಮೇತಿ ಸಃ| |೩೧|

ಸ೦-ಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀಂ ಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧಾಮ್ ಮಾಕ್ಷಿಕಘೃತಯುತಾಂ ಯಃ ಖಾದೇತ್, ಬಷ್ಕಯಣೀಕ್ಷೀರಮನುಃ ಯಃ ಪಿಬೇತ್, ಸ ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಂ ನ ಯಾತಿ|

Adhikarana vAjIkaro svayaMgutpAdicUrNayogaH (31-32) · Śloka 32

| ಸ್ವಯಂಗುಪ್ತೇಕ್ಷುರಕಯೋರ್ಬೀಜಚೂರ್ಣಂ ಸಶರ್ಕರಮ್||೩೧|| ಧಾರೋಷ್ಣೇನ ನರಃ ಪೀತ್ವಾ ಪಯಸಾ ರಾಸಭಾಯತೇ| |೩೨|

ಸ೦-ಕಪಿಕಚ್ಛ್ವಿಕ್ಷುರಕಬೀಜಚೂರ್ಣಂ ಶರ್ಕರಾಸಹಿತಂ ಧಾರೋಷ್ಣೇನ ಕ್ಷೀರೇಣ ಪೀತ್ವಾ ನರೋ ಬಾಲೇಯ ಇವಾಚರತಿ|

Adhikarana vAjIkaro uccaTAcUrNayogaH,vAjIkaro SatAvarIcUrNayogaH (32) · Śloka 32

| ಉಚ್ಚಟಾಚೂರ್ಣಮಪ್ಯೇವಂ ಶತಾವರ್ಯಾಶ್ಚ ಯೋಜಯೇತ್||೩೨||

ಸ೦-ಉಚ್ಚಟಾಯಾಃ ಶತಾವರ್ಯಾಶ್ಚ ಚೂರ್ಣಮೇವಮೇವ ಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana vAjIkaro dadhisArAdiyogaH (33) · Śloka 33

ಚನ್ದ್ರಶುಭ್ರಮ್ ದಧಿಸರಂ ಸಸಿತಾಷಷ್ಟಿಕೌದನಮ್| ಪಟೇ ಸುಮಾರ್ಜಿತಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ವೃದ್ಧೋಽಪಿ ತರುಣಾಯತೇ||೩೩||

ಸ೦-ದಧ್ನಃ ಸರಂ ಶಶಿಧವಲಂ ಶರ್ಕರಾಷಷ್ಟಿಕೌದನಯುಕ್ತಂ ವಸ್ತ್ರೇಣ ಸುಭಾವಿ(ಮಾರ್ಜಿ)ತಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ವೃದ್ಧೋಽಪಿ ತರುಣ ಇವಾಚರತಿ|

Adhikarana vAjIkaro shvadaMShTrAdiyogaH strIshatagAmI (34) · Śloka 34

ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರೇಕ್ಷುರಮಾಷಾತ್ಮಗುಪ್ತಾಬೀಜಶತಾವರೀಃ| ಪಿಬನ್ ಕ್ಷೀರೇಣ ಜೀರ್ಣೋಽಪಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪ್ರಮದಾಶತಮ್||೩೪||

ಸ೦-ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾದೀನ್ ಕ್ಷೀರೇಣ ಪಿಬನ್ ವೃದ್ಧೋಽಪಿ ರಾಮಾಶತಂ ಯಾತಿ|

Adhikarana vRuShyasya lakShaNam (35) · Śloka 35

ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಬೃಂಹಣಂ ಬಲವರ್ಧನಮ್| ಮನಸೋ ಹರ್ಷಣಂ ಯಚ್ಚ ತತ್ಸರ್ವ ವೃಷ್ಯಮುಚ್ಯತೇ||೩೫||

ಸ೦-ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಸ್ತು ಮಧುರಾದಿಗುಣಂ ಚಿತ್ತಹರ್ಷಜನನಂ ಚ, ತತ್ಸರ್ವಮಪಿ ವೃಷ್ಯಂ ಕಥ್ಯತೇ|

Adhikarana evaM vidhairdravyairdarpitaH pramadA vrajet (36) · Śloka 36

ದ್ರವ್ಯೈರೇವಂವಿಧೈಸ್ತಸ್ಮಾದ್ದರ್ಪಿತಃ ಪ್ರಮದಾಂ ವ್ರಜೇತ್| ಆತ್ಮವೇಗೇನ ಚೋದೀರ್ಣಃ ಸ್ತ್ರೀಗುಣೈಶ್ಚ ಪ್ರಹರ್ಷಿತಃ||೩೬||

ಸ೦-ತಸ್ಮಾದೇವಂಪ್ರಕಾರಲಿರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಕೃತದರ್ಪಃ ಶತಂ ಲಲನಾನಾಂ ಯಾಯಾತ್| ನ ಕೇವಲಂ ವೃಷ್ಯದ್ರವ್ಯೈರ್ದರ್ಪಿತೋ ಯಾವದಾತ್ಮವೇಗೇನ ಚೋದೀರ್ಣಃ-ಪ್ರೇರಿತಃ| ನ ತು ವಾಜೀಕರಣಂ ಮೇ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಯೋಷಿತಂ ಗಚ್ಛೇತ್| ಸ್ತ್ರೀಗುಣೈಃ-ಲಾವಣ್ಯಕೌಮಲ್ಯಾದಿಭಿಃ , ಕೃತಪ್ರಹರ್ಷಃ ಸನ್|

Adhikarana sarvendriyasukhA viShayAH sevyAH (37) · Śloka 37

ಸೇವ್ಯಾಃ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಸುಖಾ ಧರ್ಮಕಲ್ಪದ್ರುಮಾಙ್ಕುರಾಃ| ವಿಷಯಾತಿಶಯಾಃ ಪಞ್ಚ ಶರಾಃ ಕುಸುಮಧನ್ವನಃ||೩೭||

ಸ೦-ತಥಾ ವಿಷಯಾತಿಶಯಾಃ-ಮನೋಹರಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ, ಸೇವನೀಯಾಃ \\\\\ ಕಿಮ್ಭುತಾಃ ? ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸುಖಹೇತವಃ, ತಥಾ ಧರ್ಮ ಏವ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷೇಽಙ್ಕುರಾ ಇವಾಙ್ಕುರಾಃ| ತಥಾ ಪುಷ್ಪಚಾಪಸ್ಯ ಪಞ್ಚಶಿಲೀಮುಖಾ ಇತಿ ವಾಕ್ಯರೂಪಕಮ್|

Adhikarana strIsharIre sa~gghAsena sthitA viShayAH paraM harShaprItikarAH (38) · Śloka 38

ಇಷ್ಟಾ ಹ್ಯೇಕೈಕಶೋಽಪ್ಯರ್ಥಾ ಹರ್ಷಪ್ರೀತಿಕರಾಃ ಪರಮ್| ಕಿಂ ಪುನಃ ಸ್ತ್ರೀಶರೀರೇ ಯೇ ಸಙ್ಘಾತೇನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ||೩೮||

ಸ೦-ಯಸ್ಮಾದೇಕೈಸ್ಕಶೋಽಪಿ-ವ್ಯಸ್ತಾ ಅಪಿ, ಅರ್ಥಾಃ-ಶಬ್ದಾದಯಃ ಸೇವ್ಯಮಾನಾಃ, ಪರಂ ಹರ್ಷಪ್ರೀತ್ಯುತ್ಪಾದಕಾಃ| ಕಿಮುತ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ಶರೀರೇ ಯೇ ಸಮುದಾಯೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ|

Adhikarana vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam (39-40) · Śloka 40

ನಾಮಾಪಿ ಯಸ್ಯಾ ಹೃದಯೋತ್ಸವಾಯ ಯಾಂ ಪಶ್ಯತಾಂ ತೃಪ್ತಿರನಾಪ್ತಪೂರ್ವಾ| ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಕರ್ಷಣಪಾಶಭೂತಾ ಕಾಣ್ತಾನುವೃತ್ತಿವ್ರತದೀಕ್ಷಿತಾ ಯಾ||೩೯|| ಕಲಾವಿಲಾಸಾಙ್ಗವಯೋವಿಭೂಷಾ ಶುಚಿಃ ಸಲಜ್ಜಾ ರಹಸಿ ಪ್ರಗಲ್ಭಾ| ಪ್ರಿಯಂವದಾ ತುಲ್ಯಮನಃಶಯಾ ಯಾ ಸಾ ಸ್ತ್ರೀ ವೃಷತ್ವಾಯ ಪರಂ ನರಸ್ಯ||೪೦||

ಸ೦-ಯಸ್ಯಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ನಾಮಾಪಿ ಹೃದಯೋತ್ಸವಾಯ| ಯಂ ಸ್ತ್ರಿಯಮಾಲೋಕಯತಾಮನಾಪ್ತಪೂರ್ವಾ ತೃಪ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಯಾಽಶೇಷಾಣಾಂ ಕರಣಾನಾಮಾಕರ್ಷಣಪಾಶಃ| ತಥಾ ಕಾನ್ತಸ್ಯ-ಭರ್ತುಃ, ಅನುವರ್ತನಂ ತದೇವ ವ್ರತಂ ತತ್ರ ಯಾ ದೀಕ್ಷಿತಾ| ಇನ್ದ್ರವಜ್ರಾವೃತ್ತಮ್| ತಥಾ ಕಲಾದಯ ಏವ ವಿಭೂಷಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಸೈವಮ್| ತಥಾ ಶುಚಿಃ-ಅನ್ತರ್ಬಹಿಶ್ಚ, ಲಜ್ಜಾನ್ವಿತಾ, ರಹಸಿಸುರತೇ, ಪ್ರೌಢಾ| ತಥಾ ಸೌಮ್ಯವಚನಾ| ತಥಾ ತುಲ್ಯಃ-ಸಮೋ, ಮನಃಶಯೋ-ಮನಸಿಜೋ, ಯಸ್ಯಾಃ ಸೈವಂ ಯಾ, ಸಾ ಸ್ತ್ರೀ-ವಾಮಲೋಚನಾ, ಪರಂ ಅತಿಶಯೇನ, ಪುಂಸೋ ವೃಷತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ| ಉಪಜಾತಿಃ|

Adhikarana kAmashAstravihitaraticaryAcaraNam (41) · Śloka 41

ಆಚರೇಚ್ಚ ಸಕಲಾಂ ರತಿಚರ್ಯಾ ಕಾಮಸೂತ್ರವಿಹಿತಾಮನವದ್ಯಾಮ್| ದೇಶಕಾಲಬಲಶಕ್ತ್ಯನುರೋಧಾ- ದ್ವೈದ್ಯತನ್ತ್ರಸಮಯೋಕ್ತ್ಯವಿರುದ್ಧಾಮ್||೪೧||

ಸ೦-ತಥಾ ಕಾಮಸೂತ್ರೇ ವಿಹಿತಾ ಯಾ ಸಕಲಾ ರತಿಚರ್ಯಾ ತಾಮಗರ್ಹ್ಯಾಂ ದೇಶಾದಿವಶಾದಾಚರೇತ್| ತಥಾ ವೈದ್ಯಕಶಾಸ್ತ್ರಾಚಾರೇಽವಿರುದ್ಧಾಮ್| ಸ್ವಾಗತಾವೃತ್ತಮ್|

Adhikarana vAjIkarA aBya~jjanAdayaH (42-45) · Śloka 45

ಅಭ್ಯಞ್ಜನೋದ್ವರ್ತನಸೇಕಗನ್ಧ- ಸ್ರಕ್ಚಿತ್ರವಸ್ತ್ರಾಭರಣಪ್ರಕಾರಾಃ| ಗಾನ್ಧರ್ವಕಾವ್ಯಾದಿಕಥಾಪ್ರವೀಣಾಃ ಸಮಸ್ವಭಾವಾ ವಶಗಾ ವಯಸ್ಯಾಃ||೪೨|| ದೀರ್ಘಿಕಾ ಸ್ವಭವನಾನ್ತನಿವಿಷ್ಟಾ ಪದ್ಮರೇಣುಮಧುಮತ್ತವಿಹಙ್ಗಾ| ನೀಲಸಾನುಗಿರೀಕೂಟನಿತಮ್ಬೇ ಕಾನನಾನಿ ಪುರಕಣ್ಠಗತಾನಿ||೪೩|| ದೃಷ್ಟಿಸುಖಾ ವಿವಿಧಾ ತರುಜಾತಿಃ ಶ್ರೋತ್ರಸುಖಃ ಕಲಕೋಕಿಲನಾದಃ| ಅಙ್ಗಸುಖರ್ತುವಶೇನ ವಿಭೂಷಾ ಚಿತ್ತಸುಖಃ ಸಕಲಃ ಪರಿವಾರಃ||೪೪|| ತಾಮ್ಬೂಲಮಚ್ಛಮದಿರಾ ಕಾನ್ತಾ ಕಾನ್ತಾ ನಿಶಾ ಶಶಾಙ್ಕಾಙ್ಕಾ| ಯದ್ಯಚ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿದಿಷ್ಟಂ ಮನಸೋ ವಾಜೀಕರಂ ತತ್ತತ್||೪೫||

ಸ೦-ತಥಾಽಭ್ಯಞ್ಜನಾದಿ ವಾಜೀಕರಣಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಗೀತಾದಿಕುಶಲಾಸ್ತುಲ್ಯಸ್ವಭಾವಾ ವಶಗಾಃ ಸಹಾಯಾಃ| ತಥಾ ದೀರ್ಘಿಕಾಕ್ರೀಡಾಪುಷ್ಕರಿಣೀ, ಸ್ವಗೃಹಸಮೀಪೇ ಕೃತಾ| ಪದ್ಮರೇಣುಮಧುದ್ಭ್ಯಾಂ ಮತ್ತಾ ವಿಹಙ್ಗಾ ಯಸ್ಯಾಂ ಸೈವಮ್| ಹರಿತಸಮಭೂಭಾಗಂ ಯತ್ಪರ್ವತಶೃಙ್ಗಂ, ತಸ್ಯ ನಿತಮ್ಬಃ, ತತ್ರ ಚ ಯಾನಿ ಕಾನನಾನಿ, ತಾನಿ ಪುರಸಮೀಪಭೂತಾನಿ| ಉಪಜಾತಿಸ್ವಾಗತೇ ವೃತ್ತೇ| ದೃಷ್ಟಿಸುಖಕಾರಿಣೀ ತಥಾ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾ ಮಹೀರುಹಜಾತಿಃ| ಕಲಕಣ್ಠಕೂಹಿತಂ ಶ್ರವಣಸುಖಕಾರಿ| ಅಙ್ಗೇ ಸುಖಾನುರೋಧೇನ ಋತ್ವನುರೋಧೇನ ಚ ಭೂಷಣಮ್| ತಥಾ ಸಕಲಃ ಪರಿವಾರೋ ಮನಃಸುಖಹೇತುಃ| ತಥಾ ತಾಮ್ಬೂಲಾದಿಕಂ ವಾಜೀಕರಣಮ್| ನ ಚ ಕೇವಲಂ ತಾಮ್ಬೂಲಾದಿಕಮ್, ಅಪಿ ತು ಯದ್ಯಚ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚೇತಸಃ ಪ್ರಿಯಂ ತತ್ತತ್ ವಾಜೀಕರಣಮ್| ದೋಧಕಮುದ್ಗೀತಿರಾರ್ಯಾ|

Adhikarana kAmasyotpAdakAH padArthAH (46-47) · Śloka 47

ಮಧು ಮುಖಮಿವ ಸೋತ್ಪಲಂ ಪ್ರಿಯಾಯಾಃ ಕಲರಣನಾ ಪರಿವಾದಿನೀ ಪ್ರಿಯೇವ| ಕುಸುಮಚಯಮನೋರಮಾ ಚ ಶಯ್ಯಾ ಕಿಸಲಯಿನೀ ಲತಿಕೇವ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ||೪೬|| ದೇಶೇ ಶರೀರೇ ಚ ನ ಕಾಚಿದರ್ತಿ- ರರ್ಥೇಷು ನಾಲ್ಪೋಽಪಿ ಮನೋವಿಘಾತಃ| ವಾಜೀಕರಾಃ ಸನ್ನಿಹಿತಾಶ್ಚ ಯೋಗಾಃ ಕಾಮಸ್ಯ ಕಾಮಂ ಪರಿಪೂರಯನ್ತಿ||೪೭||

ಸ೦-ತಥಾ ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ಸಜಲಜಂ ದಯಿತಾವದನಮಿವ| ಪರಿವಾದಿನೀ-ವೀಣಾ, ಮಧುರಕ್ವಣನಾ ವಲ್ಲಭೇವ| ಪುಷ್ಪನಿಕರರಮಣೀಯಾ ಶಯ್ಯಾಪಲ್ಲವವತೀ ಕುಸುಮಪ್ರಧಾನಾ ಲತೇವ| ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರೇತಿ ವೃತ್ತನಾಮಶ್ಲೇಷಃ| ದೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಪದಾರ್ಥಾಃ ಕಾಮಸ್ಯ ಕಾಮಂ-ಇಚ್ಛಾಂ ಪೂರಯನ್ತಿ, ಕಾಮಮುತ್ಪಾದಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರೇನ್ದ್ರವಜ್ರೇ ವೃತ್ತೇ|

Adhikarana agryasa~ggrahaH (48-58) · Śloka 58

ಅಧುನಾಽಗ್ರ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಮಾಹ ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಂ ಜ್ವರೇ, ತೃಷಿ ಜಲಂ ಮೃದ್ಭೃಷ್ಟಲೋಷ್ಟೋದ್ಭವಂ, ಲಾಜಾಶ್ಛರ್ದಿಷು, ಬಸ್ತಿಜೇಷು ಗಿರಿಜಂ, ಮೇಹೇಷು ಧಾತ್ರೀನಿಶೇ| ಪಾಣ್ಡೌ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಯೋಽಭಯಾಽನಿಲಕಫೇ, ಪ್ಲೀಹಾಮಯೇ ಪಿಪ್ಪಲೀ, ಸನ್ಧಾನೇ ಕೃಮಿಜಾ, ವಿಷೇ ಶುಕತರುರ್ಮೇದೋನಿಲೇ ಗುಗ್ಗುಲುಃ||೪೮|| ವೃಷೋಽಸ್ರಪಿತ್ತೇ, ಕುಟಜೋಽತಿಸಾರೇ, ಭಲ್ಲಾತಕೋಽರ್ಶಃಸು, ಗರೇಷು ಹೇಮ| ಸ್ಥೂಲೇಷು ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯಂ, ಕ್ರಿಮಿಷು ಕೃಮಿಘ್ನಂ, ಶೋಷೇ ಸುರಾ ಚ್ಛಾಗಪಯೋಽಥ ಮಾಂಸಮ್||೪೯|| ಅಕ್ಷ್ಯಾಮಯೇಷು ತ್ರಿಫಲಾ, ಗುಡೂಚೀ ವಾತಾಸ್ರರೋಗೇ, ಮಥಿತಂ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಮ್| ಕುಷ್ಠೇಷು ಸೇವ್ಯಃ ಖದಿರಸ್ಯ ಸಾರಃ, ಸರ್ವೇಷು ರೋಗೇಷು ಶಿಲಾಹ್ವಯಂ ಚ||೫೦|| ಉನ್ಮಾದಂ ಘೃತಮನವಂ ಶೋಕಂ ಮದ್ಯಂ, ವ್ಯಪಸ್ಮೃತಿಂ ಬ್ರಹ್ಮೀ| ನಿದ್ರಾನಾಶಂ ಕ್ಷೀರಂ ಜಯತಿ, ರಸಾಲಾ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಮ್||೫೧|| ಮಾಂಸಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ, ಲಶುನಃ ಪ್ರಭಞ್ಜನಂ, ಸ್ತಬ್ಧಗಾತ್ರತಾಂ ಸ್ವೇದಃ| ಗುಡಮಞ್ಜರ್ಯಾಃ ಖಪುರೋ ನಸ್ಯಾತ್ ಸ್ಕನ್ಧಾಂಸಬಾಹುರುಜಮ್||೫೨|| ನವನೀತಖಣ್ದಮರ್ದಿತಮೌಷ್ಟ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ಪಯಶ್ಚ ಹನ್ತ್ಯುದರಮ್| ನಸ್ಯಂ ಮೂರ್ಧವಿಕಾರಾನ್, ವಿದ್ರಧಿಮಚಿರೋತ್ಥಮಸ್ರವಿಸ್ರಾವಃ||೫೩|| ನಸ್ಯಂ ಕವಲೋ ಮುಖಜಾನ್, ನಸ್ಯಾಞ್ಜನತರ್ಪಣಾನಿ ನೇತ್ರರುಜಃ| ವೃದ್ಧತ್ವಂ ಕ್ಷೀರಘೃತೇ, ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಶೀತಮ್ಬುಮಾರುತಚ್ಛಾಯಾಃ||೫೪|| ಸಮಶುಕ್ತಾರ್ದ್ರಕಮಾತ್ರಾ ಮನ್ದೇ ವಹ್ನೌ, ಶ್ರಮೇ ಸುರಾ ಸ್ನಾನಮ್| ದುಃಖಸಹತ್ವೇ ಸ್ಥೈರ್ಯೇ ವ್ಯಾಯಾಮೋ, ಗೋಕ್ಷುರುರ್ಹಿತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇ||೫೫|| ಕಾಸೇ ನಿದಿಗ್ಧಿಕಾ, ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೇ ಪುಷ್ಕರಜಾ ಜಟಾ| ವಯಸಃ ಸ್ಥಾಪನೇ ಧಾತ್ರೀ, ತ್ರಿಫಲಾ ಗುಗ್ಗುಲುರ್ವ್ರಣೇ||೫೬|| ಬಸ್ತಿರ್ವಾತವಿಕಾರಾನ್, ಪೈತ್ತಾನ್ ರೇಕಃ, ಕಫೋದ್ಭವಾನ್ ವಮನಮ್| ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಜಯತಿ ಬಲಾಸಂ, ಸರ್ಪಿಃ ಪಿತ್ತಂ, ಸಮೀರಣಂ ತೈಲಮ್||೫೭|| ಇತ್ಯಗ್ರ್ಯಂ ಯತ್ಪ್ರೋಕ್ತಂ ರೋಗಾಣಾಮೌಷಧಂ ಶಮಾಯಾಲಮ್| ತದ್ದೇಶಕಾಲಬಲತೋ ವಿಕಲ್ಪನೀಯಂ ಯಥಾಯೋಗಮ್||೫೮||

