40. vājīkaraṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അഥ ക്രമപ്രാപ്തം വാജീകരണാധ്യായം ബ്രൂതേ|

Adhikarana vAjIkaraNavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ വാജീകരണവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨||

സ൦-വാജീവയേന സമര്ഥഃ ക്രിയതേ, തദ്വാജീകരണമ്, തസ്യാധ്യായഃ| ശേഷമായുഷ്കാമീയവദ്യോജ്യമ്|

Adhikarana vAjIkaraNaM ka icCet? (1) · Śloka 1

വാജീകരണമന്വിച്ഛേത്സതതം വിഷയീ പുമാന്| |൧|

സ൦-വിഷയീ യഃ പുരുഷഃ, സ സതതം വാജീകരണമൌഷധമന്വിച്ഛേത്| പുംഗ്രഹണം സ്ത്രീഷണ്ഢാദിനിവൃത്ത്യര്ഥമ്, അന്യഥാ യഥാ പഞ്ചകര്മാണി ഋതുവിധാനാദി ച സാമാന്യോക്തത്വാത് സ്ത്ര്യാദീനാമപി പ്രസജ്ജതി, തഥേദമപി വിജ്ഞായതേ, തസ്മാത്തദ്വ്യവച്ഛേദാര്ഥം പുംഗ്രഹണമ്| സതതഗ്രഹണേനൈതദ്ദ്യോതയതി,-യഥാ രസായനമുപയുക്തം ചിരകാലമനുവര്തതേ ന തഥാ വാജീകരണമിതി| അപി തു യസ്മിന്നേവാഹ്നി പ്രയുജ്യതേ തസ്മിന്നേവ കാര്യകരണസമര്ഥം പ്രായേണ സ്യാദിതി സതതം-അനവരതം, വാജീകരണമന്വിച്ഛേദിത്യുക്തമ്| വാജീകരണേന കോऽര്ഥഃ സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-

Adhikarana vAjIkaraNasya Palam (1-2) · Śloka 2

| തുഷ്ടിഃ പുഷ്ടിരപത്യം ച ഗുണവത്തത്ര സംശ്രിതമ്||൧|| അപത്യസന്താനകരം യത്സദ്യഃ സംപ്രഹര്ഷണമ്| |൨|

സ൦-തത്ര വാജീകരണേ തുഷ്ട്യാദി സംശ്രിതമ്| അപത്യം കിമ്ഭൂതമ് ? ഗുണവത്, ന തു ദുരപത്യം കുലാങ്ഗാരരൂപമ്| യതോऽപത്യ[നാം] സന്താനകരം-അവിച്ഛേദസ്ഥിതികരം ച, യച്ച സദ്യഃ-ശീഘ്രമേവ, സംപ്രഹര്ഷണം വാജീകരണമ്|

Adhikarana vAjIkaraNasya utpattiH (2-3) · Śloka 3

| വാജീവാതിബലോ യേന യാത്യപ്രതിഹതോऽങ്ഗനാഃ||൨|| ഭവത്യതിപ്രിയഃ സ്ത്രീണാം യേന യേനോപചീയതേ| തദ്വാജീകരണം തദ്ധി ദേഹസ്യോര്ജസ്കരം പരമ്||൩||

സ൦-യേന വാജീകരണേന തുരങ്ഗ ഇവാപ്രതിഹതസാമര്ഥ്യസ്തരൂണീഃ സംഗച്ഛതി, തഥാ യേന യോഷിതാമതിവല്ലഭഃ സ്യാത്, തഥാ യേനോപചയം പ്രാപ്നോപ്തി, തദ്വാജീകരണമുച്യതേ| തദ്ധി ശരീരസ്യോര്ജസ്കരമതിശയേന| നനു, വാജീകരണമുപായഹേതുര്വിഷയാണാമിഹൈവ ബന്ധനദര്ശനാത്| ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ-"കോശകാരോ യഥൈവാംശൂനുപാദത്തേ വന്ധവഹാന്" ഇത്യാദി| തസ്മാന്നാര്ഥോ വാജീകരണേനേത്യാഹ-

Adhikarana brahrAcaryasya prashaMsA (4) · Śloka 4

ധര്മ്യം യശസ്യമായുഷ്യം ലോകദ്വയരസായനമ്| അനുമോദാമഹേ ബ്രഹ്മചര്യമേകാന്തനിര്മലമ്||൪||

സ൦-യതോ ധര്മാദനപേതം-ധര്മ്യം, ബ്രഹ്മചര്യം തദനുമോദാമഹേ| തഥാ യശസ്യാദിഹേതുഃ| തഥാ ലോകദ്വയേ-ഇഹലോകേ പരലോകേ ച, രസായനമിവ രസായനം, സദോപകാരത്വാത്| തഥാ ഏകാന്തേനസര്വഥാ, നിര്മലമ്| യതോ ബ്രഹ്മചര്യമ്| ന തു ബ്രഹ്മചര്യവത് സ്വദാരാദി(രേ)ഷു പുത്രാദ്യര്ഥമേവ നിര്മലമ്| അതോ ഹേതോസ്തദനുമോദാമഹേ| കിന്ത്വാഭ്യുദയികം മാര്ഗമാശ്രിത്യ വാജീകരണോപദേശഃ| ദ്വിവിധോ ഹി മാര്ഗഃ,-നൈഃശ്രേയസിക ആഭ്യുദയികശ്ച| തത്ര നൈഃശ്രേയസികം മാര്ഗം സമനുസൃത്യ ബ്രഹ്മചര്യോപദേശശ്ച കോശകാരദൃഷ്ടന്തശ്ച ക്ലേശനാശകൃച്ച| ആഭ്യുദയികം ച മാര്ഗമാശ്രിത്യായമുപദേശ ഇത്യത്രാഹ|

Adhikarana vAjIkaraNaM kimartham? (5) · Śloka 5

അല്പസര്വസ്യ തു ക്ലേശൈര്ബാധ്യമാനസ്യ രാഗിണഃ| ശരീരക്ഷയരക്ഷാര്ഥം വാജീകരണമുച്യതേ||൫||

സ൦-സ്തോകസത്ത്വസ്യ പുംസഃ ക്ലേശൈര്വിഷയോത്ഥൈഃ പീഡ്യമാനസ്യ രാഗിണഃ-കാമിനഃ, ശരീരക്ഷയരക്ഷാര്ഥം വാജീകരണ്മുച്യതേ| അനേന ശാസ്ത്രകൃതാ, അപരൈശ്ച തന്ത്രകാരൈഃ|

Adhikarana vAjIkaraNase vino~ahararvyavAyo na vivAryate (6) · Śloka 6

കല്യസ്യോദഗ്രവയസോ വാജീകരണസേവിനഃ| സര്വേഷ്വൃതുഷ്വഹരഹര്വ്യവായോ ന നിവാര്യതേ||൬||

സ൦-കല്പ(ല്യ)സ്യ-സമര്ഥസ്യ, തഥാ യൌവനസ്ഥസ്യ, വാജീകരണം സതതം കുര്വതഃ, തസ്യ സര്വേഷ്വേവ ഋതുഷു ദിനേ ദിനേ വ്യവായോ മൈഥുനം, ന നിഷിധ്യതേ|

Adhikarana vAjIkaraNasevanAt pUrvaM kartavyo vidhiHtataH shukrApatyabalapradA vAjIkarA yogA yojyAH (7-8) · Śloka 8

അഥ സ്നിഗ്ധവിശുദ്ധാനാം നിരൂഹാന് സാനുവാസനാന്| ഘൃതതൈലരസക്ഷീരശര്കരാക്ഷൌദ്രസംയുതാന്||൭|| യോഗവിദ്യോജയേത്പൂര്വം ക്ഷീരമാംസരസാശിനാമ്| തതോ വാജീകരാന് യോഗാന് ശുക്രാപത്യബലപ്രദാന്||൮||

സ൦-അഥ-കൃതമങ്ഗലസ്യ, സ്നിഗ്ധസ്യ തഥാ വിശുദ്ധസ്യ തഥാ ക്ഷീരാദ്യാശിനോ യോഗവിത്-വൈദ്യഃ, പ്രാങ്ഹ് നിരൂഹാന് സാനുവാസനാന് ഘൃതാദിസംയുക്താന് കാരയേത്| തതഃ-അനന്തരം, വാജീകരാന് യോഗാന് യോജയേത്| കിമ്ഭൂതാന് ? ശുക്രാദിപ്രദാന്|

Adhikarana nirapatyasya narasya nindA (9) · Śloka 9

അച്ഛായഃ പൂതികുസുമഃ ഫലേന രഹിതോ ദ്രുമഃ| യഥൈകശ്ചൈകശാഖശ്ച നിരപത്യസ്തഥാ നരഃ||൯||

സ൦-അച്ഛായത്വാദിഭിര്ഗുണൈര്യുക്തോऽര്ഥിനാം യഥാ തരുരനാശ്രയണീയഃ, തഥാ താദൃശോ മാനവോ നിരപത്യ ഇതി| ഏകവചനേനൈവ ഏകാര്ഥസ്യ ലബ്ധത്വാദേകഗ്രഹണം കേവലാര്ഥപ്രതിപത്ത്യര്ഥമ്| ഏകഃ കേവലോമാധവീലതാദിരഹിതഃ|

Adhikarana apatyaprashaMsA (10-11) · Śloka 11

സ്ഖലദ്ഗമനമവ്യക്തവചനം ധൂലിധൂസരമ്| അപി ലാലാവിലമുഖം ഹൃദയാഹ്ലാദകാരകമ്||൧൦|| അപത്യം തുല്യതാം കേന ദര്ശനസ്പര്ശനാദിഷു കിം പുനര്യദ്യശോധര്മമാനശ്രീകുലവര്ധനമ്||൧൧||

സ൦-സ്ഖലദ്ഗമനാദികമപത്യം കേന പദാര്ഥേന ദര്ശനാദിഷു സമാനമ്| കിം പുനര്യദ്യശാദിവര്ധനാത് തസ്യ കേന തുല്യതാ ഭവേത് ? അപത്യശബ്ദസ്യ പുംസ്ത്വമത്ര ചിന്ത്യമ്(?)| തത്കില നിതരാം സുഖപ്രദമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana shuddhasharIre sharamUladisiddhaghRutayogaH (12) · Śloka 12

ശുദ്ധകായേ യഥാശക്തി വൃഷ്യയോഗാന് പ്രയോജയേത്| |൧൨|

സ൦-ശുദ്ധശരീരേ പുരുഷേ യഥാഗ്നിബലം വൃഷ്യയോഗാന് പ്രയോജയേത്|

Adhikarana vAjIkaro sharamUlAdisiddhaghRutayogaH (12-21) · Śloka 21

താനേവാഹ ശരേക്ഷുകുശകാശാനാം വിദാര്യാ വീരണസ്യ ച||൧൨|| മൂലാനി കണ്ടകാര്യാശ്ച ജീവകര്ഷഭകൌ ബലാമ്| മേദേ ദ്വേ ദ്വേ ച കാകോല്യൌ ശൂര്പപര്ണ്യൌ ശതാവരീമ്||൧൩|| അശ്വഗന്ധാമതിബലാമാത്മഗുപ്താം പുനര്നവാമ്| വീരാം പയസ്യാം ജീവന്തീമൃദ്ധിം രാസ്നാം ത്രികണ്ടകമ്||൧൪|| മധുകം ശാലിപര്ണീ ച ഭാഗാംസ്ത്രിപലികാന് പൃഥക്| മാഷാണാമാഢകം ചൈതദ് ദ്വിദ്രോണേ സാധയേദപാമ്||൧൫|| രസേനാഢകശേഷേണ പചേത്തേന ഘൃതാഢകമ്| ദത്ത്വാ വിദാരീധാത്രീക്ഷുരസാനാമാഢകാഢകമ്||൧൬|| ഘൃതാച്ചതുര്ഗുണം ക്ഷീരം പേഷ്യാണീമാനി ചാവപേത്| വീരാം സ്വഗുപ്താം കാകോല്യൌ യഷ്ടിം ഫല്ഗൂനി പിപ്പലീമ്||൧൭|| ദ്രാക്ഷാം വിദാരീം ഖര്ജൂരം മധുകാനി ശതാവരീമ്| തത്സിദ്ധപൂതം ചൂര്ണസ്യ പൃഥക് പ്രസ്ഥേന യോജയേത്||൧൮|| ശര്കരായാസ്തുഗായാശ്ച പിപ്പല്യാഃ കുഡവേന ച| മരിചസ്യ പ്രകുഞ്ചേന പൃഥഗര്ധപലോന്മിതൈഃ||൧൯|| ത്വഗേലാകേസരൈഃ ശ്ലക്ഷ്ണൈഃ ക്ഷൌദ്രദ്വികുഡവേന ച| പലമാത്രം തതഃ ഖാദേത് പ്രത്യഹം രസദുഗ്ധഭുക്||൨൦|| തേനാരോഹതി വാജീവ കുലിങ്ഗ ഇവ ഹൃഷ്യതി| |൨൧|

സ൦-ശരാദീനാം മൂലാനി കണ്ടകാര്യാശ്ച, തഥാ ജീവകാദീന്, ത്രിപലികാന് ഭാഗാന് പൃഥക്, മാഷാണാമാഢകം ച, ഏതത്സര്വം ജലദ്രോണദ്വയേ പാചയേത്| തേന രസേനാഢകശേഷേണ ഘൃതാഢകം ദത്ത്വാ വിദാര്യാദിരസാദീനാം ച പൃഥക്പൃഥഗാഢകം ദത്ത്വാ ക്ഷീരാഢകചതുഷ്ടയം ച ദത്ത്വാ പചേത്| വീരാദീന് കല്കാന് സാമാന്യപരിഭാഷോക്തപ്രമാണാന്നിക്ഷിപേത്| തത്-ഘൃതം, പക്വം പൂതം പൃഥക് ശര്കരാതുഗയോശ്ചൂര്ണപ്രസ്ഥേന കണായാഃ പലചതുഷ്ടയേന മരിചപലേന ച യോജയേത്| ത്വഗാദിഭിഃ ശ്ലക്ഷ്ണൈഃ പൃഥഗര്ധപലോന്മിതൈഃ ക്ഷൌദ്രസ്യ കുഡവയുഗലേന യോജയേത്| തതോ മിശ്രിതാത് പലമാത്രം പ്രതിദിനം ഭക്ഷയേത്, മാംസരസക്ഷീരഭോജീ സന്| തേനോപയുക്തേന തുരങ്ഗ ഇവാരോഹതി| ചടക ഇവ ഹൃഷ്യതി|

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNAdiyogaH kAntAshatagAmI (21-23) · Śloka 23

| വിദാരീപിപ്പലീശാലിപിയാലേക്ഷുരകാദ്രജഃ||൨൧|| പൃഥക് സ്വഗുപ്താമൂലച്ച കുഡവാംശം തഥാ മധു| തുലാര്ധം ശര്കരാചൂര്ണാത് പ്രസ്ഥാര്ധം നവസര്പിഷഃ||൨൨|| സോऽക്ഷമാത്രമതഃ ഖാദേത് യസ്യ രാമാശതം ഗൃഹേ| |൨൩|

സ൦-വിദാര്യാദീനാം ചൂര്ണം കപികച്ഛുമൂലാച്ച ചൂര്ണം പൃഥക് കുഡവമാത്രം, മാക്ഷികസ്യ ച കുഡവഃ, ശര്കരാപലാനി പഞ്ചാശത്, പ്രത്യഗ്രഘൃതസ്യ പലാനി ഷോഡശ, അതഃ-സംയോജിതാത്, കര്ഷമാത്രം സ ഖാദേത് യസ്യ ഭവനേ കാന്താശതമസ്തി|

Adhikarana vAjIkaro godhUmAdiyogaH (23-24) · Śloka 24

| സാത്മഗുപ്താഫലാന് ക്ഷീരേ ഗോധൂമാന് സാധിതാന് ഹിമാന്||൨൩|| മാഷാന് വാ സഘൃതക്ഷൌദ്രാന് ഖാദന് ഗൃഷ്ടിപയോऽനുപഃ| ജാഗര്തി രാത്രിം സകലാമഖിന്നഃ ഖേദയന് സ്ത്രിയഃ||൨൪||