ಸ೦-ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಂ ಜ್ವರೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ-ರೋಗೋಪಶಮನಹೇತುಃ| ಏವಂ ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸನ್ಧಾನೇ-ಉರಃಸನ್ಧಾನೇ, ಕೃಮಿಜಾ-ಲಾಕ್ಷಾ, ಶ್ರೇಷ್ಠಾ| ಶುಕತರುಃ-ಶಿರೀಷಃ| ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತಂ ವೃತ್ತಮ್| ವೃಷಾದಯೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿಷು ಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ| ಉಪಜಾತಿಃ| ಅಕ್ಷ್ಯಾಮಯಾದಿಷು ತ್ರಿಫಲಾದೀನಿ ಸೇವ್ಯಾನಿ| ಇನ್ದ್ರವಜ್ರಾ| ಅನವಂ-ಪುರಾಣಂ, ಸರ್ಪಿಃ ಕರ್ತೃಭೂತಮುನ್ಮಾದಂ ಜಯತಿ| ವ್ಯಪಸ್ಮೃತಿಂ-ಅಪಸ್ಮಾರಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಜಯತಿ| ಏವಂ ಕ್ಷೀರಾದಯೋ ನಿದ್ರಾನಾಶಾದೀನ್ ಜಯನ್ತೀತಿಯೋಜ್ಯಮ್| ಗುಡಮಞ್ಜರೀ-ಕಾಲಾ ಶಾಲ್ಮಲೀ, ತಸ್ಯಾಃ ಖಪುರೋ-ನಿರ್ಯಾಸೋ, ನಸ್ಯೇನ ಸ್ಕನ್ಧಾದಿಜಾಂ ರುಜಂ ಹನ್ತಿ| ನವನೀತಯುಕ್ತಂ ಖಣ್ಡಮರ್ದಿತಮ್| ಔಷ್ಟ್ರಂ ಪಯೋ ಮೂತ್ರಂ ಚ ಜಠರಂ ಪರಾಕರೋತಿ| ಔಷ್ಟ್ರಮಿತಿ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಉಷ್ಟ್ರಾದ್ರುಞಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಕೇಚಿತ್ತು ತಸ್ಯೇದಮಿತಿ ವಿವಕ್ಷಯಾ ಅಣ್ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ನಸ್ಯಾದಯೋ ಮೂರ್ಧವಿಕಾರಾದೀನ್ ಜಹತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ನನು, ವೃದ್ಧತ್ವಂ ಕ್ಷೀರಘೃತೇ ಹತ ಇತ್ಯನುಪಪನ್ನಮ್| ತಥಾಹಿ-"ಏಕರಸಾಭ್ಯಾಸೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಕರಾಣಾಮ್|" (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೫) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ದೌರ್ಬಲ್ಯಕರಣಂ ಚ ಕಥಂ ವೃದ್ಧತ್ವಹೃತ್ ಸ್ಯಾತ್ ? ಬ್ರೂಮಃ| ಉತ್ಸರ್ಗತ್ವಾತ್ತಸ್ಯ ವಚಸಃ, ಅಪವಾದರೂಪಂ ತ್ವಿದಂ ವಚನಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷೀರಘೃತಾದನ್ಯತ್ರೈಕರಸಾಭ್ಯಾಸಸ್ಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಕರಣ್ತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಗೀತಯಸ್ತಿಸ್ರಃ(ಪಞ್ಚ)| ಕಾಸೇತ್ಯಾದಿ| [ ಬಸ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ|] ಆರ್ಯಾ| ಇತಿ-ಉಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಯಚ್ಛ್ರೇಷ್ಠಮೌಷಧಮುಕ್ತಮ್, ತದ್ ರೋಗಾಣಾಂ ಶಮಾಯ-ಶಾನ್ತ್ಯೈ, ಅಲಂ-ಸಮರ್ಥಮ್| ತಚ್ಚ-ಅಗ್ನ್ಯಂ, ದೇಶಾದೀನಾಂ ಬಲೇನ ಯಥಾಸ್ವಂ ಕಲ್ಪನೀಯಮ್| ಜಘನಚಪಲಾಽಽರ್ಯಾ| ಏತಚ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಷು ಕಥಿತಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಯಾ ಪುನಃ ಕಥಿತಮ್| ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಹಿ ವ್ಯಾಸೇನ ಸಮಾಸೇನ ಚ ವಿಮತಯೋ ವಿರುನ್ಧತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಸೇನೋಪದೇಶಃ, ಇದಂ(ಅಯಂ) ತು ಸಮಾಸೇನೇತ್ಯವಬುಧ್ಯಸ್ವ|

Adhikarana saMshayAnAgniveshasya prashnaH (59) · Śloka 59

ಇತ್ಯಾತ್ರೇಯಾದಾಗಮಯ್ಯಾರ್ಥಸೂತ್ರಂ ತತ್ಸೂಕ್ತಾನಾಂ ಪೇಶಲಾನಾಮತೃಪ್ತಃ| ಭೇಡಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಮತೋ ಭಕ್ತಿನಮ್ರಃ ಪಪ್ರಚ್ಛೇದಂ ಸಂಶಯಾನೋಽಗ್ನಿವೇಶಃ||೫೯||

ಸಂ-ಆತ್ರೇಯಾತ್-ಭಗವತಃ ಪುನರ್ವಸೋಃ, ಇತಿ-ಉಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಅರ್ಥಸೂತ್ರಂ-ಅಭಿಧೇಯತತ್ತ್ವಂ ಚ, ಆಗಮಯ್ಯ-ಅವಬುಧ್ಯ, ಅಗ್ನಿವೇಶಃ ಸಂಶಯಾನೋ-ನ ತು ಶಾಸ್ತ್ರಾವಬೋಧಾಹಂಕೃತಃ, ಇದಂ-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ, ಪಪ್ರಚ್ಛ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ತಸ್ಯ-ಆತ್ರೇಯಸ್ಯ ಮುನೇಃ, ಸೂಕ್ತಾನಿ-ಸುಭಾಷಿತಾನಿ, ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಾರ್ಥಪ್ರತಿಪಾದನಾತ್ತೇಷಾಂ ಸೂಕ್ತಾನಾಂ ಮಧುರಾಣಾಮತೃಪ್ತಃಸಾಕಾಙ್ಕ್ಷಃ| ತಥಾ ಚ ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ಭೇಡಜಾತೂಕರ್ಣ್ಯಾದೀನಾಂ ಪುನರ್ವಸುಶಿಷ್ಯಾಣಾಂ ಸಮ್ಮತಃ| ತಥಾ ಭಕ್ತಿನಮ್ರೋ-ನ ತು ಜ್ಞಾನೋದ್ಧತಃ ಸನ್, ಸ ಪಪ್ರಚ್ಛ| ಶಾಲಿನೀವೃತ್ತಮ್|

Adhikarana punarvasudattamuttaram (60-62) · Śloka 62

ಕಿಂ ಪೃಷ್ಟವಾನ್ ? ಇತ್ಯಾಹ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಭಗವನ್ ಕೇಚಿದಾತ್ಮವನ್ತೋಽಪಿ ರೋಗಿಣಃ| ದ್ರವ್ಯೋಪಸ್ಥಾತೃಸಮ್ಪನ್ನಾ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಮತಾನುಗಾಃ||೬೦|| ಕ್ಷೀಯಮಾಣಾಮಯಪ್ರಾಣಾ ವಿಪರೀತಾಸ್ತಥಾಽಪರೇ| ಹಿತಾಹಿತವಿಭಾಗಸ್ಯ ಫಲಂ ತಸ್ಮಾದನಿಶ್ಚಿತಮ್||೬೧|| ಕಿಂ ಶಾಸ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಮಸ್ಮಿನ್ ಇತಿ ಕಲ್ಪಯತೋಽಗ್ನಿವೇಶಮುಖ್ಯಸ್ಯ| ಶಿಷ್ಯಗಣಸ್ಯ ಪುನರ್ವಸು- ರಾಚಖ್ಯೌ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯತಸ್ತತ್ತ್ವಮ್||೬೨||

ಸಂ-ಭಗವನ್-ಪುನರ್ವಸೋ, ಕೇಚಿನ್ನರಾ ಆತ್ಮವನ್ತೋ ಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರಾ ಅಪಿ ರೋಗಿಣಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನಾದ್ಯೈರುಪಲಭ್ಯನ್ತೇ| ಆತ್ಮವನ್ತೋಽಪೀತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾದನಾತ್ಮವನ್ತೋಽಪಿ| ಕದಾಚಿತ್ ಶೇಷಪಾದತ್ರಯವಿಕಲತ್ವೇನ ರೋಗಿತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್, ನೇತ್ಯಾಹ-ದ್ರವ್ಯೋಪಸ್ಥಾತೃಸಮ್ಪನ್ನಾ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಮತಾನುಗಾ ಇತಿ| ತಥಾಽಽಮಯಾಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಾಶ್ಚಾಮಯಪ್ರಾಣಾಃ, ಕ್ಷೀಯಮಾಣಾ ಆಮಯಪ್ರಾಣಾ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್, ಕೇಚಿದ್ರೋಗಾದ್ವಿಮುಚ್ಯಮಾನಾಃ ಕೇಚಿಚ್ಚ ಮ್ರಿಯಮಾಣಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಪರೀತಾಸ್ತಥಾಽಪರ ಇತಿ ಅನಾತ್ಮವನ್ತೋ ದ್ರವ್ಯೋಪಸ್ಥಾತೃವಿಕಲಾ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಮತಾನನುಸಾರಿಣಶ್ಚೈವಂಭಾವಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾತ್-ಅನನ್ತರೋಕ್ತಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ಹಿತಾಹಿತವಿಭಾಗಸ್ಯ ತನ್ತ್ರೋಕ್ತಂ ಫಲಮನಿಶ್ಚಿತಂ-ಅನೈಕಾನ್ತಿಕಮ್| ಅನಿಶ್ಚಿತಫಲತ್ವಾಚ್ಚ ಕಾರಣಾತ್ ಶಾಸ್ತ್ರಂ-ಆಯುರ್ವೇದಾಖ್ಯಂ, ಕಿಂ ಶಾಸ್ತಿ ? ನ-ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಿಕ್ಷಯತೀತಿ| ಅತಶ್ಚೈತದಾರಮ್ಭೋ ನಿಷ್ಫಲಃ ಕಾಕದನ್ತಪರೀಕ್ಷಾಶಾಸ್ತ್ರವತ್| ಇತಿ ವಿಕಲ್ಪಯತಃ ಶಿಷ್ಯಗಣಸ್ಯ-ಜಾತೂಕರ್ಣ್ಯಭೇಡಾದೇಃ, ಭಗವಾನ್ ಪುನರ್ವಸುಸ್ತತ್ತ್ವಂ-ಪರಮಾರ್ಥಂ, ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ-ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ, ಜಗಾದ| ಕಿಮ್ಭೂತಸ್ಯ ಶಿಷ್ಯಗಣಸ್ಯ ? ಅಗ್ನಿವೇಶೋ ಮುಖ್ಯಃ-ಪ್ರಧಾನೋ, ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯೇತಿ|

Adhikarana cikitsA~acikitsA cana tulyA (63) · Śloka 63

ಕಿಂ ತದುಕ್ತವಾನ್? ಇತ್ಯಾಹ ನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಽಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ ತುಲ್ಯಾ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ| ವಿನಾಽಪಿ ಕ್ರಿಯಯಾ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಾಂ ಷೋಡಶಾಂಶಯಾ||೬೩||

ಸ೦-ಚಿಕಿತ್ಸಾ-ಚತುಷ್ಪಾತ್ಷೋಡಶಗುಣಯುಕ್ತಾ, ಅಚಿಕಿತ್ಸಾ-ಹಿತಾಹಿತವಿಭಾಗಾಪರಾಮರ್ಶೇ ಯತ್ಕಿಞ್ಚನಕಾರಿತಾ, ಸಾ ತುಲ್ಯಾ ಭವಿತುಂ ನಾರ್ಹತಿ| ಕೇಷಾಮ್ ? ಕ್ರಿಯಾಂ ವಿನಾ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಪಿ ಗಚ್ಛತಾಮ್| ಅಪಿಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ, ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಪೀಽತ್ಯತೋಽನನ್ತರಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಯಾ ಕ್ರಿಯಯಾ ? ಷೋಡಶಾಂಶಯಾ| ತದಯಂ ಭಾವಃ,-ಷೋಡಶ ಭಾಗಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ವಿನಾ ಯತ್ರ ರೋಗೋಪಶಾನ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ತತ್ರಾಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಕ್ಷಿಪ್ರತರಂ ತತ್ಸಾಧನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಶಿಷ್ಟಾ| ತಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ರೋಹಿಣಿಕಾದೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮನ್ತರೇಣ ಶಾನ್ತಿರ್ನಾಸ್ತಿ| ತದೇವಮಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ತುಲ್ಯಾಽಚಿಕಿತ್ಸಾ ನ ಭವಿತುಮರ್ಹತೀತಿ|

Adhikarana Ata~gkapa~gkamagnAnAM BiShagjitaM hastAlambaH (64) · Śloka 64

ಆತಙ್ಕಪಙ್ಕಮಗ್ನಾನಾಂ ಹಸ್ತಾಲಮ್ಬೋ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್| ಜೀವಿತಂ ಮ್ರಿಯಮಾಣಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ನೌಷಧಾತ್||೬೪||

ಸ೦-ತಸ್ಮಾದಾತಙ್ಕ ಏವ ಪಙ್ಕೋ ದುರುತ್ತರತ್ವಾತ್ತಸ್ಮಿನ್ ಮಗ್ನಾನಾಂ ತಪ್ತಾನಾಂ, ಭಿಷಗ್ಜಿತಂ-ತದುಪದೇಶಕಶಾಸ್ತ್ರಂ, ಉಪಚಾರಾದೇವಮುಕ್ತಮ್| ತದ್ಭಿಷಗ್ಜಿತಂ ಹಸ್ತಾಲಮ್ಬೋ-ಹಸ್ತಾಲಮ್ಬತುಲ್ಯಮ್| ಮ್ರಿಯಮಾಣಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವಾಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪಿ ಭೇಷಜಾಜ್ಜೀವಿತಂ ನ ಚ ಭವತಿ|

Adhikarana sarve rogA upAyaM nApekShante (65) · Śloka 65

ನ ಹ್ಯುಪಾಯಮಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ಸರ್ವೇ ರೋಗಾ, ನ ಚಾನ್ಯಥಾ| ಉಪಾಯಸಾಧ್ಯಾಃ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ,ನಾಹೇತುರ್ಹೇತುಮಾನ್ ಯತಃ||೬೫||

ಸ೦-ಯಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವೇ ರೋಗಾಃ-ಅಸಾಧ್ಯಾ ಅಪಿ, ಉಪಾಯಂ-ಚತುಷ್ಪಾದಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ, ನಾಪೇಕ್ಷನ್ತೇ, ಅಸಾಧ್ಯರೋಗಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾನಿರಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್| ಯೇ ಚೋಪಾಯಸಾಧ್ಯಾ ರೋಗಾಃ-ರೋಹಿಣ್ಯಾದಯಃ, ತೇಽನ್ಯಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮನ್ತರೇಣ, ನೈವ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ| ಯತೋ ಯೋಽಹೇತುಃ ಸ ಹೇತುಮಾನ್ನ ಭವತಿ| ಅಪಿ ತು ನಿರ್ಯುಕ್ತಿಕ ಏವಾಯಂ ಹೇತುವಾದಃ, ಯಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಖ್ಯೇನ ಹೇತುನಾ ವಿನೈವ ರೋಗೋಪಶಾನ್ತಿರ್ದ್ದಶ್ಯ ಇತಿ|

Adhikarana upAyasAdhyA rogAH sidhyanti (66) · Śloka 66

ಯದುಕ್ತಂ ಸರ್ವಸಮ್ಪತ್ತಿಯುಕ್ತಯಾಽಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ| ಮೃತ್ಯುರ್ಭವತಿ, ತನ್ನೈವಂ ನೋಪಾಯೇಽಸ್ತ್ಯನುಪಾಯತಾ||೬೬||

ಸ೦-ಯತ್ತೂಕ್ತಂ ಸರ್ವಸಮ್ಪತ್ತಿಯುಕ್ತಯಾಽಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಮೃತ್ಯುರ್ಭವತಿ| ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಭಗವನ್ ಕೇಚಿದಾತ್ಮವನ್ತೋಽಪಿ ರೋಗಿಣಃ| ಯಾವತ್ಕ್ಷೀಯಮಾಣಾಮಯಪ್ರಾಣಾಃ ಇತ್ಯಾದಿ| ತದೇವಂ ನ ಭವತಿ, ಯಥಾ ತ್ವಂ ವದಸಿ| ಯಸ್ಮಾನ್ನ ಉಪಾಯೇಽನುಪಾಯತಾಽಸ್ತಿ| ಯೋ ಹಿ ಯಸ್ಯ ಯಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯೋಪಾಯಃ ಪ್ರಥಿತಃ, ಸ ನ ಕದಾಚಿತ್ತಸ್ಯಾನುಪಾಯಃ| ಯಥಾ,-ಘಟಸ್ಯ ಮೃದ್ದಣ್ಡಚಕ್ರಾದಿಸಾಮಗ್ರೀವಿಶೇಷೋ ನ ಕದಾಚಿದನುಪಾಯೋ ಭವಿತುರ್ಮಹತಿ| ತಸ್ಮಾಚ್ಚತುಷ್ಪಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯೋಪಾಯ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ನ ತ್ವನುಪಾಯಃ|

Adhikarana upAye~anupAyatA nAsti,daivavaiguNyAt kadAcinna siddhiH (67) · Śloka 67

ಅಪಿ ಚೋಪಾಯಯುಕ್ತಸ್ಯ ಧೀಮತೋ ಜಾತುಚಿತ್ ಕ್ರಿಯಾ| ನ ಸಿಧ್ಯೇದ್ದೈವವೈಗುಣ್ಯಾನ್ನ ತ್ವಿಯಂ ಷೋಡಶಾತ್ಮಿಕಾ||೬೭||

ಸ೦-ಧೀಮತಃ-ಪ್ರಾಜ್ಞಸ್ಯ ನರಸ್ಯ, ಉಪಾಯಯುಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ದೈವಾಪರಾಧಾತ್ ಇಯಂ ಷೋಡಶಾತ್ಮಿಕಾ ಕ್ರಿಯಾ ಕದಾಚಿನ್ನ ಸಿಧ್ಯತಿ| ತ(ಯ)ಸ್ಮಾದಾಯುಃ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಭಾಗ್ಜ್ಞೋ ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ತಸ್ಮಾದ್ದೈವವೈಗುಣ್ಯಮ್| ವಿಮಲವಿಪುಲಮತ್ಯಾ ಸಮ್ಯಕ್ ಪರಿಚ್ಛೇದಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾ ರೋಗವಿಷಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತಾಯಾಃ ಸಿದ್ಧಿರೇವ ಸ್ಯಾನ್ನಾಸಿದ್ಧಿಃ| ಯಸ್ಮಾದ್ಯೋ ಯತ್ರೋಪಾಯಃ, ಸ ತತ್ರಾನುಪಾಯೋ ನ ಭವತಿ| ಮುನಿನಾಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಚ.ಸೂ. ಅ. ೧೦/೭)-"ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವೀಭಾಗಜ್ಞೋ ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಂ ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ| ಕಾಲೇ ಚಾರಭತೇ ಕರ್ಮ ಯತ್ತತ್ಸಾಧಯತಿ ಧ್ರುವಮ್||" ಇತಿ|

Adhikarana eteShAmudAharaNAni (68-70) · Śloka 70

ಏತದೇವ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ ಕಸ್ಯಾಸಿದ್ಧೋಽಗ್ನಿತೋಯಾದಿಃ ಸ್ವೇದಸ್ತಮ್ಭಾದಿಕರ್ಮಣಿ| ನ ಪ್ರೀಣನಂ ಕರ್ಷಣಂ ವಾ ಕಸ್ಯ ಕ್ಷೀರಂ ಗವೇಧುಕಮ್||೬೮|| ಕಸ್ಯ ಮಾಷಾತ್ಮಗುಪ್ತಾದೌ ವೃಷ್ಯತ್ವೇ ನಾಸ್ತಿ ನಿಶ್ಚಯಃ| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಕರಣಾಕ್ಷೇಪೌ ಕಸ್ಯ ಸಂಶಯಿತೌ ಯವೇ||೬೯|| ವಿಷಂ ಕಸ್ಯ ಜರಾಂ ಯಾತಿ ಮನ್ತ್ರತನ್ತ್ರವಿವರ್ಜಿತಮ್| ಕಃ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಕಲ್ಯತಾಂ ಪಥ್ಯಾದೃತೇ ರೋಹಿಣಿಕಾದಿಷು||೭೦||

ಸ೦-ಕಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಹ್ನಿಃ ಸ್ವೇದಕರ್ಮಣಿ, ಸ್ತಮ್ಭನಕರ್ಮಣಿ ಚ ತೋಯಂ, ನ ಸಿದ್ಧಮ್| ಆದಿಶಬ್ದಾನ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಪಗಮಾದೌ ಶೀತಾನಿಲಾದಿಃ| ಅಪಿ ತು ಸರ್ವಸ್ಯೈವ ಸಿದ್ಧೋಽನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾತ್| ಏವಂ ಯಾವದ್ರೋಹಿಣಿಕಾದಿಷ್ವಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಏವಂ ನಿಶ್ಚಿತಫಲಾ ಚಿಕಿತ್ಸೇತಿ ಸ್ಥಿತಮ್|

Adhikarana cikitsA vinA~akAlamaraNaM kathaM vAryatAm? (71) · Śloka 71

ಅಪಿ ಚಾಕಾಲಮರಣಂ ಸರ್ವಸಿದ್ಧಾನ್ತನಿಶ್ಚಿತಮ್| ಮಹತಾಽಪಿ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ವಾರ್ಯತಾಂ ಕಥಮನ್ಯಥಾ||೭೧||

ಸ೦-ನ ಕೇವಲಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾದ್ಧೇತೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರಂ ಸಫಲಮ್| ಯತಶ್ಚಾಕಾಲಮರಣಂ ಸರ್ವಸಿದ್ಧಾನ್ತನಿಶ್ಚಿತಮ್| ತದನ್ಯಥಾ-ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಮನ್ತರೇಣ, ಪರಮೇಣಾಪಿ ಯತ್ನೇನ ಕಥಂ-ಕೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ನಿರ್ವಾಯತಾಮ್ ? ನ ಕೇನಚಿದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana jvare la~gghanabRuMhaNaM shAstrAdeva siddhiM gatam (72) · Śloka 72

ನ ಚಾಕಾಲಮೃತ್ಯುರಕ್ಷೈವ ಪ್ರಯೋಜನಮಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಸ್ಯೇತ್ಯಾಹ ಚನ್ದನಾದ್ಯಪಿ ದಾಹಾದೌ ರೂಢಮಾಗಮಪೂರ್ವಕಮ್| ಶಾಸ್ತ್ರಾದೇವ ಗತಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಜ್ವರೇ ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣಮ್||೭೨||

ಸ೦-ದಾಹಾದೌ ವಿಷಯೇ ಚನ್ದನಾದಿ ಚಾಗಮಪೂರ್ವಕಮೇವ ಲೋಕರೂಢಮ್, ನ ತ್ವೇವಮೇವ| ತಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾದೇವ-ಚಿಕಿತ್ಸಾಖ್ಯಾತ್, ಸಕಲಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಜ್ವರೇ ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣಂ ಭಕ್ತಚ್ಛೇದಕ್ಷೀರಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಮುಪಗತಮ್, ನಾನ್ಯಸ್ಮಾತ್|

Adhikarana samyakcikitsite saMshayaM mA kRuthAH (73) · Śloka 73

ಚತುಷ್ಪಾದ್ಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೇ ಸಮ್ಯಗಾಲೋಚ್ಯ ಯೋಜಿತೇ| ಮಾ ಕೃಥಾ ವ್ಯಾಧಿನಿರ್ಘಾತಂ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ||೭೩||

ಸ೦-ತಸ್ಮಾಚ್ಚತುಷ್ಪಾದಾ[ನಾಂ] ಯೇ ಗುಣಾಃ-ಆಯುಷ್ಕಮೀಯೋಕ್ತಾಃ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧/೨೭), ತೈಃ ಸಮ್ಪನ್ನೇ-ಯುಕ್ತೇ, ತಥಾ ಸುಷ್ಠು ನಿರೂಪ್ಯ ದೇಶಕಾಲಾದೀನ್ ಯೋಜಿತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ, ವ್ಯಾಧಿನಿರ್ಘಾತಂ ಪ್ರತಿ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾಂ-ಸಂಶಯಂ, ಮಾ ಕೃಥಾಃ|