സ൦-ഗോധൂമാന് സകപികച്ഛുഫലാന് ദുഗ്ധേ സാധിതാന് ഹിമാന് മാഷാന് വാ ഘൃതമാക്ഷികാന്വിതാന് ഖാദന് ഗൃഷ്ടിക്ഷീരമനു പിബേദ്യഃ, സ സര്വാം രാത്രിമഖിന്നോ രാമാ രമയന് ജയതി(ജാഗര്തി)|

Adhikarana vAjIkaro tilayogaH strIshatagAmI (25) · Śloka 25

ബസ്താണ്ഡസിദ്ധേ പയസി ഭാവിതാനസകൃത്തിലാന്| യഃ ഖാദേത്സസിതാന് ഗച്ഛേത്സ സ്ത്രീശതമപൂര്വവത്||൨൫||

സ൦-ഛാഗലാണ്ഡപക്വേ ക്ഷീരേ തിലാനസകൃദ്ഭാവിതാന് സശര്കരാന് യഃ ഖാദേത്, സ കാന്താശതമപൂര്വ ഇവ യാതി|

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNayogaH strIshatadAmI (26) · Śloka 26

ചൂര്ണം വിദാര്യാ ബഹുശഃ സ്വരസേനൈവ ഭാവിതമ്| ക്ഷൌദ്രസര്പിര്യുതം ലീഢ്വാ പ്രമദാശതമൃച്ഛതി||൨൬||

സ൦-ശൃഗാലികായാശ്ചൂര്ണം വിദാരീസ്വരസേനൈവ ബഹുശോ ഭാവിതം മധുഘൃതയുക്തം ലീഢ്വാ രാമാശതം യാതി|

Adhikarana vAjIkaro kRuShNAdhAtrIPalarajoyogaH (27-28) · Śloka 28

കൃഷ്ണാധാത്രീഫലരജഃ സ്വരസേന സുഭാവിതമ്| ശര്കരാമധുസര്പിര്ഭിര്ലീഢ്വാ യോऽനു പയഃ പിബേത്||൨൭|| സ നരോऽശീതിവര്ഷോऽപി യുവേവ പരിഹൃഷ്യതി| |൨൮|

സ൦-കൃഷ്ണാമലകചൂര്ണം ധാത്രീസ്വരസേന സുഭാവിതം ശര്കരാക്ഷൌദ്രഘൃതൈര്ലീഢ്വാ യോऽനു ക്ഷീരം പിബേത്, സ പുരുഷോऽശീതിവര്ഷോऽപി തരുണ ഇവ ഹൃഷ്യതി|

Adhikarana vAjIkaro madhukacUrNayogo nityaveakArI (28-29) · Śloka 29

| കര്ഷം മധുകചൂര്ണസ്യ ഘൃതക്ഷൌദ്രസമന്വിതമ്||൨൮|| പയോऽനുപാനം യോ ലിഹ്യാന്നിത്യവേഗഃ സ നാ ഭവേത്| |൨൯|

സ൦-മധുയഷ്ടികാചൂര്ണസ്യ കര്ഷം ഘൃതക്ഷൌദ്രയുതം ക്ഷീരാനുപാനം യോ ലേഢി, സോऽപ്രണഷ്ടവേഗഃ പുരുഷഃ സ്യാത്|

Adhikarana vAjIkaro kulIrashRu~ggIkalkayogaH (29-30) · Śloka 30

| കുലീരശൃങ്ഗ്യാ യഃ കല്കമാലോഡ്യ പയസാ പിബേത്||൨൯|| സിതാഘൃതപയോന്നാശീ സ നാരീഷു വൃഷായതേ| |൩൦|

സ൦-കര്കടശൃങ്ഗ്യാഃ കല്കം ക്ഷീരേണാലോഡ്യ യഃ പിബേദ്ഛര്കരാസര്പിഃക്ഷീരാന്നഭുക്, സ രാമാസു വൃഷായതേ|

Adhikarana vAjIkaro payasyAyogaH (30-31) · Śloka 31

| യഃ പയസ്യാം പയഃസിദ്ധാം ഖാദേന്മധുഘൃതാന്വിതാമ്||൩൦|| പിബേദ്ബാഷ്കയണം ചാനു ക്ഷീരം ന ക്ഷയമേതി സഃ| |൩൧|

സ൦-ക്ഷീരകാകോലീം ക്ഷീരസിദ്ധാമ് മാക്ഷികഘൃതയുതാം യഃ ഖാദേത്, ബഷ്കയണീക്ഷീരമനുഃ യഃ പിബേത്, സ ശുക്രക്ഷയം ന യാതി|

Adhikarana vAjIkaro svayaMgutpAdicUrNayogaH (31-32) · Śloka 32

| സ്വയംഗുപ്തേക്ഷുരകയോര്ബീജചൂര്ണം സശര്കരമ്||൩൧|| ധാരോഷ്ണേന നരഃ പീത്വാ പയസാ രാസഭായതേ| |൩൨|

സ൦-കപികച്ഛ്വിക്ഷുരകബീജചൂര്ണം ശര്കരാസഹിതം ധാരോഷ്ണേന ക്ഷീരേണ പീത്വാ നരോ ബാലേയ ഇവാചരതി|

Adhikarana vAjIkaro uccaTAcUrNayogaH,vAjIkaro SatAvarIcUrNayogaH (32) · Śloka 32

| ഉച്ചടാചൂര്ണമപ്യേവം ശതാവര്യാശ്ച യോജയേത്||൩൨||

സ൦-ഉച്ചടായാഃ ശതാവര്യാശ്ച ചൂര്ണമേവമേവ യോജയേത്|

Adhikarana vAjIkaro dadhisArAdiyogaH (33) · Śloka 33

ചന്ദ്രശുഭ്രമ് ദധിസരം സസിതാഷഷ്ടികൌദനമ്| പടേ സുമാര്ജിതം ഭുക്ത്വാ വൃദ്ധോऽപി തരുണായതേ||൩൩||

സ൦-ദധ്നഃ സരം ശശിധവലം ശര്കരാഷഷ്ടികൌദനയുക്തം വസ്ത്രേണ സുഭാവി(മാര്ജി)തം ഭുക്ത്വാ വൃദ്ധോऽപി തരുണ ഇവാചരതി|

Adhikarana vAjIkaro shvadaMShTrAdiyogaH strIshatagAmI (34) · Śloka 34

ശ്വദംഷ്ട്രേക്ഷുരമാഷാത്മഗുപ്താബീജശതാവരീഃ| പിബന് ക്ഷീരേണ ജീര്ണോऽപി ഗച്ഛതി പ്രമദാശതമ്||൩൪||

സ൦-ശ്വദംഷ്ട്രാദീന് ക്ഷീരേണ പിബന് വൃദ്ധോऽപി രാമാശതം യാതി|

Adhikarana vRuShyasya lakShaNam (35) · Śloka 35

യത്കിഞ്ചിന്മധുരം സ്നിഗ്ധം ബൃംഹണം ബലവര്ധനമ്| മനസോ ഹര്ഷണം യച്ച തത്സര്വ വൃഷ്യമുച്യതേ||൩൫||

സ൦-യത്കിഞ്ചിദ്വസ്തു മധുരാദിഗുണം ചിത്തഹര്ഷജനനം ച, തത്സര്വമപി വൃഷ്യം കഥ്യതേ|

Adhikarana evaM vidhairdravyairdarpitaH pramadA vrajet (36) · Śloka 36

ദ്രവ്യൈരേവംവിധൈസ്തസ്മാദ്ദര്പിതഃ പ്രമദാം വ്രജേത്| ആത്മവേഗേന ചോദീര്ണഃ സ്ത്രീഗുണൈശ്ച പ്രഹര്ഷിതഃ||൩൬||

സ൦-തസ്മാദേവംപ്രകാരലിര്ദ്രവ്യൈഃ കൃതദര്പഃ ശതം ലലനാനാം യായാത്| ന കേവലം വൃഷ്യദ്രവ്യൈര്ദര്പിതോ യാവദാത്മവേഗേന ചോദീര്ണഃ-പ്രേരിതഃ| ന തു വാജീകരണം മേ യുക്തമിതി യോഷിതം ഗച്ഛേത്| സ്ത്രീഗുണൈഃ-ലാവണ്യകൌമല്യാദിഭിഃ , കൃതപ്രഹര്ഷഃ സന്|

Adhikarana sarvendriyasukhA viShayAH sevyAH (37) · Śloka 37

സേവ്യാഃ സര്വേന്ദ്രിയസുഖാ ധര്മകല്പദ്രുമാങ്കുരാഃ| വിഷയാതിശയാഃ പഞ്ച ശരാഃ കുസുമധന്വനഃ||൩൭||

സ൦-തഥാ വിഷയാതിശയാഃ-മനോഹരാഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ, സേവനീയാഃ \\\\\ കിമ്ഭുതാഃ ? സര്വേന്ദ്രിയാണാം സുഖഹേതവഃ, തഥാ ധര്മ ഏവ കല്പവൃക്ഷേऽങ്കുരാ ഇവാങ്കുരാഃ| തഥാ പുഷ്പചാപസ്യ പഞ്ചശിലീമുഖാ ഇതി വാക്യരൂപകമ്|

Adhikarana strIsharIre sa~gghAsena sthitA viShayAH paraM harShaprItikarAH (38) · Śloka 38

ഇഷ്ടാ ഹ്യേകൈകശോऽപ്യര്ഥാ ഹര്ഷപ്രീതികരാഃ പരമ്| കിം പുനഃ സ്ത്രീശരീരേ യേ സങ്ഘാതേന പ്രതിഷ്ഠിതാഃ||൩൮||

സ൦-യസ്മാദേകൈസ്കശോऽപി-വ്യസ്താ അപി, അര്ഥാഃ-ശബ്ദാദയഃ സേവ്യമാനാഃ, പരം ഹര്ഷപ്രീത്യുത്പാദകാഃ| കിമുത സ്ത്രിയാഃ ശരീരേ യേ സമുദായേന വ്യവസ്ഥിതാഃ|

Adhikarana vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam (39-40) · Śloka 40

നാമാപി യസ്യാ ഹൃദയോത്സവായ യാം പശ്യതാം തൃപ്തിരനാപ്തപൂര്വാ| സര്വേന്ദ്രിയാകര്ഷണപാശഭൂതാ കാണ്താനുവൃത്തിവ്രതദീക്ഷിതാ യാ||൩൯|| കലാവിലാസാങ്ഗവയോവിഭൂഷാ ശുചിഃ സലജ്ജാ രഹസി പ്രഗല്ഭാ| പ്രിയംവദാ തുല്യമനഃശയാ യാ സാ സ്ത്രീ വൃഷത്വായ പരം നരസ്യ||൪൦||

സ൦-യസ്യാഃ സ്ത്രിയാ നാമാപി ഹൃദയോത്സവായ| യം സ്ത്രിയമാലോകയതാമനാപ്തപൂര്വാ തൃപ്തിഃ സ്യാത്| തഥാ യാऽശേഷാണാം കരണാനാമാകര്ഷണപാശഃ| തഥാ കാന്തസ്യ-ഭര്തുഃ, അനുവര്തനം തദേവ വ്രതം തത്ര യാ ദീക്ഷിതാ| ഇന്ദ്രവജ്രാവൃത്തമ്| തഥാ കലാദയ ഏവ വിഭൂഷാ യസ്യാഃ സൈവമ്| തഥാ ശുചിഃ-അന്തര്ബഹിശ്ച, ലജ്ജാന്വിതാ, രഹസിസുരതേ, പ്രൌഢാ| തഥാ സൌമ്യവചനാ| തഥാ തുല്യഃ-സമോ, മനഃശയോ-മനസിജോ, യസ്യാഃ സൈവം യാ, സാ സ്ത്രീ-വാമലോചനാ, പരം അതിശയേന, പുംസോ വൃഷത്വായ കല്പതേ| ഉപജാതിഃ|

Adhikarana kAmashAstravihitaraticaryAcaraNam (41) · Śloka 41

ആചരേച്ച സകലാം രതിചര്യാ കാമസൂത്രവിഹിതാമനവദ്യാമ്| ദേശകാലബലശക്ത്യനുരോധാ- ദ്വൈദ്യതന്ത്രസമയോക്ത്യവിരുദ്ധാമ്||൪൧||

സ൦-തഥാ കാമസൂത്രേ വിഹിതാ യാ സകലാ രതിചര്യാ താമഗര്ഹ്യാം ദേശാദിവശാദാചരേത്| തഥാ വൈദ്യകശാസ്ത്രാചാരേऽവിരുദ്ധാമ്| സ്വാഗതാവൃത്തമ്|

Adhikarana vAjIkarA aBya~jjanAdayaH (42-45) · Śloka 45

അഭ്യഞ്ജനോദ്വര്തനസേകഗന്ധ- സ്രക്ചിത്രവസ്ത്രാഭരണപ്രകാരാഃ| ഗാന്ധര്വകാവ്യാദികഥാപ്രവീണാഃ സമസ്വഭാവാ വശഗാ വയസ്യാഃ||൪൨|| ദീര്ഘികാ സ്വഭവനാന്തനിവിഷ്ടാ പദ്മരേണുമധുമത്തവിഹങ്ഗാ| നീലസാനുഗിരീകൂടനിതമ്ബേ കാനനാനി പുരകണ്ഠഗതാനി||൪൩|| ദൃഷ്ടിസുഖാ വിവിധാ തരുജാതിഃ ശ്രോത്രസുഖഃ കലകോകിലനാദഃ| അങ്ഗസുഖര്തുവശേന വിഭൂഷാ ചിത്തസുഖഃ സകലഃ പരിവാരഃ||൪൪|| താമ്ബൂലമച്ഛമദിരാ കാന്താ കാന്താ നിശാ ശശാങ്കാങ്കാ| യദ്യച്ച കിഞ്ചിദിഷ്ടം മനസോ വാജീകരം തത്തത്||൪൫||

സ൦-തഥാऽഭ്യഞ്ജനാദി വാജീകരണമിതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| ഗീതാദികുശലാസ്തുല്യസ്വഭാവാ വശഗാഃ സഹായാഃ| തഥാ ദീര്ഘികാക്രീഡാപുഷ്കരിണീ, സ്വഗൃഹസമീപേ കൃതാ| പദ്മരേണുമധുദ്ഭ്യാം മത്താ വിഹങ്ഗാ യസ്യാം സൈവമ്| ഹരിതസമഭൂഭാഗം യത്പര്വതശൃങ്ഗം, തസ്യ നിതമ്ബഃ, തത്ര ച യാനി കാനനാനി, താനി പുരസമീപഭൂതാനി| ഉപജാതിസ്വാഗതേ വൃത്തേ| ദൃഷ്ടിസുഖകാരിണീ തഥാ നാനാപ്രകാരാ മഹീരുഹജാതിഃ| കലകണ്ഠകൂഹിതം ശ്രവണസുഖകാരി| അങ്ഗേ സുഖാനുരോധേന ഋത്വനുരോധേന ച ഭൂഷണമ്| തഥാ സകലഃ പരിവാരോ മനഃസുഖഹേതുഃ| തഥാ താമ്ബൂലാദികം വാജീകരണമ്| ന ച കേവലം താമ്ബൂലാദികമ്, അപി തു യദ്യച്ച കിഞ്ചിച്ചേതസഃ പ്രിയം തത്തത് വാജീകരണമ്| ദോധകമുദ്ഗീതിരാര്യാ|

Adhikarana kAmasyotpAdakAH padArthAH (46-47) · Śloka 47

മധു മുഖമിവ സോത്പലം പ്രിയായാഃ കലരണനാ പരിവാദിനീ പ്രിയേവ| കുസുമചയമനോരമാ ച ശയ്യാ കിസലയിനീ ലതികേവ പുഷ്പിതാഗ്രാ||൪൬|| ദേശേ ശരീരേ ച ന കാചിദര്തി- രര്ഥേഷു നാല്പോऽപി മനോവിഘാതഃ| വാജീകരാഃ സന്നിഹിതാശ്ച യോഗാഃ കാമസ്യ കാമം പരിപൂരയന്തി||൪൭||

സ൦-തഥാ മാര്ദ്വീകം സജലജം ദയിതാവദനമിവ| പരിവാദിനീ-വീണാ, മധുരക്വണനാ വല്ലഭേവ| പുഷ്പനികരരമണീയാ ശയ്യാപല്ലവവതീ കുസുമപ്രധാനാ ലതേവ| പുഷ്പിതാഗ്രേതി വൃത്തനാമശ്ലേഷഃ| ദേശ ഇത്യാദി| ഏതേ പദാര്ഥാഃ കാമസ്യ കാമം-ഇച്ഛാം പൂരയന്തി, കാമമുത്പാദയന്തീത്യര്ഥഃ| പുഷ്പിതാഗ്രേന്ദ്രവജ്രേ വൃത്തേ|