Adhikarana akANDe mRutyupAshAnAM dRuDhaCedanametat (74) · Śloka 74

ಏತದ್ಧಿ ಮೃತ್ಯುಪಾಶಾನಾಮಕಾಣ್ಡೇ ಛೇದನಂ ದೃಢಮ್| ರೋಗೋನ್ತ್ರಾಸಿತಭೀತಾನಾಂ ರಕ್ಷಾಸೂತ್ರಮಸೂತ್ರಕಮ್||೭೪||

ಸ೦-ಯತಶ್ಚಾಕಾಣ್ಡೇ-ಅಕಾಲೇ, ಮೃತ್ಯುಪಾಶಾಃ-ಜ್ವರಾದಯಸ್ತೇಷಾಂ ಏತತ್-ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಂ, ದೃಢಂ-ಸಾರಂ, ಛೇದನಮ್| ತಥಾ ಸಮುತ್ಪನ್ನೇಭ್ಯೋ ಜ್ವರಾದಿಭ್ಯಸ್ತ್ರಸ್ತಾನಾಂ ಶಙ್ಕಯಾ ಭೀತಾನಾಂ ಸೂತ್ರರಹಿತಂ ರಕ್ಷಾಸೂತ್ರಕಂ, ತತ್ಕಾರ್ಯಕರಣಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಮಾದಧ್ಯೇತವ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಮ್|

Adhikarana etaccikitsAshAstraM sAkShAdamRutam,tadevadurBAjanasthaM hAlAhalatvaM yAti (75) · Śloka 75

ಏತತ್ತದಮೃತಂ ಸಾಕ್ಷಾಜ್ಜಗದಾಯಾಸವರ್ಜಿತಮ್| ಯಾತಿ ಹಾಲಾಹಲತ್ವಂ ತು ಸದ್ಯೋ ದುರ್ಭಾಜನಸ್ಥಿತಮ್||೭೫||

ಸ೦-ತಥೈತತ್-ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಂ, ತತ್-ಸಕಲಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ಸಾಕ್ಷಾತ್-ಸ್ವರೂಪೇಣ, ಅಮೃತಂ ಮೃತ್ಯುಜಯೇ, ತ(ಯ)ತ್ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಜಗತಃ ಸುರಾಸುರರೂಪಸ್ಯ, ಆಯಾಸಾದುತ್ಪನ್ನಂ ಕ್ಷೀರೋದಮಥನಕಾಲೇ, ತೇನ ವರ್ಜಿತಮಿದಮ್| ಅಮೃತಮಪಿ ದುರ್ಭಾಜನಸ್ಥಿತಂ ಸದ್ಯಃ-ಶೀಘ್ರಮೇವ, ವಿಷತ್ವಂ ಯಾತಿ|

Adhikarana BiShagpAshAn dUrAtyajet (76) · Śloka 76

ತದೇವ ದುರ್ಭಾಜನಂ ದರ್ಶಯತಿ ಅಜ್ಞಾತಶಾಸ್ತ್ರಸದ್ಭಾವಾನ್ ಶಾಸ್ತ್ರಮಾತ್ರಪರಾಯಣಾನ್| ತ್ಯಜೇದ್ದೂರಾದ್ ಭಿಷಕ್ಪಾಶಾನ್ ಪಾಶಾನ್ ವೈವಸ್ವತಾನಿವ||೭೬||

ಸ೦-ಅಜ್ಞಾತಃ ಶಾಸ್ತ್ರಸದ್ಭಾವಃ-ಪರಮಾರ್ಥೋ, ಯೈಸ್ತಾಂಸ್ತಥಾವಿಧಾನ್ ಭಿಷಕ್ಪಾಶಾನ್ ದೂರತಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರಮಾತ್ರಪರಾಯಣಾನ್-ಶಾಸ್ತ್ರಪಾಠಮಾತ್ರಶರಣಾನ್| ಅತ ಏವ ವಿಷಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಶಾಸ್ತ್ರಪಾಠಮಾತ್ರತ್ವೇನ ನಿಷಿದ್ಧಮ್| ತಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರಪರಮಾರ್ಥಾನವಬೋಧಾಚ್ಚ ವಿಷತ್ವಮ್| ಕಾನಿವ ? ವೈವಸ್ವಾತಾನ್-ಯಮಸಮ್ಬನ್ಧಿನಃ, ಪಾಶಾನ್ ಯಥಾ| ಇತಿ ತಾವದಸಮ್ಪೂರ್ಣಾನ್|

Adhikarana sAdhuvRuttAnAM BiShajAM Badram (77) · Śloka 77

ಸಮ್ಯಗ್ಭಿಷಜಃ ಶ್ಲಾಘಮಾನೋ ಬ್ರೂತೇ ಭಿಷಜಾಂ ಸಾಧುವೃತ್ತಾನಾಂ ಭದ್ರಮಾಗಮಶಾಲಿನಾಮ್| ಅಭ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಣಾಂ ಭದ್ರಂ ಭದ್ರಂ ಭದ್ರಾಭಿಲಾಷಿಣಾಮ್||೭೭||

ಸ೦-ಸುವೈದ್ಯಾನಾಂ ಸಚ್ಚರಿತಾನಾಮಿಹ ಲೋಕೇಽನ್ಯತ್ರ ಚ ಸದೈವ ಭದ್ರಮ್| ಕಿಂವಿಧಾನಾಮ್ ? ಆಗಮೇನ-ಗ್ರನ್ಥತೋಽರ್ಥತಃ, ಶ್ಲಾಘಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇಷಾಮ್| ಈದೃಶಾ ಅಪ್ಯನಭ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾಣೋ ನ ಶ್ಲಾಘಾರ್ಹಾಃ ಸ್ಯುರಿತ್ಯಾಹ, ಅಭ್ಯಸ್ತಂ-ಅಸಕೃತ್ತೈಲಲೇಹಾದಿಪಾಕಾದ್ಯನುವಾಸನನಿರೂಹಾದಿಯೋಜನಂ ಚ, [ಕರ್ಮ] ಯೈಸ್ತೇಷಾಂ ಲೋಕದ್ವಯೇಽಪಿ ಭದ್ರಮ್| ಸರ್ವಸತ್ತ್ವಾನಾಂ ಪುತ್ರಮಿತ್ರಾದಿರೂಪೇಣ ಭದ್ರಮಿವ ಹಿತಂ ಸುಖಂ ಚಾಭಿಲಷನ್ತಿ-ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಯೇ, ತೇಷಾಮಪಿ ಭದ್ರಂ-ಶಸ್ತಮ್|

Adhikarana aShTA~ggahRudayasya tantrasya sa~ggre hAt pRuthakkaraNe pryojanam (78-80) · Śloka 80

ಇತಿ ತನ್ತ್ರಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರದೋಷೈರ್ವಿವರ್ಜಿತಮ್| ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಮಖಿಲಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಯತ್ ಪರಿತಃ ಸ್ಥಿತಮ್||೭೮|| ವಿಪುಲಾಮಲವಿಜ್ಞಾನಮಹಾಮುನಿಮತಾನುಗಮ್| ಮಹಾಸಾಗರಗಮ್ಭೀರಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥೋಪಲಕ್ಷಣಮ್||೭೯|| ಅಷ್ಟಾಙ್ಗವೈದ್ಯಕಮಹೋದಧಿಮನ್ಥನೇನ ಯೋಽಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹಮಹಾಮೃತರಾಶಿರಾಪ್ತಃ| ತಸ್ಮಾದನಲ್ಪಫಲಮಲ್ಪಸಮುದ್ಯಮಾನಾಂ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥಮೇತದುದಿತಂ ಪೃಥಗೇವ ತನ್ತ್ರಮ್||೮೦||

ಸ೦-ತನ್ತ್ರ್ಯತೇ-ಧಾರ್ಯತೇ ಶರೀರಮನೇನೇತಿ ತನ್ತ್ರಮ್, ತಸ್ಯ ಗುಣಾಸ್ತನ್ತ್ರಗುಣಾಃ,-ಯೈಸ್ತನ್ತ್ರಮಲಙ್ಕ್ರಿಯತೇ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾದಯಃ, ತೈರೇವZಂಪ್ರಕಾರೈರ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಉ. ಅ.೫೦)-"ಅಲಙ್ಕೃತಂ ಯುಕ್ತಿಪದೈಃ ಸದ್ರತ್ನೈರಿವ ಕಾಞ್ಚನಮ್| ಷಟ್ತ್ರಿಂಶತಾಽರ್ಥದುರ್ಗೇಷು ಭಿಷಜಾಂ ಸಙ್ಕ್ರಮೈರಿವ|| ತತ್ರಾಧಿಕರಣಂ ಯೋಗೋ ಹೇತ್ವರ್ಥೋಽರ್ಥಃ ಪದಸ್ಯ ಚ| ಪ್ರದೇಶೋದ್ದೇಶನಿರ್ದೇಶವಾಕ್ಯಶೇಷಾಃ ಪ್ರಯೋಜನಮ್|| ಉಪದೇಶಾಪದೇಶಾತಿದೇಶಾರ್ಥಾಪತ್ತಿನಿರ್ಣಯಾಃ| ಪ್ರಸಙ್ಗೈಕಾನ್ತನೈಕಾನ್ತಾಃ ಸಾಪವರ್ಗೋ ವಿಪರ್ಯಯಃ|| ಪೂರ್ವಪಕ್ಷವಿಧಾನಾನುಮತವ್ಯಾಖ್ಯಾನಸಂಶಯಾಃ| ಅತೀತಾನಾಗತಾಪೇಕ್ಷಾಸ್ವಸಂಜ್ಞೋಹ್ಯಸಮುಚ್ಚಯಾಃ|| ನಿದರ್ಶನಂ ನಿರ್ವಚನಂ ನಿಯೋಗೋಽಥ ವಿಕಲ್ಪನಮ್| ಪ್ರತ್ಯುತ್ಸಾರಸ್ತಥೋದ್ಧಾರಃ ಸಮ್ಭವಸ್ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಯಃ||" ಇತಿ|

Adhikarana tantrayuktayaH ShaTtrIshat 1 adhikaraNasya lakShaNam · Śloka

ತತ್ರ ೧ ಅಧಿಕರಣಂ ನಾಮ,-ಯದಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಸ್ಥಾನಮಧ್ಯಾಯಃ ಪ್ರಕರಣಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ| ತತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರಾಧಿಕರಣಂ-ಯದಧಿಕೃತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಯಥಾ-ಅಷ್ಟಾವಙ್ಗಾನ್ಯಧಿಕೃತ್ಯ ಹೃದಯಾಖ್ಯಂ ಸರ್ವಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರವೃತ್ತಮ್| ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೧/೫)-"ಕಾಯಬಾಲ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಾಧಿಕರಣಂ ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೩೦/೫೩)-"ಅತ್ರಾರ್ಥಾಃ ಸೂತ್ರಿತಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಪ್ರತನ್ಯನ್ತೇ ಹಿ ಸರ್ವತಃ|" ಇತಿ| ಅಧ್ಯಾಯೋಽಪಿ ಯದಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರವರ್ತತೇ ತದಧ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣಂ| ಯಥಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ . ೨)_"ಅಥಾತೋ ದಿನಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|" ಇತಿ| ಪ್ರಕರಣಂ ಯದಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರವರ್ತತೇ ತತ್ ಪ್ರಕರಣಾಧಿಕರಣಮ್| ಯಥಾ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ.೩/೧೮)-"ದಶ ಮೂಲಸಿರಾ ಹೃತ್ಸ್ಥಾಸ್ತಾಃ ಸರ್ವಂ ಸರ್ವತೋ ವಪುಃ|" ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ "ಇತ್ಯವೇಧ್ಯವಿಭಾಗಾರ್ಥಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಂ ವರ್ಣಿತಾಃ ಸಿರಾಃ|" ಇತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ವಾಕ್ಯಮಪಿ ಯದಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರವರ್ತತೇ ತದ್ವಾಕ್ಯಾಧಿಕರಣಂ ವೇದ್ಯಮ್|

Adhikarana 2 yogasya lakShaNam · Śloka

೨ ಯೋಗೋ ನಾಮ,-ಯೋಜನಾ, ಉದ್ದೇಶನಿರ್ದೇಶಯೋಃ ಸೂತ್ರಭಾಷ್ಯರ್ಯೋರ್ವಾ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ.೩)-"ಅಥಾತೋಽಙ್ಗವಿಭಾಗಂ ಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|" ಇತ್ಯುದ್ದಿಶ್ಯಾಙ್ಗಾನಿ ವಿಭಜತೇ-"ಶಿರೋಽನ್ತರಾಧಿರ್ದ್ವೌ ಬಾಹೂ ಸಕ್ಥಿನೀ ಚ ಸಮಾಸತಃ| ಷಡಙ್ಗಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ಯುಕ್ತಿರ್ವಾ ಯೋಗಃ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ಹೇತುರ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತ ಉಪನಯೋ ನಿಗಮನಮಿತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಃ| ಯಥಾ-ಅಗ್ನಿಃ ಶರೀರಸ್ಥಿತೇರ್ಮೂಲಮಿತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ| ಅಗ್ನಿಪಕ್ವಾಹಾರೇ ಸತಿ ತಸ್ತ್ಥಿತೇರಿತಿ ಹೇತುಃ, "ತತ್ರಾಗ್ನಿರ್ಹೇತುರಾಹಾರಾನ್ನ ಹ್ಯಪಕ್ವಾದ್ರಸಾದಯಃ|" (ಹೃ.ಶಾ. ಅ.೩/೫೪) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಯಥಾ-ಶಾಲ್ಯಙ್ಕುರಸ್ಯ ಬೀಜಮಿತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ| ಉಪನಯೋ ಯಥಾ-ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನತ್ವಸಾಧನಾಯ ಬಹುಧಾ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋಪನಯಂ ಕೃತವಾಂಸ್ತನ್ತ್ರಕೃತ್, "ಕಸ್ಯಾಸಿದ್ಧೋಽಗ್ನಿತೋಯಾದಿಃ" (ಹೃ.ಉ. ಅ.೪೦/೬೮) ಇತ್ಯಾದಯಃ| ತಸ್ಮಾತ್ ಸಪ್ರಯೋಜನಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಫಲತ್ವಾದಿತ್ಯುಪನಯಃ| ತಸ್ಮಾದಾರಮ್ಭಣೀಯಮಿತಿ ಪ್ರಮಾಣಪದೋಪದರ್ಶನಮುಖೇನ ನಿಗಮನಮ್| ಯಥೋಕ್ತಮ್(ಹೃ.ಉ. ಅ. ೪೦/೭೩)-ಚತುಷ್ಪಾದ್ಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೇ ಸಮ್ಯಗಾಲೋಚ್ಯ ಯೋಜಿತೇ| ಮಾ ಕೃಥಾ ವ್ಯಾಧಿನಿರ್ಘಾತಂ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ||" ಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಸಂಶಯಾನುಪಪತ್ತ್ಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಯಾ ಪ್ರಮಾಣಫಲೋಪಸಂಹಾರಕರಣಮ್|

Adhikarana 3 hetvardhasya lakShaNam · Śloka

೩ ಹೇತ್ವರ್ಥೋ ನಾಮ,-ಯದನ್ಯಪ್ರಸ್ತಾವೋಕ್ತಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ತಥೈವೋಪಪದ್ಯತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ.೩/೨೦)-"ತತ್ರೈಕೈಕಂ ಚ ಶಾಖಾಯಾಂ ಶತಂ ತಸ್ಮಿನ್ನ ವೇಧಯೇತ್| ಸಿರಾಂ ಜಾಲನ್ಧರಾಂ ನಾಮ ತಿಸ್ರಶ್ಚಾಭ್ಯನ್ತರಾಶ್ರಿತಾಃ||" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ (ಹೃ.ಶಾ.ಅ.೩/೩೪)-"ಅವೇಧ್ಯಾಃ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾ ಗ್ರಥಿತಾಃ ಕ್ಷುದ್ರಾಃ ಇತ್ಯಾದಿ| ತದೇತೇಭ್ಯೋ ವಿಶೇಷವಚನೇಭ್ಯೋಽನುಮೀಯತೇ ಶೇಷಾ ವೇಧ್ಯಾ ಇತಿ| ಅನ್ಯಥೈತಾನಿ ವಚಾಂಸಿ ನಿರರ್ಥಕಾನಿ ಸ್ಯುರಿತಿ|

Adhikarana 4 padArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೪||೮೦||

೪ ಪದಾರ್ಥೋ ನಾಮ,-ಪದೇನಾರ್ಥೋ ಗಮ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ಪದಮ್, ತಸ್ಯಾರ್ಥೋ ಭೂಜಲಾದಿಃ| ಗುಣ ಇತಿ ಪದಮ್, ತಸ್ಯಾರ್ಥೋ ಗುರ್ವಾದಿಃ|

Adhikarana 5 pradeshasya lakShaNam · Śloka

೫ ಪ್ರದೇಶೋ ನಾಮ,-ಯೇಷಾಮರ್ಥಾನಾಮತಿಬಹುತ್ವಾತ್ ಸಾಕಲ್ಯೇನಾಭಿಧಾನಸ್ಯಾಶಕ್ಯತ್ವಾತ್ ಸ್ತೋಕಮುಚ್ಯತೇ| ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೫/೮೪)-"ಇತಿ ದ್ರವೈಕದೇಶೋಽಯಂ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಮುದಾಹೃತಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana 6 uddeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೬|೮೦|

೬ ಉದ್ದೇಶೋ ನಾಮ,-ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಧಾನಮ್| ಯಥಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧/೬)-"ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಶ್ಚೇತಿ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ ಸಮಾಸತಃ| ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 7 nirdeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೭|೮೦|

೭ ನಿರ್ದೇಶೋ ನಾಮ,-ತಸ್ಯೈವ ವಿಸ್ತಾರೋಕ್ತಿಃ| ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೧/೧೧)-"ತತ್ರ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುಃ ಶೀತಃ ಖರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶ್ಚಲೋಽನಿಲಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana 8 prayojanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೮|೮೦|

೮ ವಾಕ್ಯಶೇಷೋ ನಾಮ,-ಯಸ್ಮಿನ್ ಸೂತ್ರೇ ಲಾಘವಿಕೇನಾರ್ಥಾದ್ಗಮ್ಯ ಮಾನಮನುಕ್ತಪೂರಣಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಹ್ರಿಯತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ.೩/೩)-"ತತ್ರ ಖಾತ್ ಖಾನಿ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್" 'ಭವನ್ತಿ' ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| "ಆಪ್ಯಾ ಜಿಹ್ವಾರಸಕಲೇದಾಃ" (ಹೃ.ಶಾ. ಅ.೩/೪) ಇತ್ಯುತ್ತರತ್ರ ಭವಾರ್ಥೇ ತದ್ಧಿತಶ್ರವಣಾತ್|

Adhikarana 9 vAkyasheShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೯|೮೦|

೯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ನಾಮ,-ಯದರ್ಥಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾದಿ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಉ. ಅ. ೪೦/೬೪)-"ಆತಙ್ಕಪಙ್ಕಮಗ್ನಾನಾಂ ಹಸ್ತಾಲಮ್ಬೋ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್|" ಇತಿ| ಅನೇನ ಪ್ರಯೋಜನೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಮಧ್ಯೇಯಮಿತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 10 upadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೦|೮೦|

೧೦ ಉಪದೇಶೋ ನಾಮ,-ಆಪ್ತವಚನಮ್| ಯಥಾ(ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೧೭/೨೯)-"ಸ್ನೇಹಕ್ಲಿನ್ನಾಃ ಕೋಷ್ಠಗಾ ಧಾತುಗಾ ವಾ ಸ್ರೋತೋಲೀನಾ ಯೇ ಚ ಶಾಖಾಸ್ಥಿಸಂಸ್ಥಾಃ| ದೋಷಾಃ ಸ್ವೇದೈಸ್ತೇ ದ್ರವೀಕೃತ್ಯ ಕೋಷ್ಠಂ ನೀತಾಃ ಸಮ್ಯಕ್ಶುದ್ಧಿಭ್Vಇರ್ನಿರ್ಹ್ರಿಯನ್ತೇ||" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 11 apadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೧|೮೦|

೧೧ ಅಪದೇಶೋ ನಾಮ,-ಯದಾಚಾರ್ಯಃ ಕಿಞ್ಚಿದರ್ಥಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯ ಹೇತುಮುಪದಿಶತಿ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಉ. ಅ.೪೦/೬೪)-"ಜೀವಿತಂ ಮ್ರಿಯಮಾಣಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ನೌಷಧಾತ್|" ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯ ಹೇತುಮಾಹ(ಹೃ.ಉ. ಅ. ೪೦/೬೪)-"ನ ಹ್ಯಪಾಯಯಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ಸರ್ವೇ ರೋಗಾಃ" ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಮುಪಾಯಾಪೇಕ್ಷಾಭಾವಾತ್|

Adhikarana 12 atideshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೨|೮೦|

೧೨ ಅತಿದೇಶೋ ನಾಮ,-ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿದೇವಾರ್ಥಜಾತಮುಕ್ತ್ವಾಽನುಕ್ತಾರ್ಥಸಾಧನಾಯ ಏವಮನ್ಯದಪಿ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಮಿತಿ ಪರಿಭಾಷಾಯಾಂ ಸ್ಥಾಪಯತಿ| ಯಥೋಕ್ತಂ ಕರ್ಣರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧೇ (ಹೃ.ಉ. ಅ. ೧೮/೪)-"ಮಹತಃ ಪಞ್ಚಮೂಲಸ್ಯ ಕಾಷ್ಠಾತ್ ಕ್ಷೌಮೇಣ ವೇಷ್ಟಿತಾತ್| ತೈಲಸಿಕ್ತಾತ್ಪ್ರದೀಪ್ತಾಗ್ರಾತ್ ಸ್ನೇಹಃ ಸದ್ಯೋ ರುಜಾಪಹಃ|| ಯೋಜ್ಯಶ್ಚೈವಂ ಭದ್ರಕಾಷ್ಠಾತ್ ಕುಷ್ಠಾತ್ ಕಾಷ್ಠಾಚ್ಚ ಸಾರಲಾತ್|" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 13 arthApatterlakShaNam (80) · Śloka 80

೧೩|೮೦|

೧೩ ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿರ್ನಾಮ,-ಯೋಽನ್ಯೇನಾರ್ಥೇನೋಕ್ತೇನ ತತೋಽಪರೋಽಪ್ಯರ್ಥೋ ಗದಿತ ಇವ ಜ್ಞಾಯತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೫/೩೧)-"ನೈವಾದ್ಯಾನ್ನಿಶಿ ನೈವೋಷ್ಣಮ್" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ನ ತೂಕ್ತಂ ದಿವಾ ಭುಞ್ಜೀತೇತಿ| ಏತಚ್ಚಾರ್ಥಾಪತ್ತ್ಯಾ ಗಮ್ಯತೇ| [ನನು,] ಕಃ ಪುನರರ್ಥಃ ? ಕಾ ಚಾಸ್ಯಾಪತ್ತಿಃ ? ಬ್ರೂಮಃ| ದಧ್ಯಭ್ಯವಹಾರೋಽರ್ಥಸ್ತತ್ರ ತನ್ತ್ರಕೃತಾ 'ನೈವಾದ್ಯಾನ್ನಿಶಿ' ಇತಿ ಕಾಲೋ ನಿಷಿದ್ಧೋ ನ ತು ದಧಿಭಕ್ಷಣಮ್| ತತೋ ಯೋಽಯಮಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೋಽರ್ಥಃ, ಸಆಪದ್ಯತೇ ದಿವಾ ದಧಿಭೋಜನಾರ್ಥಃ, ರಾತ್ರಿಪ್ರತಿಷೇಧೇ ದಿನವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಕಾಲಾನ್ತರಾಭಾವಾತ್| ಸರ್ವಥಾ ಅನಭ್ಯವಹರಣೀಯಸ್ಯಾಹಾರಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಪ್ರತಿಷೇಧಾನುಪಪತ್ತೇಃ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್|

Adhikarana 14 nirNayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೪|೮೦|

೧೪ ನಿರ್ಣಯೋ ನಾಮ,-ಯನ್ನಿವಾರಿತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನಮ್| ಯಥಾ(ಹೃ.ಉ. ಅ.೪೦/೬೦)-"ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಭಗವನ್ ಕೇಚಿದಾತ್ಮವನ್ತೋಽಪಿ ರೋಗಿಣಃ|" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಫಲಂ ಪ್ರತಿ ಸಂಶಯಕರಣೇ ಪಶ್ಚಾನ್ನಿರ್ಣಯಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ (ಹೃ.ಉ. ಅ.೪೦/೬೩)-"ನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಽಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ ತುಲ್ಯಾ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ|" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 15 prasa~ggasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೫|೮೦|

೧೫ ಪ್ರಸಙ್ಗೋ ನಾಮ,-ಪೂರ್ವಾಭಿಹಿತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಕೇನಚಿತ್ ಸಮ್ಬನ್ಧಾನ್ತರೇಣ ಪುನರಭಿಧಾನಮ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಸಿರಾವ್ಯಧವಿಧೌ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೨೭/೨)-"ಲೋಹಿತಂ ಪ್ರವದೇಚ್ಛುದ್ಧಂ ತನೋಸ್ತೇನೈವ ಚ ಸ್ಥಿತಿಃ|" ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಪುನಃ ಶಾರೀರೇ ಶುದ್ಧಾರ್ತವಪ್ರಸಙ್ಗೇನೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ.೧/೧)-"ಶುದ್ಧೇ ಶುಕ್ರಾರ್ತವೇ ಸತ್ತ್ವಃ ಸ್ವಕರ್ಮಕ್ಲೇಶಚೋದಿತಃ| ಗರ್ಭಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಯುಕ್ತಿವಶಾದಗ್ನಿರಿವಾರಣೌ||" ಇತಿ| ನ ಚ ಪುನರುಕ್ತತಾ ತಸ್ಯ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಿರಾವ್ಯಧೇ ಶರೀರಪ್ರಭವತ್ವಮೇವ ರಕ್ತಸ್ಯೋಕ್ತಮ್, ನ ತು ಕ್ರಮೋ ವರ್ಣಿತಃ| ಶಾರೀರೇ ತು ಯಯಾಽಽನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಶರೀರಹೇತುಃ ಸ್ಯಾತ್ ತದ್ವಿಸ್ತರೇಣೋಕ್ತಮ್| ಯಥಾ(ಹೃ.ಶಾ. ಅ.೧/೨)-"ಬೀಜಾತ್ಮಕೈರ್ಮಹಾಭೂತೈಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಃ ಸತ್ತ್ವಾನುಗೈಶ್ಚ ಸಃ| ಮಾತುಶ್ಚಾಹಾರರಸಜೈಃ ಕ್ರಮಾತ್ ಕುಕ್ಷೌ ವಿವರ್ಧತೇ||" ಇತಿ|

Adhikarana 16 ekAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೬|೮೦|

೧೬ ಏಕಾನ್ತೋ ನಾಮ,-ಯ ಏಕಮೇವ ಪಕ್ಷಮವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ ಶ್ರಯತಿ ನಾನ್ಯಮ್| ತದ್ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೪/೩೧)-"ಯೇ ಭೂತವಿಷವಾಯ್ವಗ್ನಿಕ್ಷತಭಙ್ಗಾದಿಸಮ್ಭವಾಃ| ರೋಗದ್ವೇಷಭಯಾದ್ಯಾಶ್ಚ ತೇ ಸ್ಯುರಾಗನ್ತವೋ ಗದಾಃ||" ಇತಿ|

Adhikarana 17 naikAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೭|೮೦|

೧೭ ನೈಕಾನ್ತೋ ನಾಮ,-ಅನ್ಯತರಪಕ್ಷಾನವಧಾರಣಾತ್| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸು. ಅ.೪೦/೬೪)-"ಜೀವಿತಂ ಮ್ರಿಯಮಾಣಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ನೌಷಧಾತ್|" ಏಕಾನ್ತೇನ (ಹೃ.ಉ. ಅ. ೪೦/೬೪)-"ನ ಹ್ಯುಪಾ ಯಮಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ಸರ್ವೇ ರೋಗಾಃ" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 18 apavargasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೮|೮೦|

೧೮ ಅಪವರ್ಗೋ ನಾಮ,-ಸಾಕಲ್ಯೇನೋತ್ಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ಯತ್ಪುನಸ್ತದೇಕದೇಶಾಪಕರ್ಷಣಮ್| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೨೭/೪)-"ಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾದ್ಯೈರುಪಕ್ರಾನ್ತಾಶ್ಚ ಯೇ ಗದಾಃ| ಸಮ್ಯಕ್ ಸಾಧ್ಯಾ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ತೇ ಚ ರಕ್ತಪ್ರಕೋಪಜಾಃ|| ತೇಷು ಸ್ರಾವಯಿತುಂ ರಕ್ತಮುದ್ರಿಕ್ತಂ ವ್ಯಧಯೇತ್ಸಿರಾಮ್|" ಇತ್ಯುತ್ಸರ್ಗಮಭಿಧಾಯ ಏಕದೇಶೇಽಪವಾದಂ ವಕ್ತಿ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೨೭/೬)-"ನ ತೂನಷೋಡಶಾತೀತಸಪ್ತತ್ಯಬ್ದಸ್ರುತಾಸೃಜಾಮ್|" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 19 viparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೯|೮೦|

೧೯ ವಿಪರ್ಯಯೋ ನಾಮ,-ಯಥೋಪದಿಷ್ಟವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಲಕ್ಷಣಾದಿಕರಣಮ್| ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೧೬/೩೦)-"ವಾತಾನುಲೋಮ್ಯಂ ದೀಪ್ತೋಽಗ್ನಿರ್ವರ್ಚಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಸಂಹತಮ್| ಸ್ನೇಹೋದ್ವೇಗಃ ಕ್ಲಮಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ನಿಗ್ಧೇ, ರೂಕ್ಷೇ ವಿಪರ್ಯಯಃ||" ಇತಿ|

Adhikarana 20 pUrvapakShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೨೦|೮೦|

೨೦ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೋ ನಾಮ,-ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾರ್ಥಸಂದೂಷಣಂ ವಾಕ್ಯಮ್| ಯಥಾ ಹಿತಾಹಿತವಿಭಾಗಂ ಪ್ರತ್ಯಾಚಿಖ್ಯಾಸನ್ನಾಹ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಉ. ಅ.೪೦/೬೦)-"ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಭಗವನ್ ಕೇಚಿತ್" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಹಿತಾಹಿತವಿಭಾಗಸ್ಯ ಫಲಂ ತಸ್ಮಾದನಿಶ್ಚಿತಮ್|" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 21 vidhAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೨೧|೮೦|

೨೧ ವಿಧಾನಂ ನಾಮ,-ಯತ್ಪ್ರಕರಣಾನುಪೂರ್ವಂ ವಿಧಾನಮಾವೇಕ್ಷ್ಯತೇ|

Adhikarana 22 anumatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

|೮೦|

೨೨ ಅನುಮತಂ ನಾಮ,(ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೯-೧೦)-"ಉಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ದ್ವಿಧೈವಾನ್ಯೇ ವೀರ್ಯಮಾಚಕ್ಷತೇಽಪಿ ಚ| ನಾನಾತ್ಮಕಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮಗ್ನೀಷೋಮೌ ಮಹಾಬಲೌ||" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಹ್ಯನುಮತಮ್, ನ ವಿಘಾತಃ ಕೃತಃ|

Adhikarana 23 vyAkhyAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೨೩|೮೦|

೨೩ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ನಾಮ,-ಯನ್ಮಾದೃಶೇಭ್ಯೋ ವಿಶಿಷ್ಟತರಬುದ್ಧಿಗಮ್ಯಮ್| ಯಥಾ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ. ೧/೩೭)-"ಸಪ್ತಹಾತ್ ಕಲಲೀಭವೇತ್|" (ಹೃ.ಶಾ. ಅ. ೧/೪೯)-"ದ್ವಿತೀಯೇ ಮಾಸಿ ಕಲಲಾತ್ ಘನಃ ಪೇಶ್ಯಥವಾರ್ಬುದಮ್| ಪುಂಸ್ತ್ರೀಕ್ಲೀಬಾಃ ಕ್ರಮಾತ್" ಇತಿ| ನ ಹ್ಯತ್ರ ಗರ್ಭಸ್ಯಾವರ್ತಮಾನಾ ಭಾವಾಃ ಶಕ್ಯಾ ವಿಜ್ಞಾತುಂ ಯೋಗಿದೃಷ್ಟಿಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ|

Adhikarana 24 saMshayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೨೪|೮೦|

೨೪ ಸಂಶಯೋ ನಾಮ,-ಸಾಕಾಙ್ಕ್ಷತ್ವಮನಿಶ್ಚಿತವಸ್ತುವಿಜ್ಞಾನಮ್| ಯಥಾ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೫/೧೨೮)-"ಸಂಶಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾತ್ರಯೋ ಜೀವಿತಂ ತಸ್ಯ ಮನ್ಯತೇ|" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 25 atItApekShaNasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೨೫|೮೦|

೨೫ ಅತೀತಾಪೇಕ್ಷಣಂ ನಾಮ,-ಯದತಿಕ್ರಾನ್ತಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಸ್ತುತಸ್ಯ ಸಾಧನಮುಚ್ಯತೇ| ಯಥೋಕ್ತಂ ಹೃದ್ರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ (ಹೃ.ಚಿ. ಅ.೬/೩೯)-"ರಾಸ್ನಾಜೀವಕ" ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ "ಮಹಾಸ್ನೇಹಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್||" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಚ ನ ಜ್ಞಾಯತೇ ಕತಮೋ ಮಾಹಾಸ್ನೇಹ ಇತಿ| ತದೇತದತಿಕ್ರಾನ್ತಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಸಾಧ್ಯತೇ ಸ್ನೇಹವಿಧ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೧೬/೪)-"ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ತ್ರಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿಸ್ತೈರ್ಯಮಕಸ್ತ್ರಿವೃತೋ ಮಹಾನ್|" ಇತ್ಯಪೇಕ್ಷ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ|

Adhikarana 27svasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೨೬|೮೦|

೨೬ [ಅನಾಗತಾಪೇಕ್ಷಾ ನಾಮ,-] ............................ ೨೭ ಸ್ವಸಂಜ್ಞಾ ನಾಮ,-ಯಾ ತನ್ತ್ರಕಾರೈಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಸಂವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಪ್ರಣಿತಾ ಸತೀ ಪರತನ್ತ್ರೇಷು ನ ವ್ಯವಹರತಿ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೧೨/೪೪)-"ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯಸ್ತ್ವಕ್ ಚ" ಇತಿ|

Adhikarana 28UhrAsya lakShaNam (80) · Śloka 80

೨೮|೮೦|

೨೮ ಊಹ್ಯಂ ನಾಮ,-ಯದಪ್ರತಿಬದ್ಧಂ ಗ್ರನ್ಥೇ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಜ್ಞಯಾ ತರ್ಕಯಿತ್ವಾ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೧೫/೪೬)-"ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶದಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವರ್ಗಾಸ್ತೇಷು ತ್ವಲಾಭತಃ| ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ತದ್ವಿಧಮನ್ಯಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಜಹ್ಯಾದಯೌಗಿಕಮ್||' [ಇತಿ|]

Adhikarana 29samuccayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೨೯|೮೦|

೨೯ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ನಾಮ,-ಯಥಾ(ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೧೮/೨೯)-"ಪೇಯಾಂ ವಿಲೇಪೀಮಕೃತಂ ಕೃತಂ ಚ ಯೂಷಂ ರಸಂ" ಚ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ, ತಥಾ-"ತ್ರೀನುಭಯಂ ತಥೈಕಮ್| ಕ್ರಮೇಣ ಸೇವೇತ ನರೋಽನ್ನಕಾಲಾನ್ ಪ್ರಧಾನಮಧ್ಯಾವರಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧಃ||" ಇತಿ|

Adhikarana 30 nidarshanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೩೦|೮೦|

೩೦ ನಿದರ್ಶನಂ ನಾಮ,-ಯನ್ನಿದರ್ಶಯಿತವ್ಯಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಪ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ವಧರ್ಮಸಾದೃಶ್ಯಾತ್ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರೋತ್ಯಾದರ್ಶ ಇವ ಮುಖವಿಧುಮ್| ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೧೯/೮೪)-"ಯಥಾ ಕುಸುಮ್ಭಾದಿಯುತಾತ್ತೋಯಾದ್ರಾಗಂ ಹರೇತ್ಪಟಃ| ತಥಾ ದ್ರವೀಕೃತಾದ್ದೇಹಾದ್ಬಸ್ತಿರ್ನಿರ್ಹರತೇ ಮಲಾನ್||" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 31 nirvacanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೩೧|೮೦|

೩೧ ನಿರ್ವಚನಂ ನಾಮ,-ನಿರ್ಣಯಾರ್ಥಂ ವಚನಂ ನಿರುಕ್ತಮ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ವಿಷವಿಧಾನೇ (ಹೃ.ಉ. ಅ.೩೫/೧)-"ಮಥ್ಯಮಾನೇ ಜಲನಿಧಾವಮೃತಾರ್ಥಂ ಸುರಾಸುರೈಃ|" ಯಾವತ್ "ಜಗದ್ವಿಷಣ್ಣಂ ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತೇನಾಸೌ ವಿಷಸಂಜ್ಞಿತಃ||" ಇತಿ| ವಿಷಸ್ಯ ನಿರ್ವಚನಂ ಜಗದ್ವಿಷದನಾದ್ವಿಷಮಿತಿ|

Adhikarana 32 niyogasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೩೨|೮೦|

೩೨ ನಿಯೋಗೋ ನಾಮ,-ಯೋ ಯಸ್ಯಾನುಷ್ಠೇಯಃ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೧೬/೨೬)-"ಉಷ್ಣೋದಕೋಪಚಾರೀ ಸ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 33 vikalpasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೩೩|೮೦|

೩೩ ವಿಕಲ್ಪೋ ನಾಮ,-ವಿವಿಧಂ ಕಲ್ಪನಮ್, ಇದಂ ಕಾರ್ಯಮಿದಂ ವಾ ಕಾರ್ಯಮ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಪೂರ್ವರೂಪದರ್ಶನೇ ಜ್ವರಾದೌ [ವಾ] ಹಿತಂ ಲಘ್ವಶನಮಪತರ್ಪಣಂ ವಾ|

Adhikarana 34 pratyutsArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೩೪|೮೦|

೩೪ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಸಾರೋ ನಾಮ,-ಯತ್ರೋಪಪತ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ತಃ ಪರಸ್ಪರಮತಾನಿ ನಿವಾರಯನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ.೩/೧೬)-"ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಶತಾನಿ ಷಷ್ಠಿಶ್ಚ ತ್ರೀಣಿ ದನ್ತನಖೈಃ ಸಹ| ಧನ್ವನ್ತರಿಸ್ತು ತ್ರೀಣ್ಯಾಹ, ಸನ್ಧೀನಾಂ ಚ ಶತದ್ವಯಮ್|| ದಶೋತ್ತರಂ, ಸಹಸ್ರೇ ದ್ವೇ ನಿಜಗಾದಾತ್ರಿನನ್ದನಃ|" ಇತಿ ಪೂರ್ವಮತಾತ್ ಷಷ್ಟಿಂ ಪ್ರಯುತ್ಸಾರಯತಿ| ಧನ್ವನ್ತರೇರಪಿ ಮತಂ ದಶೋತ್ತರಂ ಸನ್ಧಿಶತದ್ವಯಮಿತಿ ಪುನರ್ವಸುಃ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಸಾರಯತಿ ಸನ್ಧಿಸಹಸ್ರದ್ವಯಂ ಸಾಧಯನ್|

Adhikarana 35 uddhArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೩೫|೮೦|

೩೫ ಉದ್ದಾರೋ ನಾಮ,-ಶಾಸ್ತ್ರಾರಮ್ಭಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನಾದಿಚೋದ್ಯಸ್ಯ ಸಮಾಧಾನಮ್| ತದ್ಯಥಾ (ಹೃ.ಉ. ಅ.೪೦/೬೦)-"ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಭಗವನ್ ಕೇಚಿದಾತ್ಮವನ್ತೋಽಪಿ ರೋಗಿಣಃ|" ಯಾವತ್ "ಹಿತಾಹಿತವಿಭಾಗಸ್ಯ ಫಲಂ ತಸ್ಮಾದನಿಶ್ಚಿತಮ್|" ಇತಿ ಕೃತೇ ಚೋದ್ಯೇ (ಹೃ.ಉ. ಅ.೪೦/೬೩)-"ನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಽಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ ತುಲ್ಯಾ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ|" ಇತಿ ಪರಿಹಾರಃ|

Adhikarana 36 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೩೬|೮೦|

೩೬ ಸಮ್ಭವೋ ನಾಮ,-ಉಪಪತ್ತಿರ್ಯಸ್ಮಿನ್ನುಪಪದ್ಯತೇ ಅನುಪದಿಷ್ಟೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೨೬/೪೭)-"ದುಷ್ಟರಕ್ತಾಪಗಮನಾತ್ ಸದ್ಯೋ ರಾಗರುಜಾಂ ಶಮಃ|" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಪ್ರಚ್ಛಾನಾಲಾಬುಜಲೌಕಾಶೃಙ್ಗಸಿರಾವ್ಯಧೈರ್ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ರಕ್ತಮಪನೀಯತೇ| ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೨೬/೫೩)-"ಪ್ರಚ್ಛಾನೇನೈಕದೇಶಸ್ಥಂ ಗ್ರಥಿತಂ ಜಲಜನ್ಮಭಿಃ| ಹರೇಚ್ಛೃಙ್ಗಾದಿಭಿಃ ಸುಪ್ತಮಸೃಗ್ವ್ಯಾಪಿ ಸಿರಾವ್ಯಧೈಃ||" ಇತಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಭವಾರ್ಥೋ ಯೋಜ್ಯಃ|

Adhikarana vyAkhyA 14 pa~jca dashavidhA (80) · Śloka 80

೧|೮೦|

ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಅಪಿ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಗುಣಃ| ತಾಭಿರಪಿ ತನ್ತ್ರಮಲಙ್ಕ್ರಿಯತೇ| ತಾಶ್ಚ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರಾಃ| ತದ್ಯಥಾ,-ಪಿಣ್ಡಪದಪದಾರ್ಥಾಧಿಕರಣಪ್ರಕರಣಾರ್ಥಕೃಚ್ಛ್ರಫಲೋಚ್ಚಿತಕನ್ಯಾಸಪ್ರಯೋಜನಾನುಲೋಮಪ್ರತಿಲೋಮಾತಿಸೂತ್ರಸಮಸ್ತವ್ಯಾಖ್ಯಾಃ|

Adhikarana 1 piNDavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೧|೮೦|

ತತ್ರ ೧ ಪಿಣ್ಡವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನಾಮ,-ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಯಾ ಸೂತ್ರರೂಪೇಣಾಧ್ಯಾಯಾದಿನಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ. ೫/೪)-"ರೂಪೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ವರಚ್ಛಯಾಪ್ರತಿಚ್ಛಾಯಾಕ್ರಿಯಾದಿಷು| ಅನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಚ ಭಾವೇಷು ಪ್ರಾಕೃತೇಷ್ವನಿಮಿತ್ತತಃ|| ವಿಕೃತಿರ್ಯಾ ಸಮಾಸೇನ ರಿಷ್ಟಂ ತದಿತಿ ಲಕ್ಷಯೇತ್|" ಇತ್ಯನೇನ ಸೂತ್ರೇಣ ಸಕಲರಿಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಸಮಾಸ ಉಕ್ತಃ|

Adhikarana 2 padavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೨|೮೦|

೨ ಪದವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನಾಮ,-ಯತ್ಪದಾನಾಂ ಛೇದಂ ಕೃತ್ವೋಚ್ಚಾರಣಮ್| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೧)-"ಅಥ ಅತಃ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಂ ಅಧ್ಯಾಯಂ ವಿ ಆ ಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|" ಇತಿ ಸಪ್ತಪದಂ ಸೂತ್ರಂ ಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್|

Adhikarana 3 padArthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೩|೮೦|

೩ ಪದಾಱ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನಾಮ,-ತೇಷಾಮೇವ ಪದಾನಾಂ ವಿವರಣಮ್| ಯಥಾ-ಅಥಶಬ್ದ ಆನನ್ತರ್ಯೇ ಅಧಿಕಾರೇ ವಾ, ಅತಃಶಬ್ದೋ ಹೇತಾ ವಿತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 4 adhikaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೪|೮೦|

೪ ಅಧಿಕರಣವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನಾಮ,-ಯದ್ವಸ್ತುಪ್ರಕೃತಮಾರಭ್ಯತದನುಷಙ್ಗೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮಾರಭ್ಯತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೨)-"ಅಥಾತೋ ದಿನಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|" ಇತಿ ಪ್ರಸ್ತುತ್ಯ "ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಮುಹೂರ್ತ ಉತ್ತಿಷ್ಠೇತ್ಸ್ವಸ್ಥೋ ರಕ್ಷಾರ್ಥಮಾಯುಷಃ|" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸೈವ ದಿನಚರ್ಯಾ ವಿವೃತ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ ಸವಿಸ್ತರಾ|

Adhikarana 5 prakaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೫|೮೦|

೫ ಪ್ರಕರಣವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನಾಮ,-ಯಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಸೂತ್ರೇ ವಾ ಪ್ರಕೃತೇನಾಪ್ರಕೃತಂ ಸಾಧ್ಯತೇ, ಯಥಾ-ತ್ರಿಲವಣಾದ್ಯೇ ಚೂರ್ಣೇ ಗುಣಾನುಕ್ತ್ವಾಽಭಯಾಖ್ಯೇ ಏವಮಾಹ 'ಸಮಾನಂ ಪೂರ್ವೇಣ'ಇತಿ| ತತ್ರ ಸಮಾನಗುಣತಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ|

Adhikarana 6 arthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೬|೮೦|

೬ ಅರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನಾಮ,-ಯತ್ರ ಪ್ರಕರಣೇ ಸೂತ್ರೇ ವಾ ಸ್ವಭಾವಸ್ಯೋಪವರ್ಣನಂ ಕ್ರಿಯತೇ| ತದ್ಯಥಾ,-ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ ಸ್ವಭಾವಃ| ಸ ಪುನರಾಹಾರೌಷಧದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೋ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಃ| ತದ್ಯಥಾ,-ಮಾಷಮುದ್ಗಯೋಃ ಸೂಕರೈಣಯೋಶ್ಚ|