Adhikarana agryasa~ggrahaH (48-58) · Śloka 58

അധുനാऽഗ്ര്യസങ്ഗ്രഹമാഹ മുസ്താപര്പടകം ജ്വരേ, തൃഷി ജലം മൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ടോദ്ഭവം, ലാജാശ്ഛര്ദിഷു, ബസ്തിജേഷു ഗിരിജം, മേഹേഷു ധാത്രീനിശേ| പാണ്ഡൌ ശ്രേഷ്ഠമയോऽഭയാऽനിലകഫേ, പ്ലീഹാമയേ പിപ്പലീ, സന്ധാനേ കൃമിജാ, വിഷേ ശുകതരുര്മേദോനിലേ ഗുഗ്ഗുലുഃ||൪൮|| വൃഷോऽസ്രപിത്തേ, കുടജോऽതിസാരേ, ഭല്ലാതകോऽര്ശഃസു, ഗരേഷു ഹേമ| സ്ഥൂലേഷു താര്ക്ഷ്യം, ക്രിമിഷു കൃമിഘ്നം, ശോഷേ സുരാ ച്ഛാഗപയോऽഥ മാംസമ്||൪൯|| അക്ഷ്യാമയേഷു ത്രിഫലാ, ഗുഡൂചീ വാതാസ്രരോഗേ, മഥിതം ഗ്രഹണ്യാമ്| കുഷ്ഠേഷു സേവ്യഃ ഖദിരസ്യ സാരഃ, സര്വേഷു രോഗേഷു ശിലാഹ്വയം ച||൫൦|| ഉന്മാദം ഘൃതമനവം ശോകം മദ്യം, വ്യപസ്മൃതിം ബ്രഹ്മീ| നിദ്രാനാശം ക്ഷീരം ജയതി, രസാലാ പ്രതിശ്യായമ്||൫൧|| മാംസം കാര്ശ്യം, ലശുനഃ പ്രഭഞ്ജനം, സ്തബ്ധഗാത്രതാം സ്വേദഃ| ഗുഡമഞ്ജര്യാഃ ഖപുരോ നസ്യാത് സ്കന്ധാംസബാഹുരുജമ്||൫൨|| നവനീതഖണ്ദമര്ദിതമൌഷ്ട്രം മൂത്രം പയശ്ച ഹന്ത്യുദരമ്| നസ്യം മൂര്ധവികാരാന്, വിദ്രധിമചിരോത്ഥമസ്രവിസ്രാവഃ||൫൩|| നസ്യം കവലോ മുഖജാന്, നസ്യാഞ്ജനതര്പണാനി നേത്രരുജഃ| വൃദ്ധത്വം ക്ഷീരഘൃതേ, മൂര്ച്ഛാം ശീതമ്ബുമാരുതച്ഛായാഃ||൫൪|| സമശുക്താര്ദ്രകമാത്രാ മന്ദേ വഹ്നൌ, ശ്രമേ സുരാ സ്നാനമ്| ദുഃഖസഹത്വേ സ്ഥൈര്യേ വ്യായാമോ, ഗോക്ഷുരുര്ഹിതഃ കൃച്ഛ്രേ||൫൫|| കാസേ നിദിഗ്ധികാ, പാര്ശ്വശൂലേ പുഷ്കരജാ ജടാ| വയസഃ സ്ഥാപനേ ധാത്രീ, ത്രിഫലാ ഗുഗ്ഗുലുര്വ്രണേ||൫൬|| ബസ്തിര്വാതവികാരാന്, പൈത്താന് രേകഃ, കഫോദ്ഭവാന് വമനമ്| ക്ഷൌദ്രം ജയതി ബലാസം, സര്പിഃ പിത്തം, സമീരണം തൈലമ്||൫൭|| ഇത്യഗ്ര്യം യത്പ്രോക്തം രോഗാണാമൌഷധം ശമായാലമ്| തദ്ദേശകാലബലതോ വികല്പനീയം യഥായോഗമ്||൫൮||

സ൦-മുസ്താപര്പടകം ജ്വരേ ശ്രേഷ്ഠം-രോഗോപശമനഹേതുഃ| ഏവം ശേഷേഷ്വപി യോജ്യമ്| സന്ധാനേ-ഉരഃസന്ധാനേ, കൃമിജാ-ലാക്ഷാ, ശ്രേഷ്ഠാ| ശുകതരുഃ-ശിരീഷഃ| ശാര്ദൂലവിക്രീഡിതം വൃത്തമ്| വൃഷാദയോ രക്തപിത്താദിഷു ശ്രേഷ്ഠാഃ| ഉപജാതിഃ| അക്ഷ്യാമയാദിഷു ത്രിഫലാദീനി സേവ്യാനി| ഇന്ദ്രവജ്രാ| അനവം-പുരാണം, സര്പിഃ കര്തൃഭൂതമുന്മാദം ജയതി| വ്യപസ്മൃതിം-അപസ്മാരം, ബ്രാഹ്മീ ജയതി| ഏവം ക്ഷീരാദയോ നിദ്രാനാശാദീന് ജയന്തീതിയോജ്യമ്| ഗുഡമഞ്ജരീ-കാലാ ശാല്മലീ, തസ്യാഃ ഖപുരോ-നിര്യാസോ, നസ്യേന സ്കന്ധാദിജാം രുജം ഹന്തി| നവനീതയുക്തം ഖണ്ഡമര്ദിതമ്| ഔഷ്ട്രം പയോ മൂത്രം ച ജഠരം പരാകരോതി| ഔഷ്ട്രമിതി ചിന്ത്യമ്| ഉഷ്ട്രാദ്രുഞി പ്രാപ്തേ കേചിത്തു തസ്യേദമിതി വിവക്ഷയാ അണ്പ്രത്യയഃ കാര്യ ഇത്യാഹുഃ| നസ്യാദയോ മൂര്ധവികാരാദീന് ജഹതീതി സമ്ബന്ധഃ| നനു, വൃദ്ധത്വം ക്ഷീരഘൃതേ ഹത ഇത്യനുപപന്നമ്| തഥാഹി-"ഏകരസാഭ്യാസോ ദൌര്ബല്യകരാണാമ്|" (ച. സൂ. അ. ൨൫) ഇത്യുക്തമ്| ദൌര്ബല്യകരണം ച കഥം വൃദ്ധത്വഹൃത് സ്യാത് ? ബ്രൂമഃ| ഉത്സര്ഗത്വാത്തസ്യ വചസഃ, അപവാദരൂപം ത്വിദം വചനമ്| തസ്മാത് ക്ഷീരഘൃതാദന്യത്രൈകരസാഭ്യാസസ്യ ദൌര്ബല്യകരണ്ത്വം വേദ്യമ്| ഗീതയസ്തിസ്രഃ(പഞ്ച)| കാസേത്യാദി| [ ബസ്തിരിത്യാദി|] ആര്യാ| ഇതി-ഉക്തേന പ്രകാരേണ, യച്ഛ്രേഷ്ഠമൌഷധമുക്തമ്, തദ് രോഗാണാം ശമായ-ശാന്ത്യൈ, അലം-സമര്ഥമ്| തച്ച-അഗ്ന്യം, ദേശാദീനാം ബലേന യഥാസ്വം കല്പനീയമ്| ജഘനചപലാऽऽര്യാ| ഏതച്ച യഥാസ്വം ചികിത്സിതേഷു കഥിതം സങ്ക്ഷേപതയാ പുനഃ കഥിതമ്| ശാസ്ത്രം ഹി വ്യാസേന സമാസേന ച വിമതയോ വിരുന്ധതേ| തസ്മാത് പൂര്വം വ്യാസേനോപദേശഃ, ഇദം(അയം) തു സമാസേനേത്യവബുധ്യസ്വ|

Adhikarana saMshayAnAgniveshasya prashnaH (59) · Śloka 59

ഇത്യാത്രേയാദാഗമയ്യാര്ഥസൂത്രം തത്സൂക്താനാം പേശലാനാമതൃപ്തഃ| ഭേഡാദീനാം സമ്മതോ ഭക്തിനമ്രഃ പപ്രച്ഛേദം സംശയാനോऽഗ്നിവേശഃ||൫൯||

സം-ആത്രേയാത്-ഭഗവതഃ പുനര്വസോഃ, ഇതി-ഉക്തേന പ്രകാരേണ, അര്ഥസൂത്രം-അഭിധേയതത്ത്വം ച, ആഗമയ്യ-അവബുധ്യ, അഗ്നിവേശഃ സംശയാനോ-ന തു ശാസ്ത്രാവബോധാഹംകൃതഃ, ഇദം-വക്ഷ്യമാണം, പപ്രച്ഛ| കിമ്ഭൂതഃ ? തസ്യ-ആത്രേയസ്യ മുനേഃ, സൂക്താനി-സുഭാഷിതാനി, യുക്തിയുക്താര്ഥപ്രതിപാദനാത്തേഷാം സൂക്താനാം മധുരാണാമതൃപ്തഃസാകാങ്ക്ഷഃ| തഥാ ച കിമ്ഭൂതഃ ? ഭേഡജാതൂകര്ണ്യാദീനാം പുനര്വസുശിഷ്യാണാം സമ്മതഃ| തഥാ ഭക്തിനമ്രോ-ന തു ജ്ഞാനോദ്ധതഃ സന്, സ പപ്രച്ഛ| ശാലിനീവൃത്തമ്|

Adhikarana punarvasudattamuttaram (60-62) · Śloka 62

കിം പൃഷ്ടവാന് ? ഇത്യാഹ ദൃശ്യന്തേ ഭഗവന് കേചിദാത്മവന്തോऽപി രോഗിണഃ| ദ്രവ്യോപസ്ഥാതൃസമ്പന്നാ വൃദ്ധവൈദ്യമതാനുഗാഃ||൬൦|| ക്ഷീയമാണാമയപ്രാണാ വിപരീതാസ്തഥാऽപരേ| ഹിതാഹിതവിഭാഗസ്യ ഫലം തസ്മാദനിശ്ചിതമ്||൬൧|| കിം ശാസ്തി ശാസ്ത്രമസ്മിന് ഇതി കല്പയതോऽഗ്നിവേശമുഖ്യസ്യ| ശിഷ്യഗണസ്യ പുനര്വസു- രാചഖ്യൌ കാര്ത്സ്ന്യതസ്തത്ത്വമ്||൬൨||

സം-ഭഗവന്-പുനര്വസോ, കേചിന്നരാ ആത്മവന്തോ ഹിതാഹാരവിഹാരാ അപി രോഗിണഃ പ്രത്യക്ഷാനുമാനാദ്യൈരുപലഭ്യന്തേ| ആത്മവന്തോऽപീത്യപിശബ്ദാദനാത്മവന്തോऽപി| കദാചിത് ശേഷപാദത്രയവികലത്വേന രോഗിത്വം സ്യാത്, നേത്യാഹ-ദ്രവ്യോപസ്ഥാതൃസമ്പന്നാ വൃദ്ധവൈദ്യമതാനുഗാ ഇതി| തഥാऽऽമയാശ്ച പ്രാണാശ്ചാമയപ്രാണാഃ, ക്ഷീയമാണാ ആമയപ്രാണാ യേഷാം ത ഏവമ്, കേചിദ്രോഗാദ്വിമുച്യമാനാഃ കേചിച്ച മ്രിയമാണാ ഇത്യര്ഥഃ| വിപരീതാസ്തഥാऽപര ഇതി അനാത്മവന്തോ ദ്രവ്യോപസ്ഥാതൃവികലാ വൃദ്ധവൈദ്യമതാനനുസാരിണശ്ചൈവംഭാവാ ദൃശ്യന്തേ| തസ്മാത്-അനന്തരോക്താത്കാരണാത്, ഹിതാഹിതവിഭാഗസ്യ തന്ത്രോക്തം ഫലമനിശ്ചിതം-അനൈകാന്തികമ്| അനിശ്ചിതഫലത്വാച്ച കാരണാത് ശാസ്ത്രം-ആയുര്വേദാഖ്യം, കിം ശാസ്തി ? ന-കിഞ്ചിച്ഛിക്ഷയതീതി| അതശ്ചൈതദാരമ്ഭോ നിഷ്ഫലഃ കാകദന്തപരീക്ഷാശാസ്ത്രവത്| ഇതി വികല്പയതഃ ശിഷ്യഗണസ്യ-ജാതൂകര്ണ്യഭേഡാദേഃ, ഭഗവാന് പുനര്വസുസ്തത്ത്വം-പരമാര്ഥം, കാര്ത്സ്ന്യേന-സാമസ്ത്യേന, ജഗാദ| കിമ്ഭൂതസ്യ ശിഷ്യഗണസ്യ ? അഗ്നിവേശോ മുഖ്യഃ-പ്രധാനോ, യസ്യ തസ്യേതി|

Adhikarana cikitsA~acikitsA cana tulyA (63) · Śloka 63

കിം തദുക്തവാന്? ഇത്യാഹ ന ചികിത്സാऽചികിത്സാ ച തുല്യാ ഭവിതുമര്ഹതി| വിനാऽപി ക്രിയയാ സ്വാസ്ഥ്യം ഗച്ഛതാം ഷോഡശാംശയാ||൬൩||

സ൦-ചികിത്സാ-ചതുഷ്പാത്ഷോഡശഗുണയുക്താ, അചികിത്സാ-ഹിതാഹിതവിഭാഗാപരാമര്ശേ യത്കിഞ്ചനകാരിതാ, സാ തുല്യാ ഭവിതും നാര്ഹതി| കേഷാമ് ? ക്രിയാം വിനാ സ്വാസ്ഥ്യമപി ഗച്ഛതാമ്| അപിശബ്ദോ ഭിന്നക്രമഃ, സ്വാസ്ഥ്യമപീऽത്യതോऽനന്തരം ദ്രഷ്ടവ്യഃ| കിമ്ഭൂതയാ ക്രിയയാ ? ഷോഡശാംശയാ| തദയം ഭാവഃ,-ഷോഡശ ഭാഗയാ ചികിത്സയാ വിനാ യത്ര രോഗോപശാന്തിഃ സ്യാത്, തത്രാപി ചികിത്സയാ ക്ഷിപ്രതരം തത്സാധനം ചികിത്സാ വിശിഷ്ടാ| തഥാ ചികിത്സാസാധ്യാനാം രോഹിണികാദീനാം ചികിത്സാമന്തരേണ ശാന്തിര്നാസ്തി| തദേവമപി ചികിത്സയാ തുല്യാऽചികിത്സാ ന ഭവിതുമര്ഹതീതി|

Adhikarana Ata~gkapa~gkamagnAnAM BiShagjitaM hastAlambaH (64) · Śloka 64

ആതങ്കപങ്കമഗ്നാനാം ഹസ്താലമ്ബോ ഭിഷഗ്ജിതമ്| ജീവിതം മ്രിയമാണാനാം സര്വേഷാമേവ നൌഷധാത്||൬൪||

സ൦-തസ്മാദാതങ്ക ഏവ പങ്കോ ദുരുത്തരത്വാത്തസ്മിന് മഗ്നാനാം തപ്താനാം, ഭിഷഗ്ജിതം-തദുപദേശകശാസ്ത്രം, ഉപചാരാദേവമുക്തമ്| തദ്ഭിഷഗ്ജിതം ഹസ്താലമ്ബോ-ഹസ്താലമ്ബതുല്യമ്| മ്രിയമാണാനാം സര്വേഷാമേവാസാധ്യാനാമപി ഭേഷജാജ്ജീവിതം ന ച ഭവതി|

Adhikarana sarve rogA upAyaM nApekShante (65) · Śloka 65

ന ഹ്യുപായമപേക്ഷന്തേ സര്വേ രോഗാ, ന ചാന്യഥാ| ഉപായസാധ്യാഃ സിധ്യന്തി,നാഹേതുര്ഹേതുമാന് യതഃ||൬൫||