Adhikarana 7 kRuCravyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೭|೮೦|

೭ ಕೃಚ್ಛ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನಾಮ,-ಯತ್ರ ಲೇಶತ ಉಕ್ತಾನಾಮವಿಸ್ಪಷ್ಟನಾಂ ಪ್ರಕರಣೇ ಸೂತ್ರೇ ವಾ ಅರ್ಥಾನಾಂ ಯತ್ನತ ಉದ್ಭಾವನಂ ಕ್ರಿಯತೇ| ತದ್ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೨/೩೦)-"ಅನುಯಾಯಾತ್ಪ್ರತಿಪದಂ ಸರ್ವಧರ್ಮೇಷು ಮಧ್ಯಮಾಮ್|" ಇತಿ ಲೇಶತೋ ಬ್ರುವಾಣಃ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರಃ ಸರ್ವೇಷು ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಾದಿಷು ಮಧ್ಯಮಾ ಪ್ರತಿಪದಾಶ್ರಯಣೀಯೇತಿ ಸೂಚಯತಿ|

Adhikarana 8 PalavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೮|೮೦|

೮ ಫಲವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನಾಮ,-ಯತ್ರ ವಸ್ತುನಿ ಬಹುಷ್ವನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥೇಷ್ವೇಕೀಯಮತೇಷು ಪ್ರಸ್ತುತೇಷು ವಸ್ತುಸಾರಭೂತಂ ಸ್ವಮತಂ ಸ್ವಮರ್ಥಮುಪನಿಕ್ಷಿಪ್ಯೈಕೀಯಮತಾನಿ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಸ್ವಮತೇಽನ್ತರ್ಭಾವಂ ನಯತಿ| ಯಥಾ-ನಿರೂಹಮಾತ್ರಾಪುಟಕಾದಿಷ್ವಿಯತ್ತಾಯಾಂ ಸಾಧ್ಯಾಯಾಂ ಚ ನಿಶ್ಚಿತಾನಿ ಮಹರ್ಷಿರ್ಭಿರ್ಬಹೂನಿ ಮತಾನಿ ಪ್ರಶಸ್ತಾನಿ| ಯಥಾ-"ದ್ವಾದಶಪ್ರಸೃತೋ ನಿರೂಹಃ ಕಾರ್ಯಃ" ಇತ್ಯೇಕೇ| "ಮಾತ್ರಾಂ ತ್ರಿಪಲಿಕಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ನೇಹಮಾಕ್ಷಿಕಯೋಃ ಪೃಥಕ್|" (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೧೯/೪೪) ಇತ್ಯಾದ್ಯನ್ಯೇ| ತದೇತಾನಿ ಮತಾನಿ ದೋಷೌಷಧಬಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸ್ವಮತಾನ್ತರ್ಭಾವಿತಾನಿ ಪ್ರಮಾಣಾನಿ ಚ| ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೧೯/೬೨)-"ದೋಷೌಷಧಾದಿಬಲತಃ ಸರ್ವಮೇತತ್ಪ್ರಮಾಣಯೇತ್|" ಅನ್ಯೋನ್ಯವಿರುದ್ಧಮಪಿ "ಸಮ್ಯಙ್ನಿರೂಢಲಿಙ್ಗಂ ತು ನಾಸಮ್ಭಾವ್ಯ ನಿವರ್ತಯೇತ್||" ಇತಿ|

Adhikarana 9 uccitakavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೯|೮೦|

೯ ಉಚ್ಚಿತಕವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನಾಮ,-ಯಸ್ಮಿನ್ ಸೂತ್ರೇ ನಿದರ್ಶನಭೂತಾನ್ಯುದಾಹರಣಾನಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತಃ ಸಮಕೃಷ್ಯಾರ್ಥಃ ಶಸ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಷು ಚ ಮಹಾಭೂತಸಂಜ್ಞಾ ಸ್ಥಾಪಿತಾ, ರಸಾದಿಷು ಚ ಧಾತುಸಂಜ್ಞಾ ನಿವೇಶಿತಾ| "ರಸಾಸೃಙ್ಮಾಂಸಮೇದೋಸ್ಥಿಮಜ್ಜಶುಕ್ರಾಣಿ ಧಾತವಃ|" (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೧/೧೩) ಇತಿ| ಪುನರುಚ್ಯತೇ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ.೩/೬೫)- "ಪರಸ್ಪರೋಪಸಂಸ್ತಮ್ಭಾದ್ಧಾತುಸ್ನೇಹಪರಮ್ಪರಾ|" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಕಿಂ ಧಾತೋರ್ಗ್ರಹಣೇನ ಭೂತಾನ್ಯಪಿ ಧಾತುಶಬ್ದವಾನ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ ? ಇತಿ|

Adhikarana 10 nyAsavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೦|೮೦|

೧೦ ನ್ಯಾಸವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನಾಮ,-ಯಸ್ಮಿನ್ನಧಿಕಾರೇ ವರ್ತಮಾನೇ ತೇನಾಧಿಕಾರಣಾರ್ಥೇನ ಸಹಿತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಮಭಿವೀಕ್ಷ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥೋ ವಿನಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಉ. ಅ.೪೦/೬೦)-"ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಭಗವನ್ ಕೇಚಿದಾತ್ಮವನ್ತೋಽಪಿ ರೋಗಿಣಃ|" ಇತಿ ಹಿತಾಹಿತವಿಭಾಗಸ್ಯ ಫಲಂ ಪ್ರತಿ ಸಂಶಯಮಭಿವೀಕ್ಷ್ಯ "ನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಽಚಿಕಿತ್ಸಾ ತುಲ್ಯಾ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ|" (ಹೃ.ಉ. ಅ.೪೦/೬೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಉತ್ತರಂ ದತ್ತ್ವಾ ತೇನೈವ ಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾನ್ಯೋಽರ್ಥೋ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಉ. ಅ. ೪೦/೭೫)-"ಏತತ್ತದಮೃತಂ ಸಾಕ್ಷಾಜ್ಜಗದಾಯಾಸವರ್ಜಿತಮ್| ಯಾತಿ ಹಾಲಾಹಲತ್ವಂ ತು ಸದ್ಯೋ ದುರ್ಭಾಜನಸ್ಥಿತಮ್||" ಇತಿ| ಏವಮನ್ಯೇಷಾಮಪ್ಯರ್ಥಾನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಮವಧಾರ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾರ್ಥಾರ್ಹಾ ಕಲ್ಪನೀಯಾ|

Adhikarana 11 prayojanavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೧|೮೦|

೧೧ ಪ್ರಯೋಜನವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನಾಮ,-ಯತ್ಸೂತ್ರಮಭಿಧೀಯಮಾನಂ ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯ ನಿಷ್ಪತ್ತೌ ನಿಮಿತ್ತಭಾವಮುಪೈತಿ| ಯಥಾ-ಉಕ್ತೋಽಙ್ಗವಿಭಾಗೇಽನೇಕಧಾಸಿರಾವಿಸ್ತರಃ| ನ ಚ ತೇನ ಸಿರಾವಿಸ್ತರೇಣೋಕ್ತೇನ ಕಿಞ್ಚಿದಿಹೋಪಕಾರೋ ದೃಶ್ಯತೇ| ಯದಿ ಪ್ರಕರಣಾವಸರೇ ಪ್ರಯೋಜನಮಿದಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ "ಇತ್ಯವೇಧ್ಯ ವಿಭಾಗಾರ್ಥಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಂ ವರ್ಣಿತಾಃ ಸಿರಾಃ|" (ಹೃ.ಶಾ. ಅ. ೩/೩೩) ಏತದರ್ಥಂ ಸಿರಾವಿವರಣಂ ಪ್ರವೃತ್ತಮ್| ಕಶ್ಚಿದಯಂ ವೈದ್ಯೋ ವೇಧ್ಯಾವೇಧ್ಯವಿಭಾಗಂ ಸಿರಾಣಾಂ ಜಾನೀಯಾದಿತಿ|

Adhikarana kalpanA 7 saptavidhA 1/2 pradhAnakalpanAyA lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೨|೮೦|

೧೨ ಆನುಲೋಮ್ಯಂ ನಾಮ,-ಯೇನ.....ತತ್ರ ೧-೨ ಪ್ರಧಾನಕಲ್ಪನಾ ದ್ವಿಧಾ,-ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಕಲ್ಪನಾ ಪ್ರಧಾನೇನ ವಾ ಕಲ್ಪನಾ ಪ್ರಧಾನಕಲ್ಪನಾ| ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಕಲ್ಪನಾ ಯಥಾಸರ್ಪಿಃ ಸ್ನೇಹನಮ್, ಕ್ಷೀರಂ ಜೀವನಮ್, ಮಧು ಸನ್ಧಾನಕೃತ್, ಇತ್ಯತ್ರ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಗುಣತ್ವಾತ್ ಸರ್ಪಿಃಕ್ಷೀರೇ ಸ್ನೇಹನಜೀವನೇ ಕಲ್ಪ್ಯೇತೇ, ನ ತು ತೈಲತೋಯಾದಿಷ್ವಪಿ ಸ್ನೇಹನಜೀವನತ್ವಂ ನಾಸ್ತೀತಿ| ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಚ ಸನ್ಧಾನೇ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಸನ್ಧಾನಕೃದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್, ನ ತು ಸಿಕ್ಯಕಮಧುಯಷ್ಟಿಕಾದಿಷ್ವಪಿ ಸನ್ಧಾನಕೃತ್ತ್ವಂ ನಾಸ್ತೀತಿ| ಪ್ರಧಾನೇನ ತು ಕಲ್ಪನಾ ಯಥಾ-ಕ್ಷೀರದಧಿತಕ್ರಮಸ್ತುನವನೀತಕ್ಷೀರಘೃತಪುರಾಣಘೃತಕಿಲಾಟಾಪೀಯೂಷಕೂಚೀಕಾಮೋರಣಾದಿವರ್ಗಃ ಸರ್ವಃ ಕ್ಷೀರವರ್ಗ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ, ಕ್ಷೀರಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್| ಪ್ರಧಾನೇನ ಕಲ್ಪನಾವ್ಯಪದೇಶ ಇತ್ಯೇಕೋಽರ್ಥಃ|

Adhikarana 3 guNakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೩|೮೦|

೩ ಗುಣಕಲ್ಪನಾ ನಾಮ,- ಯೇನ ಧರ್ಮೇಣೋಪೇತೋಽರ್ಥಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಃ ಸಮರ್ಥೋ ಭವತಿ, ತೇನ ಧರ್ಮೇಣ ಯುಕ್ತಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಸಾವಗುಣೋಽಪಿ ಗುರ್ವಾದಿಷ್ವಪಾಠಾದ್ಗುಣ ಇತಿ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೧/೨೬)-"ಭಿಷಕ್ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಪಸ್ಥಾತಾ ರೋಗೀ ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಮ್| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್|| ಇತ್ಯಾದಿ| ದಕ್ಷತ್ವಾದಿಚತುರ್ಗುಣನಿರ್ದೇಶಃ ಸರ್ವಥಾ ಪ್ರಶಂಸಾಗುಣ ಇತಿ ಗಮ್ಯತೇ|

Adhikarana 4 leshakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೪|೮೦|

೪ ಲೇಶಕಲ್ಪನಾ ನಾಮ,-ಅನುಪದಿಷ್ಟಸ್ಯ ವಿಧೇಃ ಕಣ್ಠಪಾಠೇನ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿಸೂತ್ರಾವಯವಾನ್ತರಮಾಶ್ರಿತ್ಯಾರ್ಥಃ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ನಾತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಕಾಲಮೃತ್ಯೋರಕಾಲಮೃತ್ಯೋರ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಣೀತಮ್| ತತ್ತು ಲೇಶತೋಽನುಮೀಯತೇ| ಕಥಮಿತಿ, ಯದಾ ಹಿ ಕಾಲನಿಯತಮಾಯುಃ ಕ್ಷಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಭವತಿ, ತದಾ ರಿಷ್ಟಮುತ್ಪದ್ಯತೇ, ನ ವಿಷಮಾಪರಿಹಾರೇಣ ಮ್ರಿಯಮಾಣೇ ನರೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ. ೫/೬೦)-"ಭಿಷಗ್ಭೇಷಜಪಾನಾನ್ನಗುರುಮಿತ್ರದ್ವಿಷಶ್ಚ ಯೇ| ವಶಗಾಃ ಸರ್ವ ಏವೈತೇ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಸಮವರ್ತಿನಃ||" ಇತಿ| ಅತ್ರ ವಿಕೃತಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ ಗುರುಮಿತ್ರದ್ವಿಷಶ್ಚೇತಿ ಚಶಬ್ದೋಽಸ್ಮಾಚ್ಛ್ಲೋಕಾತ್ ಪೂರ್ವಕಾಣಿ ಯಾನಿ ಚೋತ್ತರಾಣಿ ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಸಮವರ್ತೀ ಹಿ ಕಾಲೋ ಮೃತ್ಯುರಿಷ್ಟಃ, ಇತರಸ್ತ್ವಸಮವರ್ತೀ| ಅತ ಏವ ಚಾಚಷ್ಟೇ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ-"ಕಾಲಮೃತ್ಯೋರೇವ ರಿಷ್ಟಾನಿ ನಾಕಾಲಮೃತ್ಯೋಃ|" ಇತಿ ಸ್ವಾಭಿಪ್ರಾಯಪ್ರಕಾಶನಾರ್ಥಂ ತನ್ತ್ರಕಾರಃ ಶಕಟೋದಾಹರಣಂ ದತ್ತವಾನ್| ಯಥಾ-ಸಮ ಏವ ವಾಹ್ಯಮಾನಃ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಕ್ಷಯೇ ಭಙ್ಗಪೂರ್ವರೂಪಾಣ್ಯಾಪ್ನೋತಿ| ತಥಾ ನಿಯತಾಯುಷಃ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಕ್ಷಯೇ ರಿಷ್ಟಸಮ್ಭವಃ| ಯಥಾ ಚ-ಸ ಏವಾತಿಭಾರಕ್ರಾನ್ತತ್ವಾದ್ವಿಷಮಪಥಾಶ್ರಿತತ್ವಾದಕಾಲೇಽಪಿ ಕ್ಷಯಮಾಪ್ನೋತಿ| ತಥಾ ಅನಿಯತಾಯುಷೋ ರಿಷ್ಟೋತ್ಪತ್ತಿಮನ್ತರೇಣ ಮೃತ್ಯುಃ| ಯದಿ ಪುನರನಿಯತಾ ಯುಷ್ಟೋಽಪಿ ರಿಷ್ಟೋತ್ಪತ್ತಿಪೂರ್ವಂ ಮರಣಂ ಕಲ್ಪ್ಯೇತ, ತದಾ ವಾರ್ಷಿಕೇ ಷಾಣ್ಮಾಸಿಕೇ ವಾಽರಿಷ್ಟೇ ಸಮುತ್ಪನ್ನೇ ಶುಭಹೇತುಯೋಗಾನ್ನ ಮೃತ್ಯುಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅನಿಯತಾಯುಷೋ ಹಿ ಸಮ್ಯಗುಪಚಾರಾಜ್ಜೀವಿತಾನುವೃತ್ತಿಃ| ವಿಷಮಹೇತ್ವಪರಿಹಾರಾನ್ಮೃತ್ಯುಃ| ಅತ ಏವಾನಿಯತಾಯುಷಮಧಿಕೃತ್ಯ ರಸಾಯನಾನ್ಯುಪದಿಷ್ಟನಿ| ತದ್ಯೋಗಾದಯಂ ಬಹೂನ್ಯಪಿ ವರ್ಷಾಣಿ ಜೀವೇತ್| ನಿಯತಾಯುಷಸ್ತು ಕಾಲಮೃತ್ಯುವರ್ಷಶತಾತ್ ಪರೇಣ ಜೀವಿತಂ ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಶಾರೀರೇ (ಹೃ.ಶಾ.ಅ. ೫/೧೩೨)_'ಮರಣಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದೃಷ್ಟಮಾಯುಃಪುಣ್ಯೋಭಯಕ್ಷಯಾತ್| ತಯೋರಪ್ಯಕ್ಷಯಾದ್ ದೃಷ್ಟಂ ವಿಷಮಾಪರಿಹಾರಿಣಾಮ್||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದವಿಶೇಷೋಕ್ತಾವಪಿ ನಿಯತಾಯುಷ ಏವಾರಿಷ್ಟೋತ್ಪತ್ತಿಪೂರ್ವಂ ಮರಣಮಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಮ್| ತಥಾ ಚ "ಋತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|" (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೩) ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯಾಂ ಷಡೃತುವಿಶೇಷೇ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ಭವತಿ| ನ ತು "ಋತುಸ್ತು ದ್ವಾದಶ ನಿಶಾಃ" (ಹೃ.ಶಾ. ಅ.೧/೨೬) ಅಸ್ಯ ಋತೋರಿತಿ|

Adhikarana 5 vidyAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೫|೮೦|

೫ ವಿದ್ಯಾಕಲ್ಪನಾ ನಾಮ,-ಯಥಾ ಸರ್ವವಿದ್ಯಾನುಗತಾರ್ಥನಿರ್ದೇಶೇ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರಸ್ಯ ಸರ್ವವಿದ್ಯಾಸ್ಥಾನಾನುಪ್ರವೇಶ ಇಹ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಹಿತ ಇತಿ ವಚನಾದ್ವಿನಾಽಪೀಷ್ಯತೇ| ತತ್ರ "ಆರ್ದ್ರಸನ್ತಾನತಾತ್ಯಾಗಃ" (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೨/೪೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾಕ್ಯೇನ ಬುದ್ಧಿವಚನವಿಷಯ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯಾಸಙ್ಗ್ರಹ ಇಙ್ಗ್ಯತೇ| "ಅರ್ಚಯೇದ್ದೇವಗೋವಿಪ್ರ" (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೨/೨೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೋಪದೇಶಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ತಥಾ "ಜಗದ್ವಿಷಣ್ಣಂ ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತೇನಾಸೌ ವಿಷಸಂಜ್ಞಿತಃ|" (ಹೃ.ಉ. ಅ. ೩೫/೨) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪದವ್ಯುತ್ಪಾದನಾನ್ನಿರುಕ್ತಕರಣಾಚ್ಚ ಶಬ್ದವಿದ್ಯಾಯಾ ನಿರಕ್ತೇಶ್ಚೋಪಸಙ್ಗ್ರಹಃ| "ಸಾಧಕೇಽಹನಿ" (ಹೃ.ಶಾ. ಅ. ೧/೭೩) ಸೂತಿಕಾಂ ಗೃಹಂ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ತಥಾ-"ಭರಣೀಕೃತ್ತಿಕಾಶ್ಲೇಷಾಪೂರ್ವಾರ್ದ್ರಾಪಿತೃನೈರ್ರೂತೇ|" ಇತಿ ಜ್ಯೋತಿಃಶಾಸ್ತ್ರೋಪರೋಧಃ| ವಿಚಿತ್ರಭೂಷಿತಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯೋತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯಮ್|

Adhikarana 6 BkShyakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೬|೮೦|

೬ ಭಕ್ಷ್ಯಕಲ್ಪನಾ ನಾಮ,-"ಏತತ್ತದಮೃತಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್" (ಹೃ.ಉ. ಅ. ೪೦/೭೫) ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 7 Aj~jAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೭|೮೦|

೭ ಆಜ್ಞಾಕಲ್ಪನಾ ನಾಮ,-ಯಸ್ಯಾನುಷ್ಠಾನೇ ಹೇತುಃ ಸಮ್ಯಗವನ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯಃ, ಕೇವಲಮಾಪ್ತವಚನಂ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ್ಯಾನುಷ್ಠೀಯತೇ| ಯಥಾ-"ನಛಿನ್ದ್ಯಾತ್ತೃಣಮ್, ನ ಭುವಂ ಲಿಖೇತ್|" ಇತಿ| ನ ಹ್ಯತ್ರ ಹೇತುರ್ವಕ್ತುಂ ಶಕ್ಯತೇ, ಏತದನುಷ್ಠೇಯಮಿತಿ|

Adhikarana saptavidhA kalpanAviMshatyAshrayA (80) · Śloka 80

ಇಯಮ್೧|೮೦|

ಇಯಂ ಸಪ್ತವಿಧಾ ಕಲ್ಪನಾ ವಿಂಶತ್ಯಾಶ್ರಯಾ ಭವತಿ| ಯಥಾ-೧ ಆದಿಲೋಪಃ, ೨ ಮಧ್ಯಲೋಪಃ, ೩ ಅನ್ತಲೋಪಃ, ೪ ಉಭಯಪದಲೋಪಃ, ೫ ಆದಿಮಧ್ಯಾನ್ತಲೋಪಃ, ೬ ವರ್ಣೋಪಜನನಮ್, ೭ ಋಷಿಕ್ಲಿಷ್ಟಮ್, ೮ ತನ್ತ್ರಶೀಲಮ್, ೯ ತನ್ತ್ರಸಂಜ್ಞಾ, ೧೦ ಪ್ರಾಕೃತಮ್, ೧೧ ಸಮಾನತನ್ತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಃ, ೧೨ ಪರತನ್ತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಃ, ೧೩ ಹೇತುಹೇತುಕಧರ್ಮಃ, ೧೪ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಧರ್ಮಃ, ೧೫ ಆದ್ಯನ್ತವಿಪರ್ಯಯಃ, ೧೬ ಶಬ್ದಾನ್ತರಮ್, ೧೭,ಪ್ರತ್ಯಯಃ ೧೮ ಉಪನಯಃ ೧೯ ಸಮ್ಭವಃ ೨೦ ವಿಭವಃ, [ಇತಿ|]

Adhikarana 1 Adilopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೨|೮೦|

ತತ್ರ ೧ ಆದಿಲೋಪೋ [ನಾಮ],-ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ೨|ಅ.೬/೩೨)-"ಬೃಂಹಣಃ ಪ್ರೀಣನೋ ವೃಷ್ಯಶ್ಚಕ್ಷುಷ್ಯೋ ವ್ರಣಹಾ ರಸಃ|" ಇತ್ಯತ್ರಮಾಂಸಶಬ್ದಲೋಪೇನ| ತಥಾ ಚ (ಹೃಂಇ. ಅ. ೧/೧೪)-"ಧಾರಣೋದೀರಣನಿಶಾ" ಇತ್ಯಾದೌ ಧಾರಣಂ-ವೇಗಧಾರಣಮ್, ಉದೀರಣಂ-ವೇಗೋದೀರಣಮಿತಿ|

Adhikarana 2 madhyalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೨|೮೦|

೨ ಮಧ್ಲೋಪೋ [ನಾಮ],- ಯಥಾ(ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೫)-"ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜಾಜಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|" ಇತ್ಯತ್ರ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪ ವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ, ಅನನ್ತರಂ "ಅನ್ನಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ" (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೬) ಇತ್ಯತ್ರ ಸ್ವರೂಪಶಬ್ದಶ್ರವಣಾತ್|

Adhikarana 3 antalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೩|೮೦|

೩ ಅನ್ತಲೋಪೋ ನಾಮ,-ಯಥಾ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ. ೩/೩೭)-"ಕಫಂ ಪುನಃ| ಗೌರ್ಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಶಿರಾಃ ಶೀತಾ ವಹನ್ತೇ" ಇತ್ಯತ್ರಾಸ್ರಶಬ್ದಸ್ಯ ಲೋಪೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ಪೂರ್ವತ್ರಾಸ್ರಶಬ್ದಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್| ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ.೩/೩೬)-"ತತ್ರ ಶ್ಯಾವಾರುಣಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಪೂರ್ಣರಿಕ್ತಾಃ ಕ್ಷಣಾತ್ ಸಿರಾಃ| ಪ್ರಸ್ಪನ್ದಿನ್ಯಶ್ಚ ವಾತಾಸ್ರಮ್" ಇತಿ| ಏವಮಿಹಾಪಿ ಕಫಾಸ್ರಂ ವಹನ್ತ ಇತ್ಯನುಮೇಯಮ್, ತುಲ್ಯಜಾತೀಯತ್ವಾತ್|