സ൦-യസ്മാത് സര്വേ രോഗാഃ-അസാധ്യാ അപി, ഉപായം-ചതുഷ്പാദലക്ഷണം ചികിത്സിതം, നാപേക്ഷന്തേ, അസാധ്യരോഗാണാം ചികിത്സാനിരപേക്ഷത്വാത്| യേ ചോപായസാധ്യാ രോഗാഃ-രോഹിണ്യാദയഃ, തേऽന്യഥാ ചികിത്സാമന്തരേണ, നൈവ സിധ്യന്തി| യതോ യോऽഹേതുഃ സ ഹേതുമാന്ന ഭവതി| അപി തു നിര്യുക്തിക ഏവായം ഹേതുവാദഃ, യച്ചികിത്സാഖ്യേന ഹേതുനാ വിനൈവ രോഗോപശാന്തിര്ദ്ദശ്യ ഇതി|

Adhikarana upAyasAdhyA rogAH sidhyanti (66) · Śloka 66

യദുക്തം സര്വസമ്പത്തിയുക്തയാऽപി ചികിത്സയാ| മൃത്യുര്ഭവതി, തന്നൈവം നോപായേऽസ്ത്യനുപായതാ||൬൬||

സ൦-യത്തൂക്തം സര്വസമ്പത്തിയുക്തയാऽപി ചികിത്സയാ മൃത്യുര്ഭവതി| ദൃശ്യന്തേ ഭഗവന് കേചിദാത്മവന്തോऽപി രോഗിണഃ| യാവത്ക്ഷീയമാണാമയപ്രാണാഃ ഇത്യാദി| തദേവം ന ഭവതി, യഥാ ത്വം വദസി| യസ്മാന്ന ഉപായേऽനുപായതാऽസ്തി| യോ ഹി യസ്യ യയാ യുക്ത്യോപായഃ പ്രഥിതഃ, സ ന കദാചിത്തസ്യാനുപായഃ| യഥാ,-ഘടസ്യ മൃദ്ദണ്ഡചക്രാദിസാമഗ്രീവിശേഷോ ന കദാചിദനുപായോ ഭവിതുര്മഹതി| തസ്മാച്ചതുഷ്പാച്ചികിത്സാസാധ്യസ്യ രോഗസ്യോപായ ഏവ ചികിത്സാ, ന ത്വനുപായഃ|

Adhikarana upAye~anupAyatA nAsti,daivavaiguNyAt kadAcinna siddhiH (67) · Śloka 67

അപി ചോപായയുക്തസ്യ ധീമതോ ജാതുചിത് ക്രിയാ| ന സിധ്യേദ്ദൈവവൈഗുണ്യാന്ന ത്വിയം ഷോഡശാത്മികാ||൬൭||

സ൦-ധീമതഃ-പ്രാജ്ഞസ്യ നരസ്യ, ഉപായയുക്തസ്യാപി ദൈവാപരാധാത് ഇയം ഷോഡശാത്മികാ ക്രിയാ കദാചിന്ന സിധ്യതി| ത(യ)സ്മാദായുഃ പരീക്ഷ്യ സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗ്ജ്ഞോ ജ്ഞാനപൂര്വം ചികിത്സായാം വൈദ്യഃ പ്രവര്തതേ തസ്മാദ്ദൈവവൈഗുണ്യമ്| വിമലവിപുലമത്യാ സമ്യക് പരിച്ഛേദാച്ചികിത്സായാ രോഗവിഷയേ പ്രവൃത്തായാഃ സിദ്ധിരേവ സ്യാന്നാസിദ്ധിഃ| യസ്മാദ്യോ യത്രോപായഃ, സ തത്രാനുപായോ ന ഭവതി| മുനിനാऽപ്യുക്തമ് (ച.സൂ. അ. ൧൦/൭)-"സാധ്യാസാധ്യവീഭാഗജ്ഞോ ജ്ഞാനപൂര്വം ചികിത്സകഃ| കാലേ ചാരഭതേ കര്മ യത്തത്സാധയതി ധ്രുവമ്||" ഇതി|

Adhikarana eteShAmudAharaNAni (68-70) · Śloka 70

ഏതദേവ പ്രതിപാദയന്നാഹ കസ്യാസിദ്ധോऽഗ്നിതോയാദിഃ സ്വേദസ്തമ്ഭാദികര്മണി| ന പ്രീണനം കര്ഷണം വാ കസ്യ ക്ഷീരം ഗവേധുകമ്||൬൮|| കസ്യ മാഷാത്മഗുപ്താദൌ വൃഷ്യത്വേ നാസ്തി നിശ്ചയഃ| വിണ്മൂത്രകരണാക്ഷേപൌ കസ്യ സംശയിതൌ യവേ||൬൯|| വിഷം കസ്യ ജരാം യാതി മന്ത്രതന്ത്രവിവര്ജിതമ്| കഃ പ്രാപ്തഃ കല്യതാം പഥ്യാദൃതേ രോഹിണികാദിഷു||൭൦||

സ൦-കസ്യ പുരുഷസ്യ വഹ്നിഃ സ്വേദകര്മണി, സ്തമ്ഭനകര്മണി ച തോയം, ന സിദ്ധമ്| ആദിശബ്ദാന്മൂര്ച്ഛാപഗമാദൌ ശീതാനിലാദിഃ| അപി തു സര്വസ്യൈവ സിദ്ധോऽന്വയവ്യതിരേകാത്| ഏവം യാവദ്രോഹിണികാദിഷ്വിതി വ്യാഖ്യേയമ്| ഏവം നിശ്ചിതഫലാ ചികിത്സേതി സ്ഥിതമ്|

Adhikarana cikitsA vinA~akAlamaraNaM kathaM vAryatAm? (71) · Śloka 71

അപി ചാകാലമരണം സര്വസിദ്ധാന്തനിശ്ചിതമ്| മഹതാऽപി പ്രയത്നേന വാര്യതാം കഥമന്യഥാ||൭൧||

സ൦-ന കേവലം പൂര്വോക്താദ്ധേതോശ്ചികിത്സാതന്ത്രം സഫലമ്| യതശ്ചാകാലമരണം സര്വസിദ്ധാന്തനിശ്ചിതമ്| തദന്യഥാ-ചികിത്സാശാസ്ത്രമന്തരേണ, പരമേണാപി യത്നേന കഥം-കേന പ്രകാരേണ, നിര്വായതാമ് ? ന കേനചിദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana jvare la~gghanabRuMhaNaM shAstrAdeva siddhiM gatam (72) · Śloka 72

ന ചാകാലമൃത്യുരക്ഷൈവ പ്രയോജനമസ്യ തന്ത്രസ്യേത്യാഹ ചന്ദനാദ്യപി ദാഹാദൌ രൂഢമാഗമപൂര്വകമ്| ശാസ്ത്രാദേവ ഗതം സിദ്ധിം ജ്വരേ ലങ്ഘനബൃംഹണമ്||൭൨||

സ൦-ദാഹാദൌ വിഷയേ ചന്ദനാദി ചാഗമപൂര്വകമേവ ലോകരൂഢമ്, ന ത്വേവമേവ| തഥാ ശാസ്ത്രാദേവ-ചികിത്സാഖ്യാത്, സകലലോകപ്രസിദ്ധം ജ്വരേ ലങ്ഘനബൃംഹണം ഭക്തച്ഛേദക്ഷീരാദി സിദ്ധിമുപഗതമ്, നാന്യസ്മാത്|

Adhikarana samyakcikitsite saMshayaM mA kRuthAH (73) · Śloka 73

ചതുഷ്പാദ്ഗുണസമ്പന്നേ സമ്യഗാലോച്യ യോജിതേ| മാ കൃഥാ വ്യാധിനിര്ഘാതം വിചികിത്സാം ചികിത്സിതേ||൭൩||

സ൦-തസ്മാച്ചതുഷ്പാദാ[നാം] യേ ഗുണാഃ-ആയുഷ്കമീയോക്താഃ (ഹൃ.സൂ.അ. ൧/൨൭), തൈഃ സമ്പന്നേ-യുക്തേ, തഥാ സുഷ്ഠു നിരൂപ്യ ദേശകാലാദീന് യോജിതേ ചികിത്സിതേ, വ്യാധിനിര്ഘാതം പ്രതി വിചികിത്സാം-സംശയം, മാ കൃഥാഃ|

Adhikarana akANDe mRutyupAshAnAM dRuDhaCedanametat (74) · Śloka 74

ഏതദ്ധി മൃത്യുപാശാനാമകാണ്ഡേ ഛേദനം ദൃഢമ്| രോഗോന്ത്രാസിതഭീതാനാം രക്ഷാസൂത്രമസൂത്രകമ്||൭൪||

സ൦-യതശ്ചാകാണ്ഡേ-അകാലേ, മൃത്യുപാശാഃ-ജ്വരാദയസ്തേഷാം ഏതത്-ചികിത്സാശാസ്ത്രം, ദൃഢം-സാരം, ഛേദനമ്| തഥാ സമുത്പന്നേഭ്യോ ജ്വരാദിഭ്യസ്ത്രസ്താനാം ശങ്കയാ ഭീതാനാം സൂത്രരഹിതം രക്ഷാസൂത്രകം, തത്കാര്യകരണാദിത്യര്ഥഃ| തസ്മാദധ്യേതവ്യം ചികിത്സാശാസ്ത്രമ്|

Adhikarana etaccikitsAshAstraM sAkShAdamRutam,tadevadurBAjanasthaM hAlAhalatvaM yAti (75) · Śloka 75

ഏതത്തദമൃതം സാക്ഷാജ്ജഗദായാസവര്ജിതമ്| യാതി ഹാലാഹലത്വം തു സദ്യോ ദുര്ഭാജനസ്ഥിതമ്||൭൫||

സ൦-തഥൈതത്-ചികിത്സാശാസ്ത്രം, തത്-സകലലോകപ്രസിദ്ധം, സാക്ഷാത്-സ്വരൂപേണ, അമൃതം മൃത്യുജയേ, ത(യ)ത് ലോകപ്രസിദ്ധം ജഗതഃ സുരാസുരരൂപസ്യ, ആയാസാദുത്പന്നം ക്ഷീരോദമഥനകാലേ, തേന വര്ജിതമിദമ്| അമൃതമപി ദുര്ഭാജനസ്ഥിതം സദ്യഃ-ശീഘ്രമേവ, വിഷത്വം യാതി|

Adhikarana BiShagpAshAn dUrAtyajet (76) · Śloka 76

തദേവ ദുര്ഭാജനം ദര്ശയതി അജ്ഞാതശാസ്ത്രസദ്ഭാവാന് ശാസ്ത്രമാത്രപരായണാന്| ത്യജേദ്ദൂരാദ് ഭിഷക്പാശാന് പാശാന് വൈവസ്വതാനിവ||൭൬||

സ൦-അജ്ഞാതഃ ശാസ്ത്രസദ്ഭാവഃ-പരമാര്ഥോ, യൈസ്താംസ്തഥാവിധാന് ഭിഷക്പാശാന് ദൂരതസ്ത്യജേത്| തഥാ ശാസ്ത്രമാത്രപരായണാന്-ശാസ്ത്രപാഠമാത്രശരണാന്| അത ഏവ വിഷസാമാന്യതഃ ശാസ്ത്രപാഠമാത്രത്വേന നിഷിദ്ധമ്| തഥാ ശാസ്ത്രപരമാര്ഥാനവബോധാച്ച വിഷത്വമ്| കാനിവ ? വൈവസ്വാതാന്-യമസമ്ബന്ധിനഃ, പാശാന് യഥാ| ഇതി താവദസമ്പൂര്ണാന്|

Adhikarana sAdhuvRuttAnAM BiShajAM Badram (77) · Śloka 77

സമ്യഗ്ഭിഷജഃ ശ്ലാഘമാനോ ബ്രൂതേ ഭിഷജാം സാധുവൃത്താനാം ഭദ്രമാഗമശാലിനാമ്| അഭ്യസ്തകര്മണാം ഭദ്രം ഭദ്രം ഭദ്രാഭിലാഷിണാമ്||൭൭||

സ൦-സുവൈദ്യാനാം സച്ചരിതാനാമിഹ ലോകേऽന്യത്ര ച സദൈവ ഭദ്രമ്| കിംവിധാനാമ് ? ആഗമേന-ഗ്രന്ഥതോऽര്ഥതഃ, ശ്ലാഘിതും ശീലം യേഷാം തേഷാമ്| ഈദൃശാ അപ്യനഭ്യസ്തകര്മാണോ ന ശ്ലാഘാര്ഹാഃ സ്യുരിത്യാഹ, അഭ്യസ്തം-അസകൃത്തൈലലേഹാദിപാകാദ്യനുവാസനനിരൂഹാദിയോജനം ച, [കര്മ] യൈസ്തേഷാം ലോകദ്വയേऽപി ഭദ്രമ്| സര്വസത്ത്വാനാം പുത്രമിത്രാദിരൂപേണ ഭദ്രമിവ ഹിതം സുഖം ചാഭിലഷന്തി-ഇച്ഛന്തി യേ, തേഷാമപി ഭദ്രം-ശസ്തമ്|

Adhikarana aShTA~ggahRudayasya tantrasya sa~ggre hAt pRuthakkaraNe pryojanam (78-80) · Śloka 80

ഇതി തന്ത്രഗുണൈര്യുക്തം തന്ത്രദോഷൈര്വിവര്ജിതമ്| ചികിത്സാശാസ്ത്രമഖിലം വ്യാപ്യ യത് പരിതഃ സ്ഥിതമ്||൭൮|| വിപുലാമലവിജ്ഞാനമഹാമുനിമതാനുഗമ്| മഹാസാഗരഗമ്ഭീരസങ്ഗ്രഹാര്ഥോപലക്ഷണമ്||൭൯|| അഷ്ടാങ്ഗവൈദ്യകമഹോദധിമന്ഥനേന യോऽഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹമഹാമൃതരാശിരാപ്തഃ| തസ്മാദനല്പഫലമല്പസമുദ്യമാനാം പ്രീത്യര്ഥമേതദുദിതം പൃഥഗേവ തന്ത്രമ്||൮൦||

സ൦-തന്ത്ര്യതേ-ധാര്യതേ ശരീരമനേനേതി തന്ത്രമ്, തസ്യ ഗുണാസ്തന്ത്രഗുണാഃ,-യൈസ്തന്ത്രമലങ്ക്രിയതേ തന്ത്രയുക്ത്യാദയഃ, തൈരേവZംപ്രകാരൈര്യുക്തമ്| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (ഉ. അ.൫൦)-"അലങ്കൃതം യുക്തിപദൈഃ സദ്രത്നൈരിവ കാഞ്ചനമ്| ഷട്ത്രിംശതാऽര്ഥദുര്ഗേഷു ഭിഷജാം സങ്ക്രമൈരിവ|| തത്രാധികരണം യോഗോ ഹേത്വര്ഥോऽര്ഥഃ പദസ്യ ച| പ്രദേശോദ്ദേശനിര്ദേശവാക്യശേഷാഃ പ്രയോജനമ്|| ഉപദേശാപദേശാതിദേശാര്ഥാപത്തിനിര്ണയാഃ| പ്രസങ്ഗൈകാന്തനൈകാന്താഃ സാപവര്ഗോ വിപര്യയഃ|| പൂര്വപക്ഷവിധാനാനുമതവ്യാഖ്യാനസംശയാഃ| അതീതാനാഗതാപേക്ഷാസ്വസംജ്ഞോഹ്യസമുച്ചയാഃ|| നിദര്ശനം നിര്വചനം നിയോഗോऽഥ വികല്പനമ്| പ്രത്യുത്സാരസ്തഥോദ്ധാരഃ സമ്ഭവസ്തന്ത്രയുക്തയഃ||" ഇതി|

Adhikarana tantrayuktayaH ShaTtrIshat 1 adhikaraNasya lakShaNam · Śloka

തത്ര ൧ അധികരണം നാമ,-യദധികൃത്യ പ്രവര്തതേ ശാസ്ത്രം സ്ഥാനമധ്യായഃ പ്രകരണം വാക്യം വാ| തത്ര ശാസ്ത്രാധികരണം-യദധികൃത്യ ശാസ്ത്രം പ്രവര്തതേ| യഥാ-അഷ്ടാവങ്ഗാന്യധികൃത്യ ഹൃദയാഖ്യം സര്വം ശാസ്ത്രം പ്രവൃത്തമ്| യഥോക്തമ് (ഹൃ.സൂ. അ. ൧/൫)-"കായബാല" ഇത്യാദി| സ്ഥാനാധികരണം യഥാ (ഹൃ.സൂ.അ. ൩൦/൫൩)-"അത്രാര്ഥാഃ സൂത്രിതാഃ സൂക്ഷ്മാഃ പ്രതന്യന്തേ ഹി സര്വതഃ|" ഇതി| അധ്യായോऽപി യദധികൃത്യ പ്രവര്തതേ തദധ്യായാധികരണം| യഥാ (ഹൃ. സൂ. അ . ൨)_"അഥാതോ ദിനചര്യാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|" ഇതി| പ്രകരണം യദധികൃത്യ പ്രവര്തതേ തത് പ്രകരണാധികരണമ്| യഥാ (ഹൃ.ശാ. അ.൩/൧൮)-"ദശ മൂലസിരാ ഹൃത്സ്ഥാസ്താഃ സര്വം സര്വതോ വപുഃ|" ഇത്യാദി യാവത് "ഇത്യവേധ്യവിഭാഗാര്ഥം പ്രത്യങ്ഗം വര്ണിതാഃ സിരാഃ|" ഇത്യാദി| ഏവം വാക്യമപി യദധികൃത്യ പ്രവര്തതേ തദ്വാക്യാധികരണം വേദ്യമ്|

Adhikarana 2 yogasya lakShaNam · Śloka

൨ യോഗോ നാമ,-യോജനാ, ഉദ്ദേശനിര്ദേശയോഃ സൂത്രഭാഷ്യര്യോര്വാ| യഥാ (ഹൃ.ശാ. അ.൩)-"അഥാതോऽങ്ഗവിഭാഗം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|" ഇത്യുദ്ദിശ്യാങ്ഗാനി വിഭജതേ-"ശിരോऽന്തരാധിര്ദ്വൌ ബാഹൂ സക്ഥിനീ ച സമാസതഃ| ഷഡങ്ഗമ്" ഇത്യാദി| യുക്തിര്വാ യോഗഃ, പ്രതിജ്ഞാ ഹേതുര്ദൃഷ്ടാന്ത ഉപനയോ നിഗമനമിതി പഞ്ചവിധഃ| യഥാ-അഗ്നിഃ ശരീരസ്ഥിതേര്മൂലമിതി പ്രതിജ്ഞാ| അഗ്നിപക്വാഹാരേ സതി തസ്ത്ഥിതേരിതി ഹേതുഃ, "തത്രാഗ്നിര്ഹേതുരാഹാരാന്ന ഹ്യപക്വാദ്രസാദയഃ|" (ഹൃ.ശാ. അ.൩/൫൪) ഇതി വചനാത്| യഥാ-ശാല്യങ്കുരസ്യ ബീജമിതി ദൃഷ്ടാന്തഃ| ഉപനയോ യഥാ-ചികിത്സാശാസ്ത്രസ്യ പ്രയോജനത്വസാധനായ ബഹുധാ ദൃഷ്ടാന്തോപനയം കൃതവാംസ്തന്ത്രകൃത്, "കസ്യാസിദ്ധോऽഗ്നിതോയാദിഃ" (ഹൃ.ഉ. അ.൪൦/൬൮) ഇത്യാദയഃ| തസ്മാത് സപ്രയോജനമേവ ചികിത്സാശാസ്ത്രം പ്രത്യക്ഷഫലത്വാദിത്യുപനയഃ| തസ്മാദാരമ്ഭണീയമിതി പ്രമാണപദോപദര്ശനമുഖേന നിഗമനമ്| യഥോക്തമ്(ഹൃ.ഉ. അ. ൪൦/൭൩)-ചതുഷ്പാദ്ഗുണസമ്പന്നേ സമ്യഗാലോച്യ യോജിതേ| മാ കൃഥാ വ്യാധിനിര്ഘാതം വിചികിത്സാം ചികിത്സിതേ||" സാധ്യവ്യാധിചികിത്സായാം സംശയാനുപപത്ത്യാ പ്രതിപാദിതയാ പ്രമാണഫലോപസംഹാരകരണമ്|

Adhikarana 3 hetvardhasya lakShaNam · Śloka

൩ ഹേത്വര്ഥോ നാമ,-യദന്യപ്രസ്താവോക്തമന്യത്രാപി തഥൈവോപപദ്യതേ| യഥാ (ഹൃ. ശാ. അ.൩/൨൦)-"തത്രൈകൈകം ച ശാഖായാം ശതം തസ്മിന്ന വേധയേത്| സിരാം ജാലന്ധരാം നാമ തിസ്രശ്ചാഭ്യന്തരാശ്രിതാഃ||" ഇത്യാദി| തഥാ (ഹൃ.ശാ.അ.൩/൩൪)-"അവേധ്യാഃ സങ്കീര്ണാ ഗ്രഥിതാഃ ക്ഷുദ്രാഃ ഇത്യാദി| തദേതേഭ്യോ വിശേഷവചനേഭ്യോऽനുമീയതേ ശേഷാ വേധ്യാ ഇതി| അന്യഥൈതാനി വചാംസി നിരര്ഥകാനി സ്യുരിതി|

Adhikarana 4 padArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൪||൮൦||

൪ പദാര്ഥോ നാമ,-പദേനാര്ഥോ ഗമ്യതേ| യഥാ-ദ്രവ്യമിതി പദമ്, തസ്യാര്ഥോ ഭൂജലാദിഃ| ഗുണ ഇതി പദമ്, തസ്യാര്ഥോ ഗുര്വാദിഃ|

Adhikarana 5 pradeshasya lakShaNam · Śloka

൫ പ്രദേശോ നാമ,-യേഷാമര്ഥാനാമതിബഹുത്വാത് സാകല്യേനാഭിധാനസ്യാശക്യത്വാത് സ്തോകമുച്യതേ| യഥോക്തമ് (ഹൃ.സൂ.അ.൫/൮൪)-"ഇതി ദ്രവൈകദേശോऽയം യഥാസ്ഥൂലമുദാഹൃതഃ|" ഇതി|

Adhikarana 6 uddeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൬|൮൦|

൬ ഉദ്ദേശോ നാമ,-സങ്ക്ഷേപാഭിധാനമ്| യഥാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧/൬)-"വായുഃ പിത്തം കഫശ്ചേതി ത്രയോ ദോഷാഃ സമാസതഃ| ഇത്യാദി|

Adhikarana 7 nirdeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൭|൮൦|

൭ നിര്ദേശോ നാമ,-തസ്യൈവ വിസ്താരോക്തിഃ| യഥോക്തമ് (ഹൃ.സൂ. അ. ൧/൧൧)-"തത്ര രൂക്ഷോ ലഘുഃ ശീതഃ ഖരഃ സൂക്ഷ്മശ്ചലോऽനിലഃ|" ഇതി|

Adhikarana 8 prayojanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൮|൮൦|

൮ വാക്യശേഷോ നാമ,-യസ്മിന് സൂത്രേ ലാഘവികേനാര്ഥാദ്ഗമ്യ മാനമനുക്തപൂരണാര്ഥമധ്യാഹ്രിയതേ| യഥാ (ഹൃ.ശാ. അ.൩/൩)-"തത്ര ഖാത് ഖാനി ദേഹേऽസ്മിന്" 'ഭവന്തി' ഇതി വാക്യശേഷഃ| "ആപ്യാ ജിഹ്വാരസകലേദാഃ" (ഹൃ.ശാ. അ.൩/൪) ഇത്യുത്തരത്ര ഭവാര്ഥേ തദ്ധിതശ്രവണാത്|

Adhikarana 9 vAkyasheShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൯|൮൦|

൯ പ്രയോജനം നാമ,-യദര്ഥം ശാസ്ത്രാദി പ്രവര്തതേ| യഥാ (ഹൃ.ഉ. അ. ൪൦/൬൪)-"ആതങ്കപങ്കമഗ്നാനാം ഹസ്താലമ്ബോ ഭിഷഗ്ജിതമ്|" ഇതി| അനേന പ്രയോജനേന ചികിത്സാശാസ്ത്രമധ്യേയമിത്യാദി|

Adhikarana 10 upadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൦|൮൦|

൧൦ ഉപദേശോ നാമ,-ആപ്തവചനമ്| യഥാ(ഹൃ.സൂ. അ.൧൭/൨൯)-"സ്നേഹക്ലിന്നാഃ കോഷ്ഠഗാ ധാതുഗാ വാ സ്രോതോലീനാ യേ ച ശാഖാസ്ഥിസംസ്ഥാഃ| ദോഷാഃ സ്വേദൈസ്തേ ദ്രവീകൃത്യ കോഷ്ഠം നീതാഃ സമ്യക്ശുദ്ധിഭ്Vഇര്നിര്ഹ്രിയന്തേ||" ഇത്യാദി|

Adhikarana 11 apadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൧|൮൦|

൧൧ അപദേശോ നാമ,-യദാചാര്യഃ കിഞ്ചിദര്ഥം പ്രതിജ്ഞായ ഹേതുമുപദിശതി| യഥാ (ഹൃ.ഉ. അ.൪൦/൬൪)-"ജീവിതം മ്രിയമാണാനാം സര്വേഷാമേവ നൌഷധാത്|" ഇതി പ്രതിജ്ഞായ ഹേതുമാഹ(ഹൃ.ഉ. അ. ൪൦/൬൪)-"ന ഹ്യപായയപേക്ഷന്തേ സര്വേ രോഗാഃ" സര്വരോഗാണാമുപായാപേക്ഷാഭാവാത്|

Adhikarana 12 atideshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൨|൮൦|

൧൨ അതിദേശോ നാമ,-യത് കിഞ്ചിദേവാര്ഥജാതമുക്ത്വാऽനുക്താര്ഥസാധനായ ഏവമന്യദപി പ്രത്യേതവ്യമിതി പരിഭാഷായാം സ്ഥാപയതി| യഥോക്തം കര്ണരോഗപ്രതിഷേധേ (ഹൃ.ഉ. അ. ൧൮/൪)-"മഹതഃ പഞ്ചമൂലസ്യ കാഷ്ഠാത് ക്ഷൌമേണ വേഷ്ടിതാത്| തൈലസിക്താത്പ്രദീപ്താഗ്രാത് സ്നേഹഃ സദ്യോ രുജാപഹഃ|| യോജ്യശ്ചൈവം ഭദ്രകാഷ്ഠാത് കുഷ്ഠാത് കാഷ്ഠാച്ച സാരലാത്|" ഇത്യാദി|

Adhikarana 13 arthApatterlakShaNam (80) · Śloka 80

൧൩|൮൦|

൧൩ അര്ഥാപത്തിര്നാമ,-യോऽന്യേനാര്ഥേനോക്തേന തതോऽപരോऽപ്യര്ഥോ ഗദിത ഇവ ജ്ഞായതേ| യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ.൫/൩൧)-"നൈവാദ്യാന്നിശി നൈവോഷ്ണമ്" ഇത്യുക്തമ്, ന തൂക്തം ദിവാ ഭുഞ്ജീതേതി| ഏതച്ചാര്ഥാപത്ത്യാ ഗമ്യതേ| [നനു,] കഃ പുനരര്ഥഃ ? കാ ചാസ്യാപത്തിഃ ? ബ്രൂമഃ| ദധ്യഭ്യവഹാരോऽര്ഥസ്തത്ര തന്ത്രകൃതാ 'നൈവാദ്യാന്നിശി' ഇതി കാലോ നിഷിദ്ധോ ന തു ദധിഭക്ഷണമ്| തതോ യോऽയമപ്രതിഷിദ്ധോऽര്ഥഃ, സആപദ്യതേ ദിവാ ദധിഭോജനാര്ഥഃ, രാത്രിപ്രതിഷേധേ ദിനവ്യതിരേകേണ കാലാന്തരാഭാവാത്| സര്വഥാ അനഭ്യവഹരണീയസ്യാഹാരപ്രസ്താവേ പ്രതിഷേധാനുപപത്തേഃ| ഏവമന്യത്രാപി വ്യാഖ്യേയമ്|

Adhikarana 14 nirNayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൪|൮൦|

൧൪ നിര്ണയോ നാമ,-യന്നിവാരിതസ്യാര്ഥസ്യ പ്രതിഷ്ഠാപനമ്| യഥാ(ഹൃ.ഉ. അ.൪൦/൬൦)-"ദൃശ്യന്തേ ഭഗവന് കേചിദാത്മവന്തോऽപി രോഗിണഃ|" ഇത്യാദിനാ ചികിത്സാശാസ്ത്രഫലം പ്രതി സംശയകരണേ പശ്ചാന്നിര്ണയാര്ഥമുക്തമ്| യഥാ (ഹൃ.ഉ. അ.൪൦/൬൩)-"ന ചികിത്സാऽചികിത്സാ ച തുല്യാ ഭവിതുമര്ഹതി|" ഇത്യാദി|

Adhikarana 15 prasa~ggasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൫|൮൦|

൧൫ പ്രസങ്ഗോ നാമ,-പൂര്വാഭിഹിതസ്യാര്ഥസ്യ കേനചിത് സമ്ബന്ധാന്തരേണ പുനരഭിധാനമ്| യഥോക്തം സിരാവ്യധവിധൌ (ഹൃ.സൂ. അ. ൨൭/൨)-"ലോഹിതം പ്രവദേച്ഛുദ്ധം തനോസ്തേനൈവ ച സ്ഥിതിഃ|" ഇത്യുക്ത്വാ പുനഃ ശാരീരേ ശുദ്ധാര്തവപ്രസങ്ഗേനോക്തമ് (ഹൃ. ശാ. അ.൧/൧)-"ശുദ്ധേ ശുക്രാര്തവേ സത്ത്വഃ സ്വകര്മക്ലേശചോദിതഃ| ഗര്ഭഃ സമ്പദ്യതേ യുക്തിവശാദഗ്നിരിവാരണൌ||" ഇതി| ന ച പുനരുക്തതാ തസ്യ| യസ്മാത് സിരാവ്യധേ ശരീരപ്രഭവത്വമേവ രക്തസ്യോക്തമ്, ന തു ക്രമോ വര്ണിതഃ| ശാരീരേ തു യയാऽऽനുപൂര്വ്യാ ശരീരഹേതുഃ സ്യാത് തദ്വിസ്തരേണോക്തമ്| യഥാ(ഹൃ.ശാ. അ.൧/൨)-"ബീജാത്മകൈര്മഹാഭൂതൈഃ സൂക്ഷ്മൈഃ സത്ത്വാനുഗൈശ്ച സഃ| മാതുശ്ചാഹാരരസജൈഃ ക്രമാത് കുക്ഷൌ വിവര്ധതേ||" ഇതി|

Adhikarana 16 ekAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൬|൮൦|

൧൬ ഏകാന്തോ നാമ,-യ ഏകമേവ പക്ഷമവ്യഭിചാരേണ ശ്രയതി നാന്യമ്| തദ്യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ. ൪/൩൧)-"യേ ഭൂതവിഷവായ്വഗ്നിക്ഷതഭങ്ഗാദിസമ്ഭവാഃ| രോഗദ്വേഷഭയാദ്യാശ്ച തേ സ്യുരാഗന്തവോ ഗദാഃ||" ഇതി|

Adhikarana 17 naikAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൭|൮൦|

൧൭ നൈകാന്തോ നാമ,-അന്യതരപക്ഷാനവധാരണാത്| യഥാ (ഹൃ.സു. അ.൪൦/൬൪)-"ജീവിതം മ്രിയമാണാനാം സര്വേഷാമേവ നൌഷധാത്|" ഏകാന്തേന (ഹൃ.ഉ. അ. ൪൦/൬൪)-"ന ഹ്യുപാ യമപേക്ഷന്തേ സര്വേ രോഗാഃ" ഇത്യാദി|

Adhikarana 18 apavargasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൮|൮൦|

൧൮ അപവര്ഗോ നാമ,-സാകല്യേനോത്സൃഷ്ടസ്യ യത്പുനസ്തദേകദേശാപകര്ഷണമ്| യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ.൨൭/൪)-"ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യൈരുപക്രാന്താശ്ച യേ ഗദാഃ| സമ്യക് സാധ്യാ ന സിധ്യന്തി തേ ച രക്തപ്രകോപജാഃ|| തേഷു സ്രാവയിതും രക്തമുദ്രിക്തം വ്യധയേത്സിരാമ്|" ഇത്യുത്സര്ഗമഭിധായ ഏകദേശേऽപവാദം വക്തി (ഹൃ.സൂ. അ. ൨൭/൬)-"ന തൂനഷോഡശാതീതസപ്തത്യബ്ദസ്രുതാസൃജാമ്|" ഇത്യാദി|