Adhikarana 4 uBayapadalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೪|೮೦|

೪ ಉಭಯಪದಲೋಪೋ [ನಾಮ],-ಯಥಾ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ. ೩/೫೭)-"ಆದೌ ಷಡ್ರಸಮಪ್ಯನ್ನಂ ಮಧುರೀಭೂತಮೀರಯೇತ್|" ಇತಿ ವಚನೇ 'ಮಧ್ಯೇ' "ವಿಧಾಹಾದಮ್ಲತಾಂ ತತಃ|| ಪಿತ್ತಮಾಮಾಶಯಾತ್ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ್ಯವಮಾನಂ ಚ್ಯುತಂ ಪುನಃ|" 'ಅನ್ತೇ' ಅಗ್ನಿನಾ ಶೋಷಿತಂ ಪಕ್ವಂ ಪಿಣ್ಡಿತಂ ಕಟು ಮಾರುತಮ್||" ಇತಿ| ಆದಿಶಬ್ದಶ್ರವಣಾತ್ ಮಧ್ಯಾನ್ತಶಬ್ದಾವತ್ರ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೌ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯೌ|

Adhikarana 5 AdimadhyAntalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೫|೮೦|

೫ ಆದಿಮಧ್ಯಾನ್ತಲೋಪೋ [ನಾಮ], ಯಥಾ(ಹೃ.ಶಾ. ಅ.೩/೫೫)-"ಅನ್ನಂ ಕಾಲೇಽಭ್ಯವಹೃತಂ" ಆದೌ "ಕೋಷ್ಠಂ ಪ್ರಾಣಾನಿಲಾಹೃತಮ್|" ಮಧ್ಯೇ, ಅನ್ತೇ ಚ "ದ್ರವೈಃ" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 6 varNopajanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೬|೮೦|

೬ ವರ್ಣೋಪಜನನಂ ನಾಮ,- ಯತ್ರಾನುಕ್ತೋ ಗ್ರನ್ಥೇ ವರ್ಣ ಆಚಾರ್ಯೇಣ ಪಶ್ಚಾದ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಕಾಲ ಉಪಜನ್ಯಾರ್ಥೋಽಭಿಧೀಯತೇ| [ಯಥಾ] (ಹೃ.ಶಾ. ಅ. ೩/೩)-"ತತ್ರ ಖಾತ್ಖಾನಿ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಶಬ್ದೋ ವಿವಿಕ್ತತಾ|" ತಥಾ-"ವಾತಾತ್ಸ್ಪರ್ಶತ್ವಗುಚ್ಛ್ವಾಸಾ ವಹ್ನೇರ್ದೃಗ್ರೂಪಪಕ್ತಯಃ||" 'ಭವನ್ತಿ' ಇತಿ ವರ್ಣತ್ರಯಮುಪಜನ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಕರಣೀಯಾ| "ಆಪ್ಯಾ ಜಿಹ್ವಾರಸಕಲೇದಾ ಘ್ರಾಣಗನ್ಧಾಸ್ಥಿ ಪಾರ್ಥಿವಮ್|" ಇತಿ ದ್ವಯೋರ್ಭೂತಯೋರ್ಭವಾರ್ಥೇ ತದ್ಧಿತಪ್ರತ್ಯಯಶ್ರವಣಾತ್| ವಾಕ್ಯಶೇಷೋಽಪ್ಯಯಮೇವಂಪ್ರಾಯ ಏವ|

Adhikarana 7 RuShikliShTasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೭|೮೦|

೭ ಋಷಿಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ನಾಮ,-ಯದೃಷೀ ಋಷಿಪುತ್ರೋ ವಾಽಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತತಯಾಽಶಕ್ತ್ಯಾ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪದಜಾತಮ(ಜಾತಂ)ಭ್ರಷ್ಟಮುಚ್ಚಾರಿತವಾನ್ ತಥೈವ ತಲ್ಲೋಕೇ ಪ್ರಯುಞ್ಯತೇ| ಯಥಾ-'ರೋಮ ಲೋಮ' ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 8 tantrashIlasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೮|೮೦|

೮ ತನ್ತ್ರಶೀಲಂ ನಾಮ,-ಯಾ ತನ್ತ್ರಕಾರಾಣಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಃಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾ-ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಷ್ಯಾನುಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪನ್ತಿ, ಯಥಾ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ. ೩/೧೬)-"ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಶತಾನಿ ಷಷ್ಟಿಶ್ಚ ತ್ರೀಣಿ ದನ್ತನಖೈಃ ಸಹ|" ಇತಿ ನ ತಾನ್ಯಙ್ಗುಲಿಹಸ್ತಪಾದಮಣಿಬನ್ಧಾದಿವಿಭಾಗೇನ ವಿಸ್ತಾರಿತಾನಿ| ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಸ್ತಾರಯನ್ತಿ, ಯಥಾ-ತತ್ರೈವಾಙ್ಗವಿಭಾಗೇ ಸಿರಾ ವಿಸ್ತಾರಿತಾಃ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ. ೩/೩೩)-"ಇತ್ಯವೇಧ್ಯವಿಭಾಗಾರ್ಥಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಂ ವರ್ಣಿತಾಃ ಸಿರಾಃ|" ಇತಿ ವಚನಾದಿತಿ|

Adhikarana 9 tantrasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೯|೮೦|

೯ ತನ್ತ್ರಸಂಜ್ಞಾ ನಾಮ,-ಯತ್ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿದರ್ಥೇ ಮಧ್ಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಮಾನೇ ಸ್ವತನ್ತ್ರಸಿದ್ಧೋದಾಹರಣಂ ತತ್ಪ್ರಮಾಣಾರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ನವಜ್ವರೇ ಕಷಾಯಾ ಅಪಕ್ವೇಷು ದೋಷೇಷು ವರ್ಜನೀಯಾ ಉಕ್ತಾಃ, (ಹೃ.ಚಿ. ಅ.೧/೩೯)- "ತತಃ ಪಕ್ವೇಷು ದೋಷೇಷು ಲಙ್ಘನಾದ್ಯೈಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಕಷಾಯೋ ದೋಷಶೇಷಸ್ಯ ಪಾಚನಃ ಶಮನೋಽಥವಾ||" ಇತಿ ವಿಶೇಷವಚನಾತ್ತತ್ರ ಸ್ವರಸಾದೇಃ ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ಯ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷೇಧಃ ಪ್ರಸಕ್ತಃ| ತತಃ ಸ್ವರನ್ತ್ರಸಂಜ್ಞಯಾ ವಿಶೇಷಃ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯತೇ (ಹೃ.ಚಿ. ಅ. ೧/೪೦)-"ತಿಕ್ತಃ ಪಿತ್ತೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ, ಕಟುಕಃ ಕಫೇ|" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ವತನ್ತ್ರಸಂಜ್ಞಯಾ ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಯೌ ನಿಷಿದ್ಧೌ ಪಞ್ಚವಿಧಯಾ ಸ್ವರಸಾದಿಕಲ್ಪನಯಾ|

Adhikarana 10 prAkRutasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೦|೮೦|

೧೦ ಪ್ರಾಕೃತಂ ನಾಮ,-"ಊಷಕಸ್ತುತ್ಥಕಂ ಹಿಙ್ಗು ಕಾಸೀಸದ್ವಯಸೈನ್ಧವಮ್|" (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೧೫/೨೩) ಇತ್ಯೌಷಧಾಧಿಕಾರಾತ್ ಸೈನ್ಧವಂಲವಣಮ್, ನ ತ್ವಶ್ವಾದಿಕಮ್||

Adhikarana 11 samAnatantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೧|೮೦|

೧೧ ಸಮಾನತನ್ತ್ರಪ್ರತ್ಯಯೋ ನಾಮ,-ಯತ್ಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಕಸ್ಯಚಿದರ್ಥಸ್ಯ ಸಾಧನಾಯಾನುಪಲಭ್ಯಮಾನೇ ಸ್ವನ್ತ್ರಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಯೇ ಸಮಾನೇಭ್ಯಸ್ತನ್ತ್ರೇಭ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಯ ಇತಿ| ಉದಾಹರಣಂ ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೨/೩೧)- "ನೀಚಲೋಮನಖಶ್ಮಶ್ರುಃ" ಇತ್ಯಾಚಾರೇಷೂಕ್ತಮ್| ಇಯದ್ಭಿರಿಯದ್ಭಿರ್ದಿನೈಃ ಕೇಶನಖಶ್ಮಶ್ರುಣ್ಯವತಾರ್ಯ ನೀಚಲೋಮಾದಿನಾ ಭವಿತವ್ಯಮಿತಿ ನೋಕ್ತಮ್| ತತೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಕಾರಾಃ ಕ್ಷಾರಪಾಣಿಪ್ರಭೃತಯಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯಾ ದಶರಾತ್ರೇಣ ಕೇಶಾದಿಣಾಂ ಸಂಹರಣಮಿತಿ ನಿಶ್ಚಿನ್ವನ್ತಿ| ಮುನಿಸ್ತ್ವವಾದೀತ್ (ಚ.ಸೂ. ಅ. ೮/೧೮)-"ತ್ರಿಃ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮನಖಾನ್ ಸಂಹಾರಯೇತ್|" ಇತಿ|

Adhikarana 12 paratantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೨|೮೦|

೧೨ ಪರತನ್ತ್ರಪ್ರತ್ಯಯೋ ನಾಮ,-ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿತೋ ನ ಸ್ವಕೀಯಮುದಾಹರಣಂ ಶಕ್ಯಮಭಿಧಾತುಂ ನಾಪ್ಯನ್ಯೇಭ್ಯೋ ಭಿಷಕ್ತನ್ತ್ರೇಭ್ಯಃ| ತತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ದ್ವಯೇ ಪರತನ್ತ್ರಾದುದಾಹರಣಂ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೧/೧೯)-"ಕಾಲಾರ್ಥಕರ್ಮಣಾಂ ಯೋಗೋ ಹೀನಮಿಥ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಕಃ| ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಶ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ರೋಗಾರೋಗ್ಯೈಕಕಾರಣಮ್||" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯೋಗಸ್ಯ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ನೋಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರೇ ಅನ್ಯತ್ರ ವಾ ಭಿಷಕ್ತನ್ತ್ರೇ| ತತ್ರ ಬೌದ್ಧತನ್ತ್ರಪ್ರತ್ಯಯೇನ ನಿಶ್ಚೀಯತೇ-"ಸ್ವಹೇತುಭ್ಯಃ ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿಲಕ್ಷಣೇನ ಕಾಲಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿರೇವ ಯೋಗಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana 13 hetu hetukadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೩|೮೦|

೧೩ ಹೇತುಹೇತುಕಧರ್ಮೌ ನಾಮ,-ಯೋ ಹೇತುಹೇತುಕೇನ ಧರ್ಮೋ ಜ್ಞಾಯತೇ| ಯಥಾ-ಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಿಣಃ ಪಿತ್ತಲಾತಿಸೇವನಾತ್ ಪಿತ್ತಮುದ್ರಿಕ್ತಂ ರಕ್ತಾತಿಸಾರಾಯ ನ ಚಿರಾದಸ್ಯ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯನುಮೀಯತೇ, ಸಮರ್ಥಸ್ಯ ಹೇತೋಃ ಸ್ವಕಾರ್ಯಸ್ಯಾವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್|

Adhikarana 14 kAryakAraNadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೪|೮೦|

೧೪ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಧರ್ಮೋ ನಾಮ,-ಯತ್ರ ಕಾರ್ಯಸಂಜ್ಞಯಾ ಕಾರಣಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ ಕಾರಣಸಂಜ್ಞಯಾ ವಾ ಕಾರ್ಯಮ್, ತತ್ರ ಕಾರ್ಯಸಂಜ್ಞಯಾ ತಾವತ್ಕಾರಣಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ದೋಷಾ ಅಪಿ ರೋಗಶಬ್ದಂ ಲಭನ್ತೇ| ತತ್ರ ದೋಷಾಃ ಕಾರಣಮ್, "ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಂ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ|" (ಹೃಂಇ. ಅ.೧/೧೨) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಸ ಚೇದಾನೀಂ ದೋಷೋ ರೋಗ ಇತಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯಮಾನಃ ಕಾರಣೇ ದೋಷೇ ಕಾರ್ಯಂ ರೋಗ ಉಪಚರಿತೋ ಭವತಿ| ಏವಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕಾರಣಸಂಜ್ಞಯಾ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ|

Adhikarana 15 Adyantaviparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೫|೮೦|

೧೫ ಆದ್ಯನ್ತವಿಪರ್ಯಯೋ ನಾಮ,-ಯಥಾ-ಅನ್ನಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಾಪ್ತುಮುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಾನಮೇವ ಪ್ರಥಮಮುಕ್ತಂ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನಂ ಕುರ್ವತಾ, ತೋಯಾದೀನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ವರ್ಗಾಣಾಮಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾತ್| ಸಮುದ್ರೋಪಮತಯಾ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯಾನುಪೂರ್ವಸುಖಾವಗಾಹನಾರ್ಥಮ್, ಪೂರ್ವಂ ಹ್ಯಲ್ಪಂ ಸುಖೇನಾವಗಾಹ್ಯತೇ ಪಶ್ಚಾತ್ಪ್ರಭೂತಮಿತಿ ನ್ಯಾಯಾತ್|

Adhikarana 16 shabdAnyatvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೬|೮೦|

೧೬ ಶಬ್ದಾನ್ಯತ್ವಂ ನಾಮ, ಯದರ್ಥಂ ಪರ್ಯಾಯಶಬ್ದಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತಃ| ಯಥಾ (ಹೃಂಇ. ಅ. ೧/೧)-"ರೋಗಃ ಪಾಪ್ಮಾ ಜ್ವರೋವ್ಯಾಧಿರ್ವಿಕಾರೋ ದುಃಖಮಾಮಯಃ| ಯಕ್ಷ್ಮಾತಙ್ಕಗದಾಬಾಧಾಃ ಶಬ್ದಾಃ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿನಃ||' ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana 17 pratyayadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೭|೮೦|

೧೭ ಪ್ರತ್ಯಯಧರ್ಮೋ ನಾಮ,-ಯೋ ನ ಚ ಹೇತುರ್ಹೇತುಧರ್ಮೋಪಪತ್ತಿಮಾತ್ರೇಣ ಚ ಕೇನಚಿದ್ಧೇತುತ್ವೇನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ದೇವದಾನವಗನ್ಧರ್ವಾದ್ಯುನ್ಮಾದಾಪಸ್ಮಾರಾದಿವಿಚಿತ್ರಗ್ರಹವಿಕಾರಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಉ. ಅ.೪/೧೩)-"ಫುಲ್ಲಪದ್ಮೋಪಮಮುಖಂ ಸೌ-ಮ್ಯದೃಷ್ಟಿಮಕೋಪನಮ್|" ಯಾವತ್ "ಅನಿದ್ರಮಪ್ರಧೃಷ್ಯಂ ಚ ವಿದ್ಯಾದ್ದೇವವಶೀಕೃತಮ್||" ಇತ್ಯಾದಿ| ನಚೈತೇ ಪರಮಾರ್ಥತೋ ಹೇತವಃ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಉ. ಅ. ೪/೩)-"ಹೇತುಸ್ತದನುಷಕ್ತೌ ತು ಸದ್ಯಃ ಪೂರ್ವಕೃತೋಽಥವಾ| ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ ಸುತರಾಮ್" ಇತಿ|

Adhikarana 18 upanayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೮|೮೦|

೧೮ ಉಪನಯೋ ನಾಮ,-ಸೂತ್ರಹೇತುಪ್ರಸ್ತಾವೇನ ಯತ್ರಾನ್ಯತ್ಪ್ರಕರಣಮುಪನೀಯತೇ| ಯಥಾ-ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೇ ಆಹಾರಮಾತ್ರಾಲಕ್ಷಣಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಅತಿಮಾತ್ರಭೋಜನನಿಮಿತ್ತಾಯಾ ವಿಸೂಚಿಕಾಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಉಪನೀತಾ| ಮಾತ್ರಾಯಾಂ ಹಿ ವಿಭಜ್ಯಮಾನಾಯಾಮವಶ್ಯಮೂನಾತಿಮಾತ್ರೇಽಪಿ ವಿಭಜನೀಯೇ ತದಪೇಕ್ಷಯಾ ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರತಿಪಾದನಸೌಕರ್ಯಾತ್ ತತ್ಪ್ರಸ್ತಾವೇನ ಚ ವಿಸೂಚಿಕಾಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ|

Adhikarana 19 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೯|೮೦|

೧೯ ಸಮ್ಭವೋ ನಾಮ,-ಯತ್ಸೂತ್ರಂ ಪ್ರಕರಣಂ ವಾ ವಿಧೀಯಮಾನಮರ್ಥಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಕತ್ವಾತ್ ಸಕಲೇನ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೧/೫)-"ಕಾಯಬಾಲಗ್ರಹೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಶಲ್ಯದಂಷ್ಟ್ರಾಜರಾವೃಷಾನ್| ಅಷ್ಟಾವಙ್ಗಾನಿ ತಸ್ಯಾಹುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಯೇಷು ಸಂಶ್ರಿತಾ||" ಇತಿ| ಏತಾನ್ಯಷ್ಟಾವಙ್ಗಾನಿ ಸಕಲೇನ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣೋಪದಿಶ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಚಾರ್ಯಃ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ|

Adhikarana 20 viBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೨೦|೮೦|

೨೦ ಭಙ್ಗ್ಯಾ....ವಿಭವಕಲ್ಪನಾಯಾ ಶ್ಚಾಸ್ಯಾಯಂ ವಿಶೇಷಃ| ಅಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾ ವಿಭವೋ ಭವತಿ| ಸ ತು ವಿನೈವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಃ ಪಠ್ಯಮಾನ ಏವೇತಿ|

Adhikarana tAcCIlyAdIni 17 saptadasha (80) · Śloka 80

ಸಪ್ತಾ ದಶ೧|೮೦|

ಸಪ್ತದಶ ತಾಚ್ಛೀಲ್ಯಾದೀ[ನೀ]ತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತದ್ಯಥಾ-೧ ತಾಚ್ಛೀಲ್ಯಮ್, ೨ ಅವಯವಃ, ೩ ವಿಕಾರಃ, ೪ ಸಾಮೀಪ್ಯಮ್, ೫ ಭೂಯಸ್ತ್ವಮ್, ೬ ಪ್ರಕಾರಃ, ೭ ಗುಣಿಗುಣವಿಭವಃ, ೮ ಸಂಸಕ್ತತಾ, ೯ ತದ್ಧರ್ಮತಾ, ೧೦ ಸ್ಥಾನಮ್, ೧೧ ತಾದರ್ಥ್ಯಮ್, ೧೨ ಸಾಹಚರ್ಯಮ್, ೧೩ ಕರ್ಮ, ೧೪ ಗುಣನಿಮಿತ್ತತಾ, ೧೫ ಚೇಷ್ಟಾನಿಮಿತ್ತತಾ, ೧೬ ಮೂಲಸಂಜ್ಞಾ, ೧೭ ತಾತ್ಸ್ಥ್ಯಮ್, ಇತಿ|

Adhikarana 1 tAcCIlyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

ತತ್ರ ೧........೧|೮೦|

ತತ್ರ ೧ ತಾಚ್ಛೀಲ್ಯಂ ನಾಮ,-ಯತ್ಕೇನಚಿದೇವ ಧರ್ಮಸಾದೃಶ್ಯೇನ ಯುಕ್ತೋ ಭಾವಸ್ತಾಚ್ಛೀಲ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ (ಹೃಂಇ. ಅ. ೧೫/೧೫)- "ಸರ್ವಾಙ್ಗಸಂಶ್ರಯಸ್ತೋದಭೇದಸ್ಫುರಣಭಞ್ಜನಮ್| ಸ್ತಮ್ಭನಾಕ್ಷೇಪಣಸ್ವಾಪಸನ್ಧ್ಯಾಕುಞ್ಚನಕಮ್ಪನಮ್|| ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ ಕರೋತಿ|" ಇತ್ಯನ್ತೇ ನ ಚಾಙನಿ ಸ್ವಪನ್ತಿ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ದೇವದತ್ತಃ ಸ್ವಪಿತಿ| ತದ್ಧರ್ಮಸಾದೃಶ್ಯಾದಙ್ಗಾನಿ ಸ್ವಾಪಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ| ತದ್ಯಥಾ-"ಪುರುಷಃ ಸುಪ್ತೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವೇದಯತೇ| ನ ಚೇತಯತೇ| ತಥಾಽಙ್ಗಮಪಿ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ವೇದಯತೇ ನಖತೋದಾದಿ| ತತ್ಸುಪ್ತಮಿವ ಸುಪತಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ|" [ಇತಿ|]

Adhikarana 2 avayavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧|೮೦|

೨ ಅವಯವೋ ನಾಮ,-ಯತ್ರೈಕದೇಶೋದಾಹರಣೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇಽನುಕ್ತೋಽನ್ಯೋಽಪಿ ತಜ್ಜಾತೀಯಕೋಽರ್ಥೋ ಲಭ್ಯತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಚಿ. ಅ.೧/೩)_"ಲಙ್ಘನೈಃ ಕ್ಷಪಿತೇ ದೋಷೇ ದೀಪ್ತೇಽಗ್ನೌ ಲಾಘವೇ ಸತಿ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಕ್ಷುತ್ತೃಡ್ರುಚಿಃ ಪಕ್ತಿರ್ಬಲಮೋಜಶ್ಚ ಜಾಯತೇ||" ಇತ್ಯನೇನೈಕದೇಶೋದಾಹರಣೇನ ಲಙ್ಘನೇನ ದೋಷಕ್ಷಪಣೇನ ಲಾಘವೇ ಸತಿ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ| ತತ್ಪ್ರತಿಪಕ್ಷೇಣ ತ್ವಲಙ್ಘನೇನ ದೋಷಕ್ಷಪಣೇ ನ ಜಾತೇ ಸತ್ಯಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾದಯೋಽನುಕ್ತಾ ಅಪಿ ಲಭ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana 3 vikArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೩|೮೦|

೩ ವಿಕಾರೋ ನಾಮ,-ವಿಪರೀತಕ್ರಿಯಾ| ಯಥಾ-ವಿಕಾರಸಂಜ್ಞಯಾ ಪ್ರಕೃತಿರಪಿ ಲಭ್ಯತೇ| ಪ್ರಕೃತಿಸಂಜ್ಞಯಾ ಚ ವಿಕಾರಃ| ತತ್ರ ವಿಕಾರಸಂಜ್ಞಯಾ ಚ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೬/೧೧೪)-"ಪುಷ್ಪೇ ಪತ್ರೇ ಫಲೇ ನಾಲೇ ಕನ್ದೇ ಚ ಗುರುತಾ ಕ್ರಮಾತ್|" [ಇತಿ] ಶಾಕಮಧಿಕೃತ್ಯೋಕ್ತಮ್| ಅತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪಾಠಾಶೂಕಾ(ಷಾ)ದೀನಾಂ ಪತ್ರಾದೀನಿ| ತಾನಿ ಹಿ ಪಾಕೇನ ವಿಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಚಾವಸ್ಥಾನ್ತರಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಮಾನಾನಿ ಶಾಕಸಂಜ್ಞಾಂ ಲಭನ್ತೇ| ತದಯಂ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರಸ್ತೇಷಾಂ ವಿಕಾರಸಂಜ್ಞಾಂ, ಯವಾದಿಮಣ್ಡದಿಸಂಜ್ಞಾಯಾ ಯವಾದಿಕಂ ಚೋಕ್ತವಾನ್|