Adhikarana 19 viparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൯|൮൦|

൧൯ വിപര്യയോ നാമ,-യഥോപദിഷ്ടവിപര്യയേണ ലക്ഷണാദികരണമ്| യഥോക്തമ് (ഹൃ.സൂ. അ.൧൬/൩൦)-"വാതാനുലോമ്യം ദീപ്തോऽഗ്നിര്വര്ചഃ സ്നിഗ്ധമസംഹതമ്| സ്നേഹോദ്വേഗഃ ക്ലമഃ സമ്യക് സ്നിഗ്ധേ, രൂക്ഷേ വിപര്യയഃ||" ഇതി|

Adhikarana 20 pUrvapakShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൨൦|൮൦|

൨൦ പൂര്വപക്ഷോ നാമ,-പ്രതിജ്ഞാതാര്ഥസംദൂഷണം വാക്യമ്| യഥാ ഹിതാഹിതവിഭാഗം പ്രത്യാചിഖ്യാസന്നാഹ| യഥാ (ഹൃ.ഉ. അ.൪൦/൬൦)-"ദൃശ്യന്തേ ഭഗവന് കേചിത്" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ഹിതാഹിതവിഭാഗസ്യ ഫലം തസ്മാദനിശ്ചിതമ്|" ഇത്യാദി|

Adhikarana 21 vidhAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൨൧|൮൦|

൨൧ വിധാനം നാമ,-യത്പ്രകരണാനുപൂര്വം വിധാനമാവേക്ഷ്യതേ|

Adhikarana 22 anumatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

|൮൦|

൨൨ അനുമതം നാമ,(ഹൃ.സൂ. അ.൯-൧൦)-"ഉഷ്ണം ശീതം ദ്വിധൈവാന്യേ വീര്യമാചക്ഷതേऽപി ച| നാനാത്മകമപി ദ്രവ്യമഗ്നീഷോമൌ മഹാബലൌ||" ഇത്യാദിനാ ഹ്യനുമതമ്, ന വിഘാതഃ കൃതഃ|

Adhikarana 23 vyAkhyAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൨൩|൮൦|

൨൩ വ്യാഖ്യാനം നാമ,-യന്മാദൃശേഭ്യോ വിശിഷ്ടതരബുദ്ധിഗമ്യമ്| യഥാ (ഹൃ.ശാ. അ. ൧/൩൭)-"സപ്തഹാത് കലലീഭവേത്|" (ഹൃ.ശാ. അ. ൧/൪൯)-"ദ്വിതീയേ മാസി കലലാത് ഘനഃ പേശ്യഥവാര്ബുദമ്| പുംസ്ത്രീക്ലീബാഃ ക്രമാത്" ഇതി| ന ഹ്യത്ര ഗര്ഭസ്യാവര്തമാനാ ഭാവാഃ ശക്യാ വിജ്ഞാതും യോഗിദൃഷ്ടിം മുക്ത്വാ|

Adhikarana 24 saMshayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൨൪|൮൦|

൨൪ സംശയോ നാമ,-സാകാങ്ക്ഷത്വമനിശ്ചിതവസ്തുവിജ്ഞാനമ്| യഥാ (ഹൃ. ശാ. അ. ൫/൧൨൮)-"സംശയം പ്രാപ്തമാത്രയോ ജീവിതം തസ്യ മന്യതേ|" ഇത്യാദി|

Adhikarana 25 atItApekShaNasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൨൫|൮൦|

൨൫ അതീതാപേക്ഷണം നാമ,-യദതിക്രാന്തമപേക്ഷ്യ പ്രസ്തുതസ്യ സാധനമുച്യതേ| യഥോക്തം ഹൃദ്രോഗചികിത്സിതേ (ഹൃ.ചി. അ.൬/൩൯)-"രാസ്നാജീവക" ഇത്യാദി യാവത് "മഹാസ്നേഹം വിപാചയേത്||" ഇതി| അത്ര ച ന ജ്ഞായതേ കതമോ മാഹാസ്നേഹ ഇതി| തദേതദതിക്രാന്തമപേക്ഷ്യ പ്രസാധ്യതേ സ്നേഹവിധ്യുക്തമ്| യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ. ൧൬/൪)-"ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിശ്ചതുര്ഭിസ്തൈര്യമകസ്ത്രിവൃതോ മഹാന്|" ഇത്യപേക്ഷ്യ വ്യാഖ്യായതേ|

Adhikarana 27svasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൨൬|൮൦|

൨൬ [അനാഗതാപേക്ഷാ നാമ,-] ............................ ൨൭ സ്വസംജ്ഞാ നാമ,-യാ തന്ത്രകാരൈഃ സ്വതന്ത്രസംവ്യവഹാരാര്ഥം പ്രണിതാ സതീ പരതന്ത്രേഷു ന വ്യവഹരതി| യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ.൧൨/൪൪)-"ശാഖാ രക്താദയസ്ത്വക് ച" ഇതി|

Adhikarana 28UhrAsya lakShaNam (80) · Śloka 80

൨൮|൮൦|

൨൮ ഊഹ്യം നാമ,-യദപ്രതിബദ്ധം ഗ്രന്ഥേ സ്വയം പ്രജ്ഞയാ തര്കയിത്വാ യോജ്യമ്| യഥോക്തമ് (ഹൃ.സൂ. അ.൧൫/൪൬)-"ത്രയസ്ത്രിംശദിതി പ്രോക്താ വര്ഗാസ്തേഷു ത്വലാഭതഃ| യുഞ്ജ്യാത്തദ്വിധമന്യച്ച ദ്രവ്യം ജഹ്യാദയൌഗികമ്||' [ഇതി|]

Adhikarana 29samuccayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൨൯|൮൦|

൨൯ സമുച്ചയോ നാമ,-യഥാ(ഹൃ.സൂ. അ.൧൮/൨൯)-"പേയാം വിലേപീമകൃതം കൃതം ച യൂഷം രസം" ച സമുച്ചിനോതി, തഥാ-"ത്രീനുഭയം തഥൈകമ്| ക്രമേണ സേവേത നരോऽന്നകാലാന് പ്രധാനമധ്യാവരശുദ്ധിശുദ്ധഃ||" ഇതി|

Adhikarana 30 nidarshanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൩൦|൮൦|

൩൦ നിദര്ശനം നാമ,-യന്നിദര്ശയിതവ്യം സൂക്ഷ്മമപ്യര്ഥം സ്വധര്മസാദൃശ്യാത് സ്പഷ്ടീകരോത്യാദര്ശ ഇവ മുഖവിധുമ്| യഥോക്തമ് (ഹൃ.സൂ. അ.൧൯/൮൪)-"യഥാ കുസുമ്ഭാദിയുതാത്തോയാദ്രാഗം ഹരേത്പടഃ| തഥാ ദ്രവീകൃതാദ്ദേഹാദ്ബസ്തിര്നിര്ഹരതേ മലാന്||" ഇത്യാദി|

Adhikarana 31 nirvacanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൩൧|൮൦|

൩൧ നിര്വചനം നാമ,-നിര്ണയാര്ഥം വചനം നിരുക്തമ്| യഥോക്തം വിഷവിധാനേ (ഹൃ.ഉ. അ.൩൫/൧)-"മഥ്യമാനേ ജലനിധാവമൃതാര്ഥം സുരാസുരൈഃ|" യാവത് "ജഗദ്വിഷണ്ണം തം ദൃഷ്ട്വാ തേനാസൌ വിഷസംജ്ഞിതഃ||" ഇതി| വിഷസ്യ നിര്വചനം ജഗദ്വിഷദനാദ്വിഷമിതി|

Adhikarana 32 niyogasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൩൨|൮൦|

൩൨ നിയോഗോ നാമ,-യോ യസ്യാനുഷ്ഠേയഃ| യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ. ൧൬/൨൬)-"ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാത്" ഇത്യാദി|

Adhikarana 33 vikalpasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൩൩|൮൦|

൩൩ വികല്പോ നാമ,-വിവിധം കല്പനമ്, ഇദം കാര്യമിദം വാ കാര്യമ്| യഥോക്തം പൂര്വരൂപദര്ശനേ ജ്വരാദൌ [വാ] ഹിതം ലഘ്വശനമപതര്പണം വാ|

Adhikarana 34 pratyutsArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൩൪|൮൦|

൩൪ പ്രത്യുത്സാരോ നാമ,-യത്രോപപത്തിം ദര്ശയന്തഃ പരസ്പരമതാനി നിവാരയന്തി| തദ്യഥാ (ഹൃ.ശാ. അ.൩/൧൬)-"അസ്ഥ്നാം ശതാനി ഷഷ്ഠിശ്ച ത്രീണി ദന്തനഖൈഃ സഹ| ധന്വന്തരിസ്തു ത്രീണ്യാഹ, സന്ധീനാം ച ശതദ്വയമ്|| ദശോത്തരം, സഹസ്രേ ദ്വേ നിജഗാദാത്രിനന്ദനഃ|" ഇതി പൂര്വമതാത് ഷഷ്ടിം പ്രയുത്സാരയതി| ധന്വന്തരേരപി മതം ദശോത്തരം സന്ധിശതദ്വയമിതി പുനര്വസുഃ പ്രത്യുത്സാരയതി സന്ധിസഹസ്രദ്വയം സാധയന്|

Adhikarana 35 uddhArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൩൫|൮൦|

൩൫ ഉദ്ദാരോ നാമ,-ശാസ്ത്രാരമ്ഭപ്രത്യാഖ്യാനാദിചോദ്യസ്യ സമാധാനമ്| തദ്യഥാ (ഹൃ.ഉ. അ.൪൦/൬൦)-"ദൃശ്യന്തേ ഭഗവന് കേചിദാത്മവന്തോऽപി രോഗിണഃ|" യാവത് "ഹിതാഹിതവിഭാഗസ്യ ഫലം തസ്മാദനിശ്ചിതമ്|" ഇതി കൃതേ ചോദ്യേ (ഹൃ.ഉ. അ.൪൦/൬൩)-"ന ചികിത്സാऽചികിത്സാ ച തുല്യാ ഭവിതുമര്ഹതി|" ഇതി പരിഹാരഃ|

Adhikarana 36 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൩൬|൮൦|

൩൬ സമ്ഭവോ നാമ,-ഉപപത്തിര്യസ്മിന്നുപപദ്യതേ അനുപദിഷ്ടേ| യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ.൨൬/൪൭)-"ദുഷ്ടരക്താപഗമനാത് സദ്യോ രാഗരുജാം ശമഃ|" ഇത്യുക്തമ്| പ്രച്ഛാനാലാബുജലൌകാശൃങ്ഗസിരാവ്യധൈര്യഥാസമ്ഭവം രക്തമപനീയതേ| യഥോക്തമ് (ഹൃ.സൂ. അ.൨൬/൫൩)-"പ്രച്ഛാനേനൈകദേശസ്ഥം ഗ്രഥിതം ജലജന്മഭിഃ| ഹരേച്ഛൃങ്ഗാദിഭിഃ സുപ്തമസൃഗ്വ്യാപി സിരാവ്യധൈഃ||" ഇതി| ഏവമന്യത്രാപി സമ്ഭവാര്ഥോ യോജ്യഃ|

Adhikarana vyAkhyA 14 pa~jca dashavidhA (80) · Śloka 80

൧|൮൦|

വ്യാഖ്യാ അപി തന്ത്രസ്യ ഗുണഃ| താഭിരപി തന്ത്രമലങ്ക്രിയതേ| താശ്ച പഞ്ചദശപ്രകാരാഃ| തദ്യഥാ,-പിണ്ഡപദപദാര്ഥാധികരണപ്രകരണാര്ഥകൃച്ഛ്രഫലോച്ചിതകന്യാസപ്രയോജനാനുലോമപ്രതിലോമാതിസൂത്രസമസ്തവ്യാഖ്യാഃ|

Adhikarana 1 piNDavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൧|൮൦|

തത്ര ൧ പിണ്ഡവ്യാഖ്യാ നാമ,-സങ്ക്ഷേപതയാ സൂത്രരൂപേണാധ്യായാദിനാം വ്യാഖ്യാ| യഥാ (ഹൃ.ശാ. അ. ൫/൪)-"രൂപേന്ദ്രിയസ്വരച്ഛയാപ്രതിച്ഛായാക്രിയാദിഷു| അന്യേഷ്വപി ച ഭാവേഷു പ്രാകൃതേഷ്വനിമിത്തതഃ|| വികൃതിര്യാ സമാസേന രിഷ്ടം തദിതി ലക്ഷയേത്|" ഇത്യനേന സൂത്രേണ സകലരിഷ്ടാധ്യായസമാസ ഉക്തഃ|

Adhikarana 2 padavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൨|൮൦|

൨ പദവ്യാഖ്യാ നാമ,-യത്പദാനാം ഛേദം കൃത്വോച്ചാരണമ്| യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ. ൧)-"അഥ അതഃ ആയുഷ്കാമീയം അധ്യായം വി ആ ഖ്യാസ്യാമഃ|" ഇതി സപ്തപദം സൂത്രം പൂര്വം വ്യാഖ്യാതമ്|

Adhikarana 3 padArthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൩|൮൦|

൩ പദാറ്ഥവ്യാഖ്യാ നാമ,-തേഷാമേവ പദാനാം വിവരണമ്| യഥാ-അഥശബ്ദ ആനന്തര്യേ അധികാരേ വാ, അതഃശബ്ദോ ഹേതാ വിത്യാദി|

Adhikarana 4 adhikaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൪|൮൦|

൪ അധികരണവ്യാഖ്യാ നാമ,-യദ്വസ്തുപ്രകൃതമാരഭ്യതദനുഷങ്ഗേണ വ്യാഖ്യാനമാരഭ്യതേ| യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ.൨)-"അഥാതോ ദിനചര്യാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|" ഇതി പ്രസ്തുത്യ "ബ്രാഹ്മേ മുഹൂര്ത ഉത്തിഷ്ഠേത്സ്വസ്ഥോ രക്ഷാര്ഥമായുഷഃ|" ഇത്യാദിനാ സൈവ ദിനചര്യാ വിവൃത്യ വ്യാഖ്യായതേ സവിസ്തരാ|

Adhikarana 5 prakaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൫|൮൦|

൫ പ്രകരണവ്യാഖ്യാ നാമ,-യസ്മിന്നര്ഥേ സൂത്രേ വാ പ്രകൃതേനാപ്രകൃതം സാധ്യതേ, യഥാ-ത്രിലവണാദ്യേ ചൂര്ണേ ഗുണാനുക്ത്വാऽഭയാഖ്യേ ഏവമാഹ 'സമാനം പൂര്വേണ'ഇതി| തത്ര സമാനഗുണതാ വ്യാഖ്യാതാ|

Adhikarana 6 arthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൬|൮൦|

൬ അര്ഥവ്യാഖ്യാ നാമ,-യത്ര പ്രകരണേ സൂത്രേ വാ സ്വഭാവസ്യോപവര്ണനം ക്രിയതേ| തദ്യഥാ,-പ്രകൃതിരുച്യതേ സ്വഭാവഃ| സ പുനരാഹാരൌഷധദ്രവ്യാണാം സ്വാഭാവികോ ഗുര്വാദിഗുണയോഗഃ| തദ്യഥാ,-മാഷമുദ്ഗയോഃ സൂകരൈണയോശ്ച|

Adhikarana 7 kRuCravyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൭|൮൦|

൭ കൃച്ഛ്രവ്യാഖ്യാ നാമ,-യത്ര ലേശത ഉക്താനാമവിസ്പഷ്ടനാം പ്രകരണേ സൂത്രേ വാ അര്ഥാനാം യത്നത ഉദ്ഭാവനം ക്രിയതേ| തദ്യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ. ൨/൩൦)-"അനുയായാത്പ്രതിപദം സര്വധര്മേഷു മധ്യമാമ്|" ഇതി ലേശതോ ബ്രുവാണഃ ശാസ്ത്രകാരഃ സര്വേഷു ഹേതുലിങ്ഗൌഷധാദിഷു മധ്യമാ പ്രതിപദാശ്രയണീയേതി സൂചയതി|