Adhikarana 5 BUyastvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧|೮೦|

೪ [ಸಮೀಪ್ಯಂ ನಾಮ,-] ..................೫ ಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ನಾಮ,-ಯದೇಕಸ್ಮಿನ್ ವರ್ತಮಾನಮಾಧಿಕ್ಯೇನ ಕ್ವಚಿಲ್ಲಭ್ಯತೇ| ಯಥಾ ತನ್ತ್ರೇ (ಚ.ಸೂ. ಅ.೨೬/೪೨)-"ಅಮ್ಲೋ ಭಕ್ತಂ ರೋಚಯತಿ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ನ ಚ ಮಧುರಾದಿರಪಿ ನ ರೋಚಯತೀತಿ| ಕಸ್ಯಚಿಚ್ಚಾಮ್ಲವಿದ್ವೇಷಿಣೋಽಮ್ಲೋ ರಸೋ ಭಕ್ತವಿದ್ವೇಷಮೇವ ಕುರ್ಯಾತ್| ತತ್ರ ಭೂಯಸ್ತ್ವಮಾಶ್ರಿತ್ಯೇದಮುಕ್ತಮ್-'ಅಮ್ಲೋ ರೋಚಯತಿ|' ಕದಾಚಿತ್ ಕಸ್ಯಚಿದ್ವಾ ನಾಸೌ ರೋಚಯೇನ್ನ ತಾವತಾ ತನ್ನ ರೋಚನಮ್|

Adhikarana 6 prakArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೬|೮೦|

೬ ಪ್ರಕಾರೋ ನಾಮ,-ಯೋ ಯಸ್ಯ ಸಮಾನದರ್ಮಾ ಸ ತಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರಃ| ಯಥಾ-"ಕಣ್ಠಮೇರಣ್ಡನಾಲೇನ ಸ್ಪೃಶನ್ ವಮೇತ್|" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ನ ಚ ತತ್ಪ್ರಕಾರಾಣಾಂ ಸುವರ್ಚಲಾಶತಪುಷ್ಪಾದಿನಾಲಾನಾಂ ನ ಗ್ರಹಣಮ್|

Adhikarana 7 guNigaNaviBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೭|೮೦|

೭ ಗುಣಿಗುಣವಿಭವೋ ನಾಮ,-ಕ್ವಚಿತ್ ಗುಣೀನಿ ಗುಣಶಬ್ದೇನೋಕ್ತಾನಿ| ಯಸ್ಮಾದಾಹ (ಹೃ.ಶಾ. ಅ. ೩/೬೦)-"ಪಾರ್ಥಿವಾಃ ಪಾರ್ಥಿವಾನೇವ" ಇತಿ| ನ ಹಿ ಪಾರ್ಥಿವಾ ಗುಣಾಃ ಸನ್ತಿ ಕೇಚಿತ್, ಯೇ ಪಠ್ಯೇರನ್| ಗುಣಶ್ಚ ಗುಣಿವದ್ಯಥಾ (ಹೃ.ಉ. ಅ. ೩೯/೨೩)-"ಮೇಧಾಸ್ಮೃತಿಬಲೋಪೇತಾ ಬಭೂವುರಮಿತಾಯುಷಃ|" ಇತಿ| ಅತ್ರಾಯುರ್ಗುಣೋಪೇತಮಮಿತತ್ವಮ್| ನಾಯುಷಃ ಪರಿಮಾಣಗುಣ ಆಯುರ್ಗುಣೇನೈವ ಶಕ್ಯಃ|

Adhikarana 8 saMsaktatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೮|೮೦|

೮ ಸಂಸಕ್ತತಾ ನಾಮ,-ಯದೇಕಸ್ಯ ಬಹುಭಿಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯಥಾವಿದ್ಯಮಾನೇಷ್ವಪಿ ತತ್ರಾನ್ಯೇಷು ಸಮ್ಬನ್ಧೇಷು ತಸ್ಯೈವ ವ್ಯಪದೇಶಃ ಕ್ರಿಯತೇ| ಯಥಾ-ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧನಿರ್ದೇಶೇನ ಮಾಕ್ಷಿಕಾದಯೋ ಗುಣಿತಾಃ ಕಷಾಯಾದಿರಸೋಪೇತೋ ಅಪಿ ಮಧುರಪ್ರಾಯತ್ವಾನ್ಮಧುರಸಂಸಕ್ತತಯಾ|

Adhikarana 9 taddharmatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೯|೮೦|

೯ ತದ್ಧರ್ಮತಾ ನಾಮ,-ಯೇನ ತಥಾಭೂತಂ ಸತ್ತದ್ಧರ್ಮತಾಮಾಸಾದ್ಯ ದರ್ಶನಾತ್ತಾಮೇವಾಖ್ಯಾಂ ಲಭತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಉ. ಅ. ೪೦/೭೬)-"ವಿವರ್ಜಯೇದ್ಭಿಷಕ್ಪಾಶಾನ್ ಪಾಶಾನ್ ವೈವಸ್ವತಾನಿವ|" ಇತಿ| ಮಾರಣಧರ್ಮೋ ಹಿ ವೈವಸ್ವತಪಾಶೇನ ಸಮಾನೋ ದೃಷ್ಟ ಇತ್ಯತಸ್ತೇಽಪಿ ತಥೈವೋಕ್ತಾಃ|

Adhikarana 10 sthAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೦|೮೦|

೧೦ ಸ್ಥಾನಂ ನಾಮ,-ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನಿನಾ ಸ್ಥಾನಂ ಸ್ಥಾನೇನ ವಾ ಸ್ಥಾನೀ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಸ್ಥಾನಿನಾ ಸ್ಥಾನಂ ಯಥಾ-ಕರ್ಣನಾದಃ ಶ್ರೋತ್ರರೋಗ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ| ನ ಚ ಶ್ರೋತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯಾಸ್ತಿನಾದಃ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ತದಧಿಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಕರ್ಣಸ್ಯ| ತಸ್ಮಾದಯಂ ಶ್ರೋತ್ರೇಣ ಸ್ಥಾನಿನಾ ಕರ್ಣಮಧಿಷ್ಠಾನಮುಕ್ತವಾನ್| ಸ್ಥಾನೇನ ಸ್ಥಾನೀ ಯಥಾ-ಜಿಹ್ವಾ ರಸಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ತತ್ರ ನ ಜಿಹ್ವಾ ರಸಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ರಸನಾ|

Adhikarana 11 tAdarthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೧|೮೦|

೧೧ ತಾದರ್ಥ್ಯಂ ನಾಮ,-ಯತ್ಪ್ರಯೋಜನಾರ್ಥಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಯೋ ಭಾವಸ್ತೇನೈವ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೧೫/೧)-"ಮದನಮಧುಕಲಮ್ಬಾ" ಇತ್ಯಾದೀನಿ ಛರ್ದನಾನಿ,-ಛರ್ದನಪ್ರಯೋಜನಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana 12 sAhacaryasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೨|೮೦|

೧೨ ಸಾಹಚರ್ಯಂ ನಾಮ,-ಯೋ ಯೇನ ನಿತ್ಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧ ಉಪಲಭ್ಯತೇ, ಸ ತಸ್ಮಾತ್ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ತಮೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಶಬ್ದಂ ಲಭತೇ| ತಥಾ-'ಮಥ್ಯಮಾನಾದ್ ಧೂಮಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಜ್ವಲದ್ಭಾಸುರಂ ವಹ್ನಿದ್ರವ್ಯಮವಶ್ಯಮಭ್ಯುತ್ಥಿತೋ ವಹ್ನಿರಿತ್ಯೇವ|

Adhikarana 13 karmaNaH lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೩|೮೦|

೧೩ ಕರ್ಮ ನಾಮ,-ಯತ್ರ ಕರ್ಮಕರ್ಮೇತಿ ಚೋಪಚರ್ಯತೇ| ಯಥೋಚ್ಯತೇ "ಮುನಯಃ ಪ್ರಶಮಂ ಜಗ್ಮುಃ|" ನ ಚಾಗ್ರಾಮಸ್ಥಾನೀಯಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಪ್ರಶಮೋಽಸ್ತಿ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಿಷಯೇಭ್ಯಃ ಕೇವಲಂ ಶಕ್ತಿನಿಯಮಃ ಪ್ರಶಮಃ| ಅಥ ಚ ಗತಿಃ-ಕರ್ಮವಿಷಯೇಭ್ಯಸ್ತಿವನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾನಿವೃತ್ತಿಃ| ತದೇವ ಚ ಕರ್ಮೇತ್ಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana 14 guNanimittasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೪||೮೦||

೧೪ ಗುಣನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ,-ಯತ್ಕಸ್ಯ ವಿಭೂತಿಃ ಪ್ರಶಂಸಾದಿಕಾ ಖ್ಯಾಪ್ಯತೇ| "ಧರ್ಮ್ಯಂ ಯಶಸ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಲೋಕದ್ವಪರಾಯಣಮ್| ಅನುಮೋದಾಮಹೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮೇಕಾನ್ತಿನಿರ್ಮಲಮ್||" (ಹೃ.ಉ. ಅ. ೪೦/೪) ಇತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾವಿಭೂತಿಃ ಖ್ಯಾಪ್ಯತೇ| ವ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಸ್ಯ ಹೀಮೇ ಗುಣಾಃ, ನಾಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಸ್ಯೇತಿ|

Adhikarana 15 ceShTanimittasya lakShaNam (15) · Śloka 15

||೧೫||

೧೫ ಚೇಷ್ಟಾನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ,-ಯಸ್ಮಿನ್ನಾಮಮಾತ್ರಂ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಕ್ರಿಯಯಾ ಭವತಿ ಭಾವಸ್ಯ| ನಾತ್ರ ಪ್ರಸ್ಪನ್ದಕ್ರಿಯೇಷ್ಟಾ| ಯಥಾ-"ದೀಪವದಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ವಲತಿ|" ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ನ ಚ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಪ್ರದೀಪಸ್ಯೇವಾರ್ಚೀಂಷಿ ಸನ್ತಿ ಊರ್ಧ್ವಗಾಮೀನಿ, ದೀಪವದ್ವಾ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಾಣಿ ದಹನ್ತಿ| ರೂಪಂ ವಾ ಸ್ಪರ್ಶಂ ವಾ ತೈಲಾದಿಕೋಪಾದಾನಮ್| ಕಿನ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರಂ ಪರಿಗೃಹ್ಯ ಜ್ವಲತೀತಿ ಪ್ರಶಂಸಾಕರ್ಮಣಿ ಕ್ರೋಧಭಯಶೋಕಲೋಭಹರ್ಷೇರ್ಷ್ಯಾಮೋಹಾದಿಭಿರುಪಹತಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಮಲೋಪಹತದರ್ಪಣವದಪ್ರಕಾಶವೃತ್ತಿ ಭವೇತ್|

Adhikarana 16 mUlasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೬|೮೦|

೧೬ ಮೂಲಸಂಜ್ಞಾ ನಾಮ,-ಯಾ ಲೋಕೇಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ತನ್ತ್ರೇ ಚಾನ್ಯಸ್ಮಿನ್ [ಅರ್ಥೇ] ನಿವೇಶಿತಾ| ಯಥಾ (ಹೃಂಇ. ಅ. ೧/೨)-"ನಿದಾನಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ರೂಪಾಣ್ಯುಪಶಯಸ್ತಥಾ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚ" ಇತಿ| ರೂಪಂ ಚ ಲೋಕೇ ನೀಲಪೀತಲೋಹಿತಾದಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್, ಸ್ವಶಾಸ್ತ್ರೇ ಸಂಜ್ಞಯಾ ತು ರೂಪಂ-ಲಿಙ್ಗಂ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ|

Adhikarana 17 tAtsthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೭|೮೦|

೧೭ ತಾತ್ಸ್ಥ್ಯಂ ನಾಮ,-ಯದನ್ಯಸ್ಯೈವಾರ್ಥಸ್ಯ ತತ್ಸ್ಥತ್ವಾದನ್ಯಸ್ಯೈವ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ತದ್ಯಥಾ (ಹೃ. ನಿ. ಅ.೧೦/೨೩)-"ಬಸ್ತಿಮೇಹನಯೋಃ ಶೂಲಮ್" ಇತಿ| ತತ್ರ ಪುಂಸಂಸ್ಥೇನ ಕಾರಣೇನ ಬಸ್ತಿಮೇಹನಯೋರಿತಿ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ಚೈತನ್ಯಾಭಾವೇ ಬಸ್ತಿಮೇಹನಯೋಃ ಸತೋರಪಿ ಶೂಲಾಭಾವಾತ್ ತತ್ಪ್ರದೇಶಸ್ಥಿ ತತ್ವಾತ್ತಯೋರಿತ್ಯುಚರ್ಯತೇ|

Adhikarana tantradoShAH 15 pa~jcadasha (80) · Śloka 80

ತಥ೧|೮೦|

ತಥಾ ತನ್ತ್ರದೋಷೈಃ ಪಞ್ಚದಶಭಿರಪ್ರಸಿದ್ಧಶಬ್ದಾದಿಭಿರ್ವರ್ಜಿತಮ್| [ ತದ್ಯಥಾ-]೧ ಅಪ್ರಸಿದ್ಧಶಬ್ದಮ್, ೨ ದುಃಪ್ರಣೀತಮ್, ೩ ಅಸಙ್ಗತಾರ್ಥಮ್, ೪ ಅಸುಖಾರೋಹಿ, ೫ ವಿರುದ್ಧಮ್, ೬ ಅತಿವಿಸ್ತೃತಮ್, ೭ ಅತಿಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಮ್, ೮ ಅಪ್ರಯೋಜನಮ್, ೯ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಮ್, ೧೦ ಸಂದಿಗ್ಧಮ್, ೧೧ ಪುನರುಕ್ತಮ್, ೧೨ ನಿಃಪ್ರಮಾಣಕಮ್, ೧೩ ಅಸಮಾಪ್ತಾರ್ಥಮ್, ೧೪ ಅಪಾ(ನ)ರ್ಥಕಮ್, ೧೫ ವ್ಯಾಹತಮ್, [ಇತಿ]|

Adhikarana 1 aprasiddhAshabdasya lakShaNam (80) · Śloka 80

ತತ್ರ೧|೮೦|

ತತ್ರ ೧ ಅಪ್ರಸಿದ್ಧಶಬ್ದಮ್ ನಾಮ,-ಯಲ್ಲೋಕೇ ನಾತೀವ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಯಥಾ-"ಉದಕ್ಯಾಗಮನಲಕ್ಷಣಮಸುಖಾನಾಮ್|" ಇತಿ| ಯಥಾ ವಾ "ಆಧಾರಸ್ಯಾಸಿಪಾಣಿಧಾರೇಷ್ವಕುಶಲಯೋಗತಾ|" ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ,-ಅಕುನಾಮ ವೃಕ್ಷಃ ತಸ್ಯ ಶಲಮಿತಿ|

Adhikarana 2 duHpraNItasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧|೮೦|

೨ ದುಃಪ್ರಣೀತಂ ನಾಮ,- ಸೂತ್ರಭಾಷ್ಯಪ್ರಯೋಜನರಹಿತಮ್|

Adhikarana 3 asa~ggatAthaMsya lakShaNam (80) · Śloka 80

೩|೮೦|

೩ ಅಸಙ್ಗತಾರ್ಥಂ ನಾಮ,- ಯತ್ಸೂತ್ರೇಣಾಸಮ್ಬದ್ಧಮ್|

Adhikarana 4 asukhArohipadasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೪||೮೦||

೪ ಅಸುಖಾರೋಹಿ ಪದಂ ನಾಮ,-ಯತ್ಪದಸನ್ನಿವೇಶಸ್ಯ ವಿಷಮತಯಾ ದುಃಖೇನೋಚ್ಚಾರ್ಯತೇ, ಚರ್ಕರೀತಾದಿಪ್ರಾಯಮ್| ಯಥಾ-"ಧಾತರ್ಯರಿಪ್ರದಮ್|" ಇತಿ|

Adhikarana 5 viruddhasya lakShaNam (5) · Śloka 5

೫||೫||

೫ ವಿರುದ್ಧಂ ನಾಮ,-ಯದ್ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಸಿದ್ಧಾನ್ತಸಮಯೈರ್ವಿರುದ್ಧಮ್| ಯಥಾ ಕಶ್ಚಿದ್ವದೇನ್ನಿತ್ಯಃ ಪುರುಷೋಽಕೃತಕತ್ವಾದಿತಿ ಹೇತುಃ, ಘಟ ಇತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತವಿರುದ್ಧಮ್| ತಥಾ-ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾಃ ಕಫಂ ಶಮಯನ್ತಿ, ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾ ವಾತಂ ಜಯನ್ತಿ, ಇತಿ ವೈದ್ಯಕಸಿದ್ಧಾನ್ತವಿರುದ್ಧ ಮೇತತ್| ಸಮಯವಿರುದ್ಧಂ ನಾಮ,-ಯಥಾ-ಯಃ ಸಮಯಃ ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯೈಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ ಕೃತಸ್ತಂ ವ್ಯುತ್ಕ್ರಮ್ಯಾಗಚ್ಛತಿ| ಯಥಾ-"ನ ಲೋಷ್ಟಂ ವಿಮೃದ್ಗೀಯಾತ್, ನ ತೃಣಂ ಛಿನ್ದ್ಯಾತ್," ಇತಿ| ಏತತ್ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿರುಕ್ತತ್ವಾಲ್ಲೋಷ್ಟಮರ್ದನಾದಿ ನ ಕ್ರಿಯತೇ| ನ ತು ಹೇತುರತ್ರಾಸ್ತಿ|

Adhikarana 6 ativistRutasya lakShaNam (6-80) · Śloka

೬ ಅತಿವಿಸ್ತೃತಂ ನಾಮ,-ಯಥಾ-ಮಧುರಾದಿಸ್ಕನ್ಧಂ ಬ್ರುವನ್ ಯಾವನ್ತಿ ಮಧುರಾಣಿ ಜಗತಿ ಸನ್ತಿ ಮಧುರಪ್ರಾಯಾಣಿ ಮಧುರಪ್ರಭವಾಣಿ ತಾನ್ಯಶೇಷಾಣಿ ಯದ್ಯಭಿದಧಾತಿ, ತದಾಽತಿವಿಸ್ತೃತತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 7 atisaMkShitpasya lakShaNam · Śloka

೭ ಅತಿಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಂ ನಾಮ,-ಯಥಾ-ಯೋಗಶತಕಪ್ರಾಯಮ್| ಯಥಾ ವಾ-ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧೋದ್ದೇಶ ಏವ ಕ್ರಿಯತೇ, ನ ತು ತದವಬೋಧಕವಾಕ್ಯಾನಾಮಿತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana 8 aprayojanasya lakShaNam (8-80) · Śloka

೮ ಅಪ್ರಯೋಜನಂ ನಾಮ,-ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೨/೪೮)-"ಇತ್ಯಾಚಾರಃ ಸಮಾಸೇನ" ಇತ್ಯೇತಾವದ್ಯದಿ ವದೇತ್, ನ ತು ಬ್ರೂಯಾತ್ "ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಸಮಾಚರನ್| ಆಯುರಾರೋಗ್ಯಮೈಶ್ವರ್ಯಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ, ತದಾ ನ ಕಶ್ಚಿದನುತಿಷ್ಠೇದಿತಿ|

Adhikarana 9 Binnakramasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೯|೮೦|

೯ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಂ ನಾಮ,-ಪೂರ್ವಂ ಯೇನಾನುಕ್ರಮೇಣೋಕ್ತಂ ನ ತೇನೈವ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ ಪ್ರಯೋಜನಾನ್ತರಾಸಮ್ಭವೇಽಪಿ| ಯಥಾ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನುದ್ದಿಶ್ಯ "ತತ್ರ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುಃ (ಹೃ.ಸೂ. ಅ.೧/೧೧) ಇತ್ಯಾದೌ ವಾತಗುಣನಿರ್ದೇಶಮಕೃತ್ವೈವ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿದಧೀತ| ಏವಂ ಕ್ರಮೋ ಭಿನ್ನೋ ಭವೇತ್

Adhikarana 10 saMdigdhasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೦|೮೦|

೧೦ ಸಂದಿಗ್ಧಂ ನಾಮ,-ಯಥಾ-'ಕಿಮಕಾಲಮೃತ್ಯುರಸ್ತಿ ಉತನಾಸ್ತಿ ?" ಇತ್ಯುಭಯತ್ರ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಪರಿಗ್ರಹಾತ್ ಸಂಶಯಃ|

Adhikarana 11 punaruktasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೧|೮೦|

೧೧ ಪುನರುಕ್ತಂ ನಾಮ,-ಯೋಽರ್ಥ ಉಕ್ತೋಽಪಿ ಪುನರುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana 12 niHpramANasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೨|೮೦|

೧೨ ನಿಃಪ್ರಮಾಣಂ ನಾಮ,-ಯಥಾ (ಹೃ.ಚಿ. ಅ. ೧/೪೬)-"ಪಾಕ್ಯಂ ಶೀತಕಷಾಯಂ ವಾ ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಮ್" ಇತಿ| .........