Adhikarana 8 PalavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൮|൮൦|

൮ ഫലവ്യാഖ്യാ നാമ,-യത്ര വസ്തുനി ബഹുഷ്വനിശ്ചിതാര്ഥേഷ്വേകീയമതേഷു പ്രസ്തുതേഷു വസ്തുസാരഭൂതം സ്വമതം സ്വമര്ഥമുപനിക്ഷിപ്യൈകീയമതാനി തസ്മിന്നേവ സ്വമതേऽന്തര്ഭാവം നയതി| യഥാ-നിരൂഹമാത്രാപുടകാദിഷ്വിയത്തായാം സാധ്യായാം ച നിശ്ചിതാനി മഹര്ഷിര്ഭിര്ബഹൂനി മതാനി പ്രശസ്താനി| യഥാ-"ദ്വാദശപ്രസൃതോ നിരൂഹഃ കാര്യഃ" ഇത്യേകേ| "മാത്രാം ത്രിപലികാം കുര്യാത് സ്നേഹമാക്ഷികയോഃ പൃഥക്|" (ഹൃ.സൂ. അ.൧൯/൪൪) ഇത്യാദ്യന്യേ| തദേതാനി മതാനി ദോഷൌഷധബലാപേക്ഷയാ സ്വമതാന്തര്ഭാവിതാനി പ്രമാണാനി ച| യഥോക്തമ് (ഹൃ.സൂ. അ.൧൯/൬൨)-"ദോഷൌഷധാദിബലതഃ സര്വമേതത്പ്രമാണയേത്|" അന്യോന്യവിരുദ്ധമപി "സമ്യങ്നിരൂഢലിങ്ഗം തു നാസമ്ഭാവ്യ നിവര്തയേത്||" ഇതി|

Adhikarana 9 uccitakavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൯|൮൦|

൯ ഉച്ചിതകവ്യാഖ്യാ നാമ,-യസ്മിന് സൂത്രേ നിദര്ശനഭൂതാന്യുദാഹരണാനി തന്ത്രാന്തഃ സമകൃഷ്യാര്ഥഃ ശസ്യതേ| യഥാ-പൃഥിവ്യാദിഷു ച മഹാഭൂതസംജ്ഞാ സ്ഥാപിതാ, രസാദിഷു ച ധാതുസംജ്ഞാ നിവേശിതാ| "രസാസൃങ്മാംസമേദോസ്ഥിമജ്ജശുക്രാണി ധാതവഃ|" (ഹൃ.സൂ. അ. ൧/൧൩) ഇതി| പുനരുച്യതേ (ഹൃ.ശാ. അ.൩/൬൫)- "പരസ്പരോപസംസ്തമ്ഭാദ്ധാതുസ്നേഹപരമ്പരാ|" ഇതി| അത്ര കിം ധാതോര്ഗ്രഹണേന ഭൂതാന്യപി ധാതുശബ്ദവാന്യാനി ഭവന്തി ? ഇതി|

Adhikarana 10 nyAsavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൦|൮൦|

൧൦ ന്യാസവ്യാഖ്യാ നാമ,-യസ്മിന്നധികാരേ വര്തമാനേ തേനാധികാരണാര്ഥേന സഹിതം സമ്ബന്ധമഭിവീക്ഷ്യാന്യസ്യാര്ഥോ വിനിക്ഷിപ്യതേ| യഥാ (ഹൃ.ഉ. അ.൪൦/൬൦)-"ദൃശ്യന്തേ ഭഗവന് കേചിദാത്മവന്തോऽപി രോഗിണഃ|" ഇതി ഹിതാഹിതവിഭാഗസ്യ ഫലം പ്രതി സംശയമഭിവീക്ഷ്യ "ന ചികിത്സാऽചികിത്സാ തുല്യാ ഭവിതുമര്ഹതി|" (ഹൃ.ഉ. അ.൪൦/൬൩) ഇത്യാദിനാ ഉത്തരം ദത്ത്വാ തേനൈവ പ്രസങ്ഗേനാന്യോऽര്ഥോ നിക്ഷിപ്യതേ| യഥാ (ഹൃ.ഉ. അ. ൪൦/൭൫)-"ഏതത്തദമൃതം സാക്ഷാജ്ജഗദായാസവര്ജിതമ്| യാതി ഹാലാഹലത്വം തു സദ്യോ ദുര്ഭാജനസ്ഥിതമ്||" ഇതി| ഏവമന്യേഷാമപ്യര്ഥാനാം സമ്ബന്ധമവധാര്യ വ്യാഖ്യാര്ഥാര്ഹാ കല്പനീയാ|

Adhikarana 11 prayojanavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൧|൮൦|

൧൧ പ്രയോജനവ്യാഖ്യാ നാമ,-യത്സൂത്രമഭിധീയമാനം സ്വാര്ഥത്യ നിഷ്പത്തൌ നിമിത്തഭാവമുപൈതി| യഥാ-ഉക്തോऽങ്ഗവിഭാഗേऽനേകധാസിരാവിസ്തരഃ| ന ച തേന സിരാവിസ്തരേണോക്തേന കിഞ്ചിദിഹോപകാരോ ദൃശ്യതേ| യദി പ്രകരണാവസരേ പ്രയോജനമിദം ബ്രൂയാത് "ഇത്യവേധ്യ വിഭാഗാര്ഥം പ്രത്യങ്ഗം വര്ണിതാഃ സിരാഃ|" (ഹൃ.ശാ. അ. ൩/൩൩) ഏതദര്ഥം സിരാവിവരണം പ്രവൃത്തമ്| കശ്ചിദയം വൈദ്യോ വേധ്യാവേധ്യവിഭാഗം സിരാണാം ജാനീയാദിതി|

Adhikarana kalpanA 7 saptavidhA 1/2 pradhAnakalpanAyA lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൨|൮൦|

൧൨ ആനുലോമ്യം നാമ,-യേന.....തത്ര ൧-൨ പ്രധാനകല്പനാ ദ്വിധാ,-പ്രധാനസ്യ കല്പനാ പ്രധാനേന വാ കല്പനാ പ്രധാനകല്പനാ| പ്രധാനസ്യ കല്പനാ യഥാസര്പിഃ സ്നേഹനമ്, ക്ഷീരം ജീവനമ്, മധു സന്ധാനകൃത്, ഇത്യത്ര മധ്യേ പ്രകൃഷ്ടഗുണത്വാത് സര്പിഃക്ഷീരേ സ്നേഹനജീവനേ കല്പ്യേതേ, ന തു തൈലതോയാദിഷ്വപി സ്നേഹനജീവനത്വം നാസ്തീതി| മാക്ഷികം ച സന്ധാനേ പ്രധാനത്വാത് സന്ധാനകൃദിത്യുക്തമ്, ന തു സിക്യകമധുയഷ്ടികാദിഷ്വപി സന്ധാനകൃത്ത്വം നാസ്തീതി| പ്രധാനേന തു കല്പനാ യഥാ-ക്ഷീരദധിതക്രമസ്തുനവനീതക്ഷീരഘൃതപുരാണഘൃതകിലാടാപീയൂഷകൂചീകാമോരണാദിവര്ഗഃ സര്വഃ ക്ഷീരവര്ഗ ഇത്യുക്തഃ, ക്ഷീരപ്രാധാന്യാത്| പ്രധാനേന കല്പനാവ്യപദേശ ഇത്യേകോऽര്ഥഃ|

Adhikarana 3 guNakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൩|൮൦|

൩ ഗുണകല്പനാ നാമ,- യേന ധര്മേണോപേതോऽര്ഥഃ പ്രയുജ്യമാനഃ സമര്ഥോ ഭവതി, തേന ധര്മേണ യുക്തസ്യ തസ്യാസാവഗുണോऽപി ഗുര്വാദിഷ്വപാഠാദ്ഗുണ ഇതി കല്പ്യതേ| യഥോക്തമ് (ഹൃ.സൂ. അ.൧/൨൬)-"ഭിഷക് ദ്രവ്യാണ്യുപസ്ഥാതാ രോഗീ പാദചതുഷ്ടയമ്| ചികിത്സിതസ്യ നിര്ദിഷ്ടം പ്രത്യേകം തച്ചതുര്ഗുണമ്|| ഇത്യാദി| ദക്ഷത്വാദിചതുര്ഗുണനിര്ദേശഃ സര്വഥാ പ്രശംസാഗുണ ഇതി ഗമ്യതേ|

Adhikarana 4 leshakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൪|൮൦|

൪ ലേശകല്പനാ നാമ,-അനുപദിഷ്ടസ്യ വിധേഃ കണ്ഠപാഠേന യത്കിഞ്ചിസൂത്രാവയവാന്തരമാശ്രിത്യാര്ഥഃ കല്പ്യതേ| യഥാ-നാത്ര ശാസ്ത്രേ കാലമൃത്യോരകാലമൃത്യോര്വാ കിഞ്ചില്ലക്ഷണം പ്രണീതമ്| തത്തു ലേശതോऽനുമീയതേ| കഥമിതി, യദാ ഹി കാലനിയതമായുഃ ക്ഷയം പ്രാപ്തം ഭവതി, തദാ രിഷ്ടമുത്പദ്യതേ, ന വിഷമാപരിഹാരേണ മ്രിയമാണേ നരേ| ഉക്തം ഹി (ഹൃ.ശാ. അ. ൫/൬൦)-"ഭിഷഗ്ഭേഷജപാനാന്നഗുരുമിത്രദ്വിഷശ്ച യേ| വശഗാഃ സര്വ ഏവൈതേ വിജ്ഞേയാഃ സമവര്തിനഃ||" ഇതി| അത്ര വികൃതിവിജ്ഞാനീയേ ഗുരുമിത്രദ്വിഷശ്ചേതി ചശബ്ദോऽസ്മാച്ഛ്ലോകാത് പൂര്വകാണി യാനി ചോത്തരാണി താനി സര്വാണ്യേവ സമുച്ചിനോതി| സമവര്തീ ഹി കാലോ മൃത്യുരിഷ്ടഃ, ഇതരസ്ത്വസമവര്തീ| അത ഏവ ചാചഷ്ടേ തന്ത്രാന്തരേ-"കാലമൃത്യോരേവ രിഷ്ടാനി നാകാലമൃത്യോഃ|" ഇതി സ്വാഭിപ്രായപ്രകാശനാര്ഥം തന്ത്രകാരഃ ശകടോദാഹരണം ദത്തവാന്| യഥാ-സമ ഏവ വാഹ്യമാനഃ സ്വപ്രമാണക്ഷയേ ഭങ്ഗപൂര്വരൂപാണ്യാപ്നോതി| തഥാ നിയതായുഷഃ സ്വപ്രമാണക്ഷയേ രിഷ്ടസമ്ഭവഃ| യഥാ ച-സ ഏവാതിഭാരക്രാന്തത്വാദ്വിഷമപഥാശ്രിതത്വാദകാലേऽപി ക്ഷയമാപ്നോതി| തഥാ അനിയതായുഷോ രിഷ്ടോത്പത്തിമന്തരേണ മൃത്യുഃ| യദി പുനരനിയതാ യുഷ്ടോऽപി രിഷ്ടോത്പത്തിപൂര്വം മരണം കല്പ്യേത, തദാ വാര്ഷികേ ഷാണ്മാസികേ വാऽരിഷ്ടേ സമുത്പന്നേ ശുഭഹേതുയോഗാന്ന മൃത്യുഃ സ്യാത്| അനിയതായുഷോ ഹി സമ്യഗുപചാരാജ്ജീവിതാനുവൃത്തിഃ| വിഷമഹേത്വപരിഹാരാന്മൃത്യുഃ| അത ഏവാനിയതായുഷമധികൃത്യ രസായനാന്യുപദിഷ്ടനി| തദ്യോഗാദയം ബഹൂന്യപി വര്ഷാണി ജീവേത്| നിയതായുഷസ്തു കാലമൃത്യുവര്ഷശതാത് പരേണ ജീവിതം ന നിര്ദിഷ്ടമ്| യഥോക്തം ശാരീരേ (ഹൃ.ശാ.അ. ൫/൧൩൨)_'മരണം പ്രാണിനാം ദൃഷ്ടമായുഃപുണ്യോഭയക്ഷയാത്| തയോരപ്യക്ഷയാദ് ദൃഷ്ടം വിഷമാപരിഹാരിണാമ്||" ഇതി| തസ്മാദവിശേഷോക്താവപി നിയതായുഷ ഏവാരിഷ്ടോത്പത്തിപൂര്വം മരണമിതി നിശ്ചിതമ്| തഥാ ച "ഋതുചര്യാധ്യായം വ്യാഖ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|" (ഹൃ.സൂ. അ.൩) ഇതി പ്രതിജ്ഞായാം ഷഡൃതുവിശേഷേ പ്രതിപത്തിര്ഭവതി| ന തു "ഋതുസ്തു ദ്വാദശ നിശാഃ" (ഹൃ.ശാ. അ.൧/൨൬) അസ്യ ഋതോരിതി|

Adhikarana 5 vidyAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൫|൮൦|

൫ വിദ്യാകല്പനാ നാമ,-യഥാ സര്വവിദ്യാനുഗതാര്ഥനിര്ദേശേ ശാസ്ത്രകാരസ്യ സര്വവിദ്യാസ്ഥാനാനുപ്രവേശ ഇഹ ശാസ്ത്രേ ഹിത ഇതി വചനാദ്വിനാऽപീഷ്യതേ| തത്ര "ആര്ദ്രസന്താനതാത്യാഗഃ" (ഹൃ.സൂ. അ. ൨/൪൫) ഇത്യാദിനാ വാക്യേന ബുദ്ധിവചനവിഷയ അധ്യാത്മവിദ്യാസങ്ഗ്രഹ ഇങ്ഗ്യതേ| "അര്ചയേദ്ദേവഗോവിപ്ര" (ഹൃ.സൂ. അ. ൨/൨൩) ഇത്യാദിനാ ധര്മശാസ്ത്രോപദേശസങ്ഗ്രഹഃ| തഥാ "ജഗദ്വിഷണ്ണം തം ദൃഷ്ട്വാ തേനാസൌ വിഷസംജ്ഞിതഃ|" (ഹൃ.ഉ. അ. ൩൫/൨) ഇത്യാദിനാ പദവ്യുത്പാദനാന്നിരുക്തകരണാച്ച ശബ്ദവിദ്യായാ നിരക്തേശ്ചോപസങ്ഗ്രഹഃ| "സാധകേऽഹനി" (ഹൃ.ശാ. അ. ൧/൭൩) സൂതികാം ഗൃഹം പ്രവേശയേത്| തഥാ-"ഭരണീകൃത്തികാശ്ലേഷാപൂര്വാര്ദ്രാപിതൃനൈര്രൂതേ|" ഇതി ജ്യോതിഃശാസ്ത്രോപരോധഃ| വിചിത്രഭൂഷിതശാസ്ത്രസ്യോത്പ്രേക്ഷണീയമ്|

Adhikarana 6 BkShyakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൬|൮൦|

൬ ഭക്ഷ്യകല്പനാ നാമ,-"ഏതത്തദമൃതം സാക്ഷാത്" (ഹൃ.ഉ. അ. ൪൦/൭൫) ഇത്യാദി|

Adhikarana 7 Aj~jAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൭|൮൦|

൭ ആജ്ഞാകല്പനാ നാമ,-യസ്യാനുഷ്ഠാനേ ഹേതുഃ സമ്യഗവന്തും ന ശക്യഃ, കേവലമാപ്തവചനം പ്രമാണീകൃത്യാനുഷ്ഠീയതേ| യഥാ-"നഛിന്ദ്യാത്തൃണമ്, ന ഭുവം ലിഖേത്|" ഇതി| ന ഹ്യത്ര ഹേതുര്വക്തും ശക്യതേ, ഏതദനുഷ്ഠേയമിതി|

Adhikarana saptavidhA kalpanAviMshatyAshrayA (80) · Śloka 80

ഇയമ്൧|൮൦|

ഇയം സപ്തവിധാ കല്പനാ വിംശത്യാശ്രയാ ഭവതി| യഥാ-൧ ആദിലോപഃ, ൨ മധ്യലോപഃ, ൩ അന്തലോപഃ, ൪ ഉഭയപദലോപഃ, ൫ ആദിമധ്യാന്തലോപഃ, ൬ വര്ണോപജനനമ്, ൭ ഋഷിക്ലിഷ്ടമ്, ൮ തന്ത്രശീലമ്, ൯ തന്ത്രസംജ്ഞാ, ൧൦ പ്രാകൃതമ്, ൧൧ സമാനതന്ത്രപ്രത്യയഃ, ൧൨ പരതന്ത്രപ്രത്യയഃ, ൧൩ ഹേതുഹേതുകധര്മഃ, ൧൪ കാര്യകാരണധര്മഃ, ൧൫ ആദ്യന്തവിപര്യയഃ, ൧൬ ശബ്ദാന്തരമ്, ൧൭,പ്രത്യയഃ ൧൮ ഉപനയഃ ൧൯ സമ്ഭവഃ ൨൦ വിഭവഃ, [ഇതി|]

Adhikarana 1 Adilopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൨|൮൦|

തത്ര ൧ ആദിലോപോ [നാമ],-യഥാ (ഹൃ.സൂ. ൨|അ.൬/൩൨)-"ബൃംഹണഃ പ്രീണനോ വൃഷ്യശ്ചക്ഷുഷ്യോ വ്രണഹാ രസഃ|" ഇത്യത്രമാംസശബ്ദലോപേന| തഥാ ച (ഹൃംഇ. അ. ൧/൧൪)-"ധാരണോദീരണനിശാ" ഇത്യാദൌ ധാരണം-വേഗധാരണമ്, ഉദീരണം-വേഗോദീരണമിതി|

Adhikarana 2 madhyalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൨|൮൦|

൨ മധ്ലോപോ [നാമ],- യഥാ(ഹൃ.സൂ. അ. ൫)-"ദ്രവദ്രവ്യവിജാജാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|" ഇത്യത്ര ദ്രവദ്രവ്യസ്വരൂപ വിജ്ഞാനീയോ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയ ഇത്യുക്തഃ, അനന്തരം "അന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയഃ" (ഹൃ.സൂ. അ.൬) ഇത്യത്ര സ്വരൂപശബ്ദശ്രവണാത്|

Adhikarana 3 antalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൩|൮൦|

൩ അന്തലോപോ നാമ,-യഥാ (ഹൃ.ശാ. അ. ൩/൩൭)-"കഫം പുനഃ| ഗൌര്യഃ സ്നിഗ്ധാഃ ശിരാഃ ശീതാ വഹന്തേ" ഇത്യത്രാസ്രശബ്ദസ്യ ലോപോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, പൂര്വത്രാസ്രശബ്ദസ്യ പ്രകൃതത്വാത്| യഥോക്തമ് (ഹൃ.ശാ. അ.൩/൩൬)-"തത്ര ശ്യാവാരുണാഃ സൂക്ഷ്മാഃ പൂര്ണരിക്താഃ ക്ഷണാത് സിരാഃ| പ്രസ്പന്ദിന്യശ്ച വാതാസ്രമ്" ഇതി| ഏവമിഹാപി കഫാസ്രം വഹന്ത ഇത്യനുമേയമ്, തുല്യജാതീയത്വാത്|

Adhikarana 4 uBayapadalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൪|൮൦|

൪ ഉഭയപദലോപോ [നാമ],-യഥാ (ഹൃ.ശാ. അ. ൩/൫൭)-"ആദൌ ഷഡ്രസമപ്യന്നം മധുരീഭൂതമീരയേത്|" ഇതി വചനേ 'മധ്യേ' "വിധാഹാദമ്ലതാം തതഃ|| പിത്തമാമാശയാത്കുര്യാച്ച്യവമാനം ച്യുതം പുനഃ|" 'അന്തേ' അഗ്നിനാ ശോഷിതം പക്വം പിണ്ഡിതം കടു മാരുതമ്||" ഇതി| ആദിശബ്ദശ്രവണാത് മധ്യാന്തശബ്ദാവത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടൌ ദ്രഷ്ടവ്യൌ|

Adhikarana 5 AdimadhyAntalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൫|൮൦|

൫ ആദിമധ്യാന്തലോപോ [നാമ], യഥാ(ഹൃ.ശാ. അ.൩/൫൫)-"അന്നം കാലേऽഭ്യവഹൃതം" ആദൌ "കോഷ്ഠം പ്രാണാനിലാഹൃതമ്|" മധ്യേ, അന്തേ ച "ദ്രവൈഃ" ഇത്യാദി|

Adhikarana 6 varNopajanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൬|൮൦|

൬ വര്ണോപജനനം നാമ,- യത്രാനുക്തോ ഗ്രന്ഥേ വര്ണ ആചാര്യേണ പശ്ചാദ് വ്യാഖ്യാകാല ഉപജന്യാര്ഥോऽഭിധീയതേ| [യഥാ] (ഹൃ.ശാ. അ. ൩/൩)-"തത്ര ഖാത്ഖാനി ദേഹേऽസ്മിന് ശ്രോത്രം ശബ്ദോ വിവിക്തതാ|" തഥാ-"വാതാത്സ്പര്ശത്വഗുച്ഛ്വാസാ വഹ്നേര്ദൃഗ്രൂപപക്തയഃ||" 'ഭവന്തി' ഇതി വര്ണത്രയമുപജന്യ വ്യാഖ്യാ കരണീയാ| "ആപ്യാ ജിഹ്വാരസകലേദാ ഘ്രാണഗന്ധാസ്ഥി പാര്ഥിവമ്|" ഇതി ദ്വയോര്ഭൂതയോര്ഭവാര്ഥേ തദ്ധിതപ്രത്യയശ്രവണാത്| വാക്യശേഷോऽപ്യയമേവംപ്രായ ഏവ|

Adhikarana 7 RuShikliShTasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൭|൮൦|

൭ ഋഷിക്ലിഷ്ടം നാമ,-യദൃഷീ ഋഷിപുത്രോ വാऽസമാഹിതചിത്തതയാऽശക്ത്യാ വാ കിഞ്ചിത്പദജാതമ(ജാതം)ഭ്രഷ്ടമുച്ചാരിതവാന് തഥൈവ തല്ലോകേ പ്രയുഞ്യതേ| യഥാ-'രോമ ലോമ' ഇത്യാദി|

Adhikarana 8 tantrashIlasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൮|൮൦|

൮ തന്ത്രശീലം നാമ,-യാ തന്ത്രകാരാണാം പ്രകൃതിഃസ്വഭാവ ഇത്യര്ഥഃ| യഥാ-കിഞ്ചിച്ഛഷ്യാനുഗ്രഹാര്ഥം വിസ്തീര്ണം സങ്ക്ഷിപന്തി, യഥാ (ഹൃ.ശാ. അ. ൩/൧൬)-"അസ്ഥ്നാം ശതാനി ഷഷ്ടിശ്ച ത്രീണി ദന്തനഖൈഃ സഹ|" ഇതി ന താന്യങ്ഗുലിഹസ്തപാദമണിബന്ധാദിവിഭാഗേന വിസ്താരിതാനി| കിഞ്ചിദ്വിസ്താരയന്തി, യഥാ-തത്രൈവാങ്ഗവിഭാഗേ സിരാ വിസ്താരിതാഃ (ഹൃ.ശാ. അ. ൩/൩൩)-"ഇത്യവേധ്യവിഭാഗാര്ഥം പ്രത്യങ്ഗം വര്ണിതാഃ സിരാഃ|" ഇതി വചനാദിതി|

Adhikarana 9 tantrasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൯|൮൦|

൯ തന്ത്രസംജ്ഞാ നാമ,-യത്കസ്മിംശ്ചിദര്ഥേ മധ്യേ വ്യാഖ്യായമാനേ സ്വതന്ത്രസിദ്ധോദാഹരണം തത്പ്രമാണാര്ഥമുച്യതേ| യഥാ-നവജ്വരേ കഷായാ അപക്വേഷു ദോഷേഷു വര്ജനീയാ ഉക്താഃ, (ഹൃ.ചി. അ.൧/൩൯)- "തതഃ പക്വേഷു ദോഷേഷു ലങ്ഘനാദ്യൈഃ പ്രശസ്യതേ| കഷായോ ദോഷശേഷസ്യ പാചനഃ ശമനോऽഥവാ||" ഇതി വിശേഷവചനാത്തത്ര സ്വരസാദേഃ പഞ്ചവിധസ്യ കഷായസ്യ പ്രതിഷേധഃ പ്രസക്തഃ| തതഃ സ്വരന്ത്രസംജ്ഞയാ വിശേഷഃ പ്രതിഷിധ്യതേ (ഹൃ.ചി. അ. ൧/൪൦)-"തിക്തഃ പിത്തേ വിശേഷേണ പ്രയോജ്യഃ, കടുകഃ കഫേ|" ഇത്യാദി| തസ്മാത് സ്വതന്ത്രസംജ്ഞയാ തിക്തകടുകഷയൌ നിഷിദ്ധൌ പഞ്ചവിധയാ സ്വരസാദികല്പനയാ|

Adhikarana 10 prAkRutasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൦|൮൦|

൧൦ പ്രാകൃതം നാമ,-"ഊഷകസ്തുത്ഥകം ഹിങ്ഗു കാസീസദ്വയസൈന്ധവമ്|" (ഹൃ.സൂ. അ. ൧൫/൨൩) ഇത്യൌഷധാധികാരാത് സൈന്ധവംലവണമ്, ന ത്വശ്വാദികമ്||

Adhikarana 11 samAnatantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൧|൮൦|

൧൧ സമാനതന്ത്രപ്രത്യയോ നാമ,-യത്സാധ്യസ്യ കസ്യചിദര്ഥസ്യ സാധനായാനുപലഭ്യമാനേ സ്വന്ത്രാത് പ്രത്യയേ സമാനേഭ്യസ്തന്ത്രേഭ്യഃ പ്രത്യയ ഇതി| ഉദാഹരണം യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ. ൨/൩൧)- "നീചലോമനഖശ്മശ്രുഃ" ഇത്യാചാരേഷൂക്തമ്| ഇയദ്ഭിരിയദ്ഭിര്ദിനൈഃ കേശനഖശ്മശ്രുണ്യവതാര്യ നീചലോമാദിനാ ഭവിതവ്യമിതി നോക്തമ്| തതോ വ്യാഖ്യാകാരാഃ ക്ഷാരപാണിപ്രഭൃതയഃ പ്രസിദ്ധ്യാ ദശരാത്രേണ കേശാദിണാം സംഹരണമിതി നിശ്ചിന്വന്തി| മുനിസ്ത്വവാദീത് (ച.സൂ. അ. ൮/൧൮)-"ത്രിഃ പക്ഷസ്യ കേശശ്മശ്രുലോമനഖാന് സംഹാരയേത്|" ഇതി|

Adhikarana 12 paratantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൨|൮൦|

൧൨ പരതന്ത്രപ്രത്യയോ നാമ,-യസ്യാര്ഥസ്യ പ്രസിദ്ധിതോ ന സ്വകീയമുദാഹരണം ശക്യമഭിധാതും നാപ്യന്യേഭ്യോ ഭിഷക്തന്ത്രേഭ്യഃ| തതസ്തസ്മിന് ദ്വയേ പരതന്ത്രാദുദാഹരണം കല്പ്യതേ| യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ. ൧/൧൯)-"കാലാര്ഥകര്മണാം യോഗോ ഹീനമിഥ്യാതിമാത്രകഃ| സമ്യഗ്യോഗശ്ച വിജ്ഞേയോ രോഗാരോഗ്യൈകകാരണമ്||" ഇത്യുക്തമ്| യോഗസ്യ ച ലക്ഷണം നോക്തം തന്ത്രേ അന്യത്ര വാ ഭിഷക്തന്ത്രേ| തത്ര ബൌദ്ധതന്ത്രപ്രത്യയേന നിശ്ചീയതേ-"സ്വഹേതുഭ്യഃ ശീതോഷ്ണാദിലക്ഷണേന കാലസ്യോത്പത്തിരേവ യോഗഃ|" ഇതി|

Adhikarana 13 hetu hetukadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൩|൮൦|

൧൩ ഹേതുഹേതുകധര്മൌ നാമ,-യോ ഹേതുഹേതുകേന ധര്മോ ജ്ഞായതേ| യഥാ-പിത്താതിസാരിണഃ പിത്തലാതിസേവനാത് പിത്തമുദ്രിക്തം രക്താതിസാരായ ന ചിരാദസ്യ ഭവിഷ്യതീത്യനുമീയതേ, സമര്ഥസ്യ ഹേതോഃ സ്വകാര്യസ്യാവ്യഭിചാരാത്|

Adhikarana 14 kAryakAraNadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൪|൮൦|

൧൪ കാര്യകാരണധര്മോ നാമ,-യത്ര കാര്യസംജ്ഞയാ കാരണം നിര്ദിശ്യതേ കാരണസംജ്ഞയാ വാ കാര്യമ്, തത്ര കാര്യസംജ്ഞയാ താവത്കാരണം നിര്ദിശ്യതേ| യഥാ-ദോഷാ അപി രോഗശബ്ദം ലഭന്തേ| തത്ര ദോഷാഃ കാരണമ്, "സര്വേഷാമേവ രോഗാണാം നിദാനം കുപിതാ മലാഃ|" (ഹൃംഇ. അ.൧/൧൨) ഇതി വചനാത്| സ ചേദാനീം ദോഷോ രോഗ ഇതി വ്യപദിശ്യമാനഃ കാരണേ ദോഷേ കാര്യം രോഗ ഉപചരിതോ ഭവതി| ഏവം കാര്യം കാരണസംജ്ഞയാ നിര്ദിശ്യതേ|

Adhikarana 15 Adyantaviparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൫|൮൦|

൧൫ ആദ്യന്തവിപര്യയോ നാമ,-യഥാ-അന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനം പ്രാപ്തുമുജ്ഝിത്വാ പാനമേവ പ്രഥമമുക്തം ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനം കുര്വതാ, തോയാദീനാം പഞ്ചാനാം വര്ഗാണാമല്പവക്തവ്യത്വാത്| സമുദ്രോപമതയാ ശാസ്ത്രസ്യാനുപൂര്വസുഖാവഗാഹനാര്ഥമ്, പൂര്വം ഹ്യല്പം സുഖേനാവഗാഹ്യതേ പശ്ചാത്പ്രഭൂതമിതി ന്യായാത്|

Adhikarana 16 shabdAnyatvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൬|൮൦|

൧൬ ശബ്ദാന്യത്വം നാമ, യദര്ഥം പര്യായശബ്ദം വര്ണയന്തി ശാസ്ത്രകൃതഃ| യഥാ (ഹൃംഇ. അ. ൧/൧)-"രോഗഃ പാപ്മാ ജ്വരോവ്യാധിര്വികാരോ ദുഃഖമാമയഃ| യക്ഷ്മാതങ്കഗദാബാധാഃ ശബ്ദാഃ പര്യായവാചിനഃ||' ഇത്യാദി|

Adhikarana 17 pratyayadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൭|൮൦|

൧൭ പ്രത്യയധര്മോ നാമ,-യോ ന ച ഹേതുര്ഹേതുധര്മോപപത്തിമാത്രേണ ച കേനചിദ്ധേതുത്വേന വ്യപദിശ്യതേ| യഥാ-ദേവദാനവഗന്ധര്വാദ്യുന്മാദാപസ്മാരാദിവിചിത്രഗ്രഹവികാരാ ഉക്താഃ| യഥോക്തമ് (ഹൃ.ഉ. അ.൪/൧൩)-"ഫുല്ലപദ്മോപമമുഖം സൌ-മ്യദൃഷ്ടിമകോപനമ്|" യാവത് "അനിദ്രമപ്രധൃഷ്യം ച വിദ്യാദ്ദേവവശീകൃതമ്||" ഇത്യാദി| നചൈതേ പരമാര്ഥതോ ഹേതവഃ, കിം തര്ഹി ? പ്രജ്ഞാപരാധഃ| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ.ഉ. അ. ൪/൩)-"ഹേതുസ്തദനുഷക്തൌ തു സദ്യഃ പൂര്വകൃതോऽഥവാ| പ്രജ്ഞാപരാധഃ സുതരാമ്" ഇതി|

Adhikarana 18 upanayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൮|൮൦|

൧൮ ഉപനയോ നാമ,-സൂത്രഹേതുപ്രസ്താവേന യത്രാന്യത്പ്രകരണമുപനീയതേ| യഥാ-മാത്രാശിതീയേ ആഹാരമാത്രാലക്ഷണപ്രസ്താവേ അതിമാത്രഭോജനനിമിത്തായാ വിസൂചികായാശ്ചികിത്സാ ഉപനീതാ| മാത്രായാം ഹി വിഭജ്യമാനായാമവശ്യമൂനാതിമാത്രേऽപി വിഭജനീയേ തദപേക്ഷയാ മാത്രായാഃ സമ്യക് പ്രതിപാദനസൌകര്യാത് തത്പ്രസ്താവേന ച വിസൂചികായാശ്ചികിത്സാ|

Adhikarana 19 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൯|൮൦|

൧