Adhikarana 13 asamAptArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೩|೮೦|

೧೩ [ಅಸಮಾಪ್ತಾರ್ಥಂ ನಾಮ,-]............ಅತ್ರ ತಾವದುಚ್ಯತೇ| ಪರತೋಽಪಿ ಚೇದಿತ್ಯೇತತ್ತತಃ ಸಮಾಪ್ತಾರ್ಥತ್ವಾನ್ನ ಜ್ಞಾಯತೇ ಕಿಮನೇನ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ|

Adhikarana 14 anarthakasya lakShaNam (1) · Śloka 80

೧|೮೦|

೧೪ ಅನರ್ಥಕಂ ನಾಮ,-ಯದನ್ಯಾರ್ಥೇನಾಪಿ ಪದೇನಾಪಗತಾಭಿಧೇಯಮ್||೧|

Adhikarana 15 vyAhatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

೧೫||೮೦||

೧೫ ವ್ಯಾಹತಂ ನಾಮ,-ಯಥಾ-ಪೂರ್ವಯಾ ವಾಕ್ಯಯುಕ್ತ್ಯಾಽಪರಾ ವ್ಯಾಹನ್ಯತೇ, ಅಪರಯಾ ಪೂರ್ವಾ ವಾ| ಯಥಾ-"ಅನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾ ಮೇಹಿನಃ" (ಹೃ.ಸೂ. ಅ. ೧೯/೪) ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಪುನರಾಸ್ಥಾಪನಮನುಜಜ್ಞೇ| ಮುಸ್ತಾದೇರ್ನಿರ್ಯೂಹೇ ಪಪಾಠ (ಹೃ.ಕ. ಅ. ೪/೪೦)-"ವಾತಾಸೃಕ್ಶೋಫಮೇಹಾರ್ಶೋಗುಲ್ಮವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹಮ್|" ಇತ್ಯಾದಿ| ತದತ್ರ ವಿಧಿಪ್ರತಿಷೇಧಯೋಃ ಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಾದ್ವ್ಯಾಹತತ್ವಮ್| ಅತ್ರ ಸಮಾಧಾನಾರ್ಥಂ ವಿಪುಲಮತಯ ಏವಮಭಿದಧುಃ,-ಪ್ರಮೇಹಿಣಮಾಸ್ಥಾಪ್ಯನಿಷೇಧಾದ್ಬಸ್ತಿಕಲ್ಪೇ ಪುನರನುಜ್ಞಾನಾತ್ ತನ್ತ್ರಕೃತೋಽಭಿಪ್ರಾಯವಿಶೇಷ ಈದೃಗನುಮೀಯತೇ,-ಮೇಹಿನೋ ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಬಲತ್ವೇನ ಬಸ್ತಿಮನ್ತರೇಣ ನಾನ್ಯಸ್ತಥಾವಿಧ ಉಪಕ್ರಮೋಽತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಯಾವಸ್ಥಾತುರವಶಾದ್ಯೋಜ್ಯೋ ಬಸ್ತಿಃ| ಯದಾಽಽರ್ತಮೇಹಿನೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಪವನಸ್ಯಾಲ್ಪತ್ವೇ(ತ್ವಂ), ತದೋಪಕ್ರಮಾನ್ತರೇಣೈವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತುಂ ಶಕ್ಯ ಇತಿ, ತದಾ ಬಸ್ತಿರ್ನ ಯೋಜ್ಯ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮೇವಂವಿಧೋ ವಿನ್ಯಾಸಃ ಕೃತಃ| ಇತಿ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈಃ, ತನ್ತ್ರಗುಣೈಃ-ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾಖ್ಯೈರ್ಯುಕ್ತಮ್, ತನ್ತ್ರದೋಷೈಃ-ಅಪ್ರಸಿದ್ಧಶಬ್ದಾದಿಭಿರ್ವರ್ಜಿತಮ್, ಅಲ್ಪಸಮುದ್ಯಮಾನಾಂ-ಸ್ತೋಕವ್ಯಾಯಾಮಾನಾಂ, ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥಂ ಪೃಥಗೇವೇದಂ ತನ್ತ್ರಮುಕ್ತಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಮ್,-ಶತಸಹಸ್ರಂ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರೋಕ್ತಮಗ್ನಿವೇಶಾದಿಪ್ರಣಿತಂ ವಾ, ವ್ಯಾಪ್ಯ ಪರಿತಃ-ಸಮನ್ತಾತ್, ಸ್ಥಿತಮ್| ನ ಚೈತತ್ ಸ್ವಮನೀಷಾನಿರೂಪಿತಮಿತ್ಯಾಹ-ವಿಪುಲೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಪುಲಂ-ವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ಸಮಸ್ತವಸ್ತುವಿಷಯಂ, ಅಮಲಂ ನಿರ್ಮಲಮವಿಪರ್ಯಸ್ತಂ, ವಿಜಾನಂ ಯೇಷಾಂ ಮಹಾಮುನೀನಾಂ-ಆತ್ರೇಯಾದೀನಾಂ, ತ ಏವಮ್| ತೇ ಚ ತೇ ವಿಪುಲಾಮಲವಿಜ್ಞಾನಮಹಾಮುನಯಶ್ಚ| ತೇಷಾಂ ಮತಂ ಅಭಿಪ್ರಾಯಃ, ತದನು ಗಚ್ಛತಿ-ಅನುವರ್ತತೇ, ಯತ್ತತ್ ವಿಪುಲಾಮಲವಿಜ್ಞಾನಮಹಾಮುನಿಮತಾನುಗಮ್| ನನು, ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೈವ ಮಹಾಮುನಿತಂ ಸಙ್ಗೃಹೀತಮ್| ತತ್ಕಿಮನೇನ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಮಹಾಸಾಗರ ಇವ ಗಮ್ಭೀರೋ ಯಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಸ್ತಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣಂ-ಉಪಾಯ[ನ]ಭೂತಮೇತತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಪೃಥಗೇತತ್ ತನ್ತ್ರಮುದಿತಮ್| ಅಷ್ಟಾವಙ್ಗಾನಿ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್, ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಂ ಚ ತದ್ವೈದ್ಯಕಂ ಚ, ತದೇವ ಮಹೋದಧಿರಷ್ಟಾಙ್ಗವೈದ್ಯಕಮಹೋದಧಿಃ, ತಸ್ಯ ಮನ್ಥನಮಿವ ಮನ್ಥನಂ-ಪಾಠಶ್ರವಣಚಿನ್ತನಾದಿಭಿರ್ವಿಕ್ಷೋಭಣಾತ್, ತೇನ ಕರಣಭೂತೇನ| ಯೋಽಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹ ಏವ ಮಹಾನಮೃತರಾಶಿರಾಪ್ತಃ| ತಸ್ಮಾತ್-ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹಮಹಾಮೃತರಾಶೇಃ ಸಕಾಶಾತ್, ಪೃಥಗೇತತ್ತನ್ತ್ರಮುದಿತಮ್| ಕೀದೃಶಮ್ ? ಅನಲ್ಪಂ ಫಲಂ-ಆಯುರಾರೋಗ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಸುಖಾದಿಕಂ ಯಸ್ಯ ತದೇವಂ, ಮಹಾಫಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದಯಂ ಭಾವಃ,-ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯಾಲ್ಪತ್ವಾತ್ ಪಾಠಾದಿಷು ಸ್ವಲ್ಪ ಏವಾಯಾಸೋ ಭವತಿ ಮಹಚ್ಚ ಫಲಂ ಯತಃ ಸ್ಯಾತ್, ತತೋಽಯಮಾದರಣೀಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಸನ್ತತಿಲಕಂ ವೃತ್ತಮ್|

Adhikarana idaM tantraM mantravatsaM prayoktavyam (81) · Śloka 81

ಇದಮಾಗಮಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಫಲದರ್ಶನಾತ್| ಮನ್ತ್ರವತ್ಸಂಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಂ ನ ಮೀಮಾಂಸ್ಯಂ ಕಥಞ್ಚನ||೮೧||

ಸಂ-ಇದಂ-ಅನನ್ತರಾಭಿಹಿತಂ ತನ್ತ್ರಂ, ಮನ್ತ್ರವದಾಚರಿತಂ ಸಂಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಮ್| ನ ಕಥಞ್ಚಿದಪಿ ಮೀಮಾಂಸ್ಯಮ್,-ಕಿಮಿದಂ ಸ್ಯಾದ್ವಾ ನವೇತಿ ಸಂಶಯೋ ನ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಸ್ಮಾತ್ ? ಸುವಿಶುದ್ಧಜ್ಞಾನೇಭ್ಯೋ ಮಹಾಮುನಿಭ್ಯ ಆಗಮೇನ ಶುದ್ಧತ್ವಾತ್, ತಥಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಫಲಸ್ಯ-ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾದಿಕಸ್ಯ, ದರ್ಶನಾತ್|

Adhikarana kathattantrasya pAThAvabodhAnuShThAne Palam (82) · Śloka 82

ದೀರ್ಘಜೀವಿತಮಾರೋಗ್ಯಂ ಧರ್ಮಮರ್ಥಂ ಸುಖಂ ಯಶಃ| ಪಾಠಾವಬೋಧಾನುಷ್ಠಾನೈರಧಿಗಚ್ಛತ್ಯತೋ ಧ್ರುವಮ್||೮೨||

ಸಂ-ಅತಃ-ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಾಖ್ಯಾತ್ತನ್ತ್ರಾತ್, ಪಾಠಾವಬೋಧಾನುಷ್ಠಾನೈಃ-ರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಲಕ್ಷಣೇನ, ಧ್ರುವಂ-ಅವಶ್ಯಂ, ದೀರ್ಘಜೀವಿತಾದೀನ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ನ ಚ ತಾನೇವ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಪರಮಪೀತ್ಯಾಹ-

Adhikarana etattantrapaThanasya Palam (83) · Śloka 83

ಏತತ್ಪಠನ್ ಸಙ್ಗ್ರಹಬೋಧಶಕ್ತಃ ಸ್ವಭ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾ ಭಿಷಗಪ್ರಕಮ್ಪ್ಯಃ| ಆಕಮ್ಪಯತ್ಯನ್ಯವಿಶಾಲತನ್ತ್ರ- ಕೃತಾಭಿಯೋಗಾನ್ ಯದಿ ತನ್ನ ಚಿತ್ರಮ್||೮೩||

ಸಂ-ಏತತ್-ಅನನ್ತರೋಕ್ತಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಾಖ್ಯಂ ತನ್ತ್ರಂ, ಅಧೀಯಾನಃ(ಪಠನ್)-ಕಣ್ಠೇ ದಧತ್, ಸಙ್ಗ್ರಹಬೋಧಶಕ್ತಃ-ಏತದ್ಗ್ರನ್ಥಾರ್ಥವಿಶೇಷ-ಶೇಷವಸ್ತ್ವವಬೋಧಾರ್ಥಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ವಭ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾ ಅತ ಏವ ಪಾಠಾವಬೋಧಃ| ಸ್ವಭ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾ-ತಸ್ಯ ಗುಣಶತಯೋಗಾದಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾಮನ್ಯೇಷಾಂ ಭೇಷಜಕರ್ಮಜೇನ ಸತ್ಸ್ವಭ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಣಾ ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ, ಅಕ್ಷೋಭ್ಯಃ ಸನ್, ಅನ್ಯೇಷು-ಚರಕಾದಿಷು, ವಿಶಾಲತನ್ತ್ರೇಷು ವಿಹಿತಾಭಿಯೋಗಾನ್ ವೈದ್ಯಾನ್ ಯದಿ ಕಮ್ಪಯತಿ-ಕ್ಷೋಭಯತಿ, ತನ್ನಾಶ್ಚರ್ಯಮ್| ಉಪಜಾತಿರ್ವೃತಮ್| ಯಥಾ ಚಾಕಮ್ಪಯನ್ತೇಽಪರೇ ಭಿಷಜಸ್ತಥಾ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ-

Adhikarana carakAdyekaikaragranthAByAse na samyakj~jAnam (84) · Śloka 84

ಯದಿ ಚರಕಮಧೀತೇ ತದ್ ಧ್ರುವಂ ಸುಶ್ರುತಾದಿ- ಪ್ರಣಿಗದಿತಗದಾನಾಂ ನಾಮಮಾತ್ರೇಽಪಿ ಬಾಹ್ಯಃ| ಅಥ ಚರಕವಿಹೀನಃ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾಯಾಮಖಿನ್ನಃ ಕಿಮಿವ ಖಲು ಕರೋತು ವ್ಯಾಧಿತಾನಾಂ ವರಾಕಃ||೮೪||

ಸಂ-ಯದಿ ಕೇವಲಂ ಚರಕಂ ಪಠತಿ ತತಸ್ತಸ್ಮಾತ್ ಸುಶ್ರುತಾದಿಪ್ರಣಿಗದಿತಾನಾಂ-ವರ್ತ್ಮಸನ್ಧಿಸಿತಾದಿಜಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ, ಧ್ರುವಂ ಸಂಜ್ಞಾಮಾತ್ರಾವಬೋಧೇಽಪಿ ಬಾಹ್ಯಃ| ಕಿನ್ತು ಹೇತುಲಕ್ಷಣೋಪಕ್ರಮೇಣಾನಭಿಜ್ಞ ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ಅಥ ಚರಕವಿಹೀನಃ ಕೇವಲಂ ಸುಶ್ರುತಪಾಠಸಾಧ್ಯಪ್ರಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಕಾಲಬಲಶರೀರಸತ್ತ್ವಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಾಯಾಂ, ಅಖಿನ್ನಃ ಸನ್ ವ್ಯಾಧಿತಾನಾಂ-ಕಾಸಶ್ವಾಸಾದ್ಯಭಿಭೂತಾನಾಂ, ಕಿಮಿವ ವರಾಕಃ-ಅಲ್ಪಧೀಃ, ವಿದಧಾತು ? ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದಧಾತುಂ ಶಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಹ ತು ಚರಕೋಕ್ತಪ್ರಕ್ರಿಯಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಾತ್ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾಮಯಾಭಿಧಾನಾಚ್ಚ ತದಧ್ಯೇತಾ ರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಪ್ರವರ್ತಮಾನೋ ರೋಗಶಾನ್ತಿ ಧ್ರುವಂ ವಿದಧಾತ್ಯೇವ| ಮಾಲಿನೀವೃತ್ತಮ್|

Adhikarana yadyaBiniveshastArhi AdyaM vaidyakaM paThatu (85) · Śloka 85

ಅಥೈವ ಮನ್ಯಸೇ ಯದ್ಯಪಿ ತತ್ರ ತನ್ತ್ರಮೇತದ್ಗುಣಮ್, ತಥಾಽಪ್ಯಾರ್ಷತನ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನೇ ಸಮಾಧಾನಾತಿಶಯ ಇತಿ| ತತ ಇದಮಾಹ ಅಭಿನಿವೇಶವಶಾದಭಿಯುಜ್ಯತೇ ಸುಭಣಿತೇಽಪಿ ನ ಯೋ ದೃಢಮೂಢಕಃ| ಪಠತು ಯತ್ನಪರಃ ಪುರುಷಾಯುಷಂ ಸ ಖಲು ವೈದ್ಯಕಮಾದ್ಯಮನಿರ್ವಿದಃ||೮೫||

ಸಂ-ಅಭಿನಿವೇಶೋ-ವಸ್ತುಪಕ್ಷಪಾತಃ, ತಸ್ಯ ವಶಃ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ, ತಸ್ಮಾತ್| ಅನ್ಯತ್ರ ಗುಣದೋಷಾವಭಿಯೋಕ್ತಾ ಶೋಭನೋಕ್ತೇಽಪಿ ತನ್ತ್ರೇ ಯೋನಾಭಿಯುಜ್ಯತೇ-ಋಷಿಪ್ರಣೀತೇ ಪ್ರೀತಿಂ ಕರೋತಿ, ಸ ನರ ಆದೌ ಭವಮಾದ್ಯಂ,-ಪ್ರಥಮಪ್ರಣೀತಂ ಬ್ರಹ್ಮೋಕ್ತಂ ಶತಸಾಹಸ್ರಂ, ವೈದ್ಯಕಂ ಯತ್ನಪರಸ್ತಥಾ ಅನಿರ್ವೇದಃ ಸನ್ ಪುರುಷಾಯುಷಂ-ವರ್ಷಶತಂ, ಪಠತು| ಕಿಲಾಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಹೀಯಮಾನಬುದ್ಧಿಮೇಧಾಜೀವಿತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಶ್ರವಣಚಿನ್ತನಾವಬೋಧಾನುಷ್ಠಾನಾನಿ ಸುದೂರೋತ್ಸಾರಿತಾನ್ಯೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪುರುಷಾಯುಷಮಿತ್ಯಚತುರಾದಿಸೂತ್ರೇ ನಿಪಾತಿತಮ್| [ ದ್ರುತವಿಲಮ್ಬಿತಂ ವೃತ್ತಮ್| ]

Adhikarana aBidhAtRuvashAd kiM dravyashaktirvishiShyate? (86) · Śloka 86

ಅಥೈವಂ ಮನ್ಯಸೇ ವಕ್ತೃತ್ವವಿಶೇಷಾದವಶ್ಯಮೇವಾರ್ಥಾತಿಶಯೋ ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾದಾದ್ಯೇಷು ಸುಕೃತೇಷ್ವೇವಾಭಿಯೋಗೋ ಯುಕ್ತೋ, ನ ತ್ವಿದಾನೀನ್ತನಕವಿಕೃತೇಷ್ವಿತಿ, ತದೇತನ್ನ ವಾಚ್ಯಮ್| ಕುತಃ ? ಇತ್ಯಾಹ ವಾತೇ ಪಿತ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಶಾನ್ತೌ ಚ ಪಥ್ಯಂ ತೈಲಂ ಸರ್ಪಿರ್ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಚ ಕ್ರಮೇಣ| ಏತದ್ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಭಾಷತಾಂ ಬ್ರಹಜೋ ವಾ ಕಾ ನಿರ್ಮನ್ತ್ರೇ ವಕ್ತೃಭೇದೋಕ್ತಿಶಕ್ತಿಃ||೮೬||

ಸಂ-ವಾತೇ ತೈಲಂ ಪಥ್ಯಂ, ಪಿತ್ತೇ ಘೃತಂ ಪಥ್ಯಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಪಥ್ಯಂ, ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ಇತ್ಯೇವಂ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಭಾಷತಾಮ್, ಬ್ರಹ್ಮಜೋ ವಾ-ಸನತ್ಕುಮಾರಾದಿಃ, ಭಾಣತು| ನಿರ್ಮನ್ತ್ರೇ-ಅಶಬ್ದಸ್ವಭಾವೇ ತೈಲಾದಿಕೇ ಸ್ವಾಕರತ ಉತ್ಪನ್ನೇ, ವಾತಾದಿಶಮನಶಕ್ತೇರ್ವಕ್ತೃವಿಶೇಷೋಕ್ತ್ಯಾ ಶಕ್ತಿರ್ನ ಕಾಚಿದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಾಲಿನೀವೃತ್ತಮ್|

Adhikarana ato mAdhyasthyamavalambyatAm (87) · Śloka 87

ತದೇವೋಪಸಂಹರನ್ ಸ್ಪಷ್ಟಯತಿ ಅಭಿಧಾತೃವಶಾತ್ ಕಿಂ ವಾ ದ್ರವ್ಯಶಕ್ತಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ| ಅತೋ ಮತ್ಸರಮುತ್ಸೃಜ್ಯ ಮಾಧ್ಯಸ್ಥ್ಯಮವಲಮ್ಬ್ಯತಾಮ್||೮೭||

ಸ೦-ವಕ್ತೃವಶಾತ್ ಕಿಂ ತೈಲಾದೇರ್ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಶಕ್ತಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ? ಅಪಿ ತು ನ ಕಶ್ಚಿದೇವ ವಿಶೇಷ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ| ಯತಃ ಸ್ವಭಾವಹೇತುಭ್ಯ ಏವ ಏತಚ್ಛಕ್ತಿಯುಕ್ತಾಶ್ಚೋತ್ಪನ್ನಾಃ| ಅತೋ-ವಿಧಾತೃಶಾದ್ ದ್ರವ್ಯಶಕ್ತಿವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಾದ್ಧೇತೋಃ, ಮತ್ಸರಮುತ್ಸೃಜ್ಯ-ವಿದ್ವೇಷಂ ವಿಹಾಯ, ಮಾಧ್ಯಸ್ಥ್ಯಮಾಶ್ರೀಯತಾಮ್| ಮಧ್ಯಸ್ಥೋ ಹಿ ಪುರುಷಃ ಕಾಲಬುಧ್ದ್ಯಾದ್ಯನುರೂಪಮಿದಮೇವ ಶಾಸ್ತ್ರಮುಪಕಾರಕಂ ಮಮ, ನ ತ್ವತೋಽಪರಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮುಪಕಾರಕಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಪರಾಮರ್ಶ್ಯಾಧ್ಯೇಷ್ಯತೇ, ನ ತ್ವಜ್ಞಾನಾಭಿನಿವೇಶಾಗ್ರಹಮೇತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana RuShipraNIte prItiScet BeDAdyAH kiMna paThacante? tasmAtsuBAShitaM grAhrAm (88) · Śloka 88

ನನು, ಕಿಮಸ್ಮಾಕಮುಪಕಾರಕತ್ವಾದಿದ್ವಾರೇಣ ಋಷಿಪ್ರಣೀತಮೇವ ತನ್ತ್ರಮನುರಾಗವಶಾದಧ್ಯೇಷ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ ಋಷಿಪ್ರಣೀತೇ ಪ್ರೀತಿಶ್ಚೇನ್ಮುಕ್ತ್ವಾ ಚರಕಸುಶ್ರುತೌ| ಭೇಡಾದ್ಯಾಃ ಕಿಂ ನ ಪಠ್ಯನ್ತೇ ತಸ್ಮಾದ್ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಸುಭಾಷಿತಮ್||೮೮||

ಸ೦-ಯದಿ ಋಷಿಪ್ರಣೀತೇ ಪ್ರೀತಿಸ್ತತಶ್ಚರಕಸುಶ್ರುತಾಖ್ಯೌ ಹಿತ್ವಾ ಭೇಡಜಾತೂಕರ್ಣ್ಯಾದಿಮುನಿಪ್ರಣೀತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಕಿಮಿತಿ ನ ಪಠ್ಯನ್ತೇ ಸರ್ವೇಣೈವ ವೈದ್ಯವೃನ್ದೇನ| ಅಪಿ ತು ಸುಭಾಷಿತಪ್ರಿಯತಯಾ ಚರಕಸುಶ್ರುತೌ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಯಥಾ ಪಠ್ಯೇತೇ, ನ ತಥಾ ಭೇಡಾದಯಃ| ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ಥಿತಮೇತತ್ ಸುಭಾಷಿತಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ನ ತು ಮುನಿಪ್ರಣೀತಮೇವ ತನ್ತ್ರಮ್| ಅತಶ್ಚರಕಸುಶ್ರುತವದನಾರ್ಷಮಪೀದಂ ಗುಣವತ್ತ್ವಾನ್ಮತಿಮದ್ಭಿರ್ಗ್ರಾಹ್ಯಮೇವ|

Adhikarana sarvAyurvedasArabhUtametat hRudayaM kRutvA yacchubhaM prAptaM tena jagataH shubhamastu (89-40) · Śloka 40

ಹೃದಯ ಹೃದಯಮೇತತ್ಸರ್ವಾಯುರ್ವೇದವಾಙ್ಮಯಪಯೋಧೇಃ| ಕೃತ್ವಾ ಯಚ್ಛುಭಮಾಪ್ತಂ ಶುಭಮಸ್ತು ಪರಂ ತತೋ ಜಗತಃ||೮೯|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರ- ಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರ- ಸ್ಥಾನೇ ವಾಜೀಕರಣವಿಧಿರ್ನಾಮ ಚತ್ವಾ- ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೦||

ಸಂ-ಏತತ್-ಹೃದಯಾಖ್ಯಂ ತನ್ತ್ರಂ, ಹೃದಯಮಿವ| ಕಸ್ಯ ? ಸರ್ವಾಯುರ್ವೇದವಾಙ್ಮಯಪಯೋಧೇಃ| ಯಥಾ ಹೃದಯಂ ಶರೀರಸ್ಯೈಕದೇಶಮಪಿ ದಶಭಿರ್ಮೂಲಸಿರಾಭಿಃ ಸಕಲಂ ಕಾಯಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ, ತಥೇದಮಪಿ ಷಡ್ಭಿಃ ಸ್ಥಾನೈಃ ಸಕಲಮಷ್ಟಾಙ್ಗಾಯುರ್ವೇದವಾಙ್ಮಯಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಸ್ಥಿತಮಿತಿ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್| ತದೇವಮೀದೃಶಂ ಹೃದಯಂ ಕೃತ್ವಾ-ವಿಧಾಯ, ಯತ್ಕಲ್ಯಾಣಂ ಪರಂ-ಶ್ರೇಷ್ಠಂ, ಪ್ರಾಪ್ತಂ [ ತತಃ- ] ತಸ್ಮಾಚ್ಛುಭಾತ್, ಜಗತಃ-ಭುವನಸ್ಯ, ಮಙ್ಗಲಂ ಭವತ್ವಿತಿ| ಆರ್ಯಾ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯ- ಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರಸ್ಥಾನೇ ವಾಜೀಕರಣ- ವಿಧಿರ್ನಾಮ ಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೪೦|| ಇತಿ ವಾಜೀಕರಣಮಷ್ಟಮಮಙ್ಗಂ ಸಮಾಪ್ತಂ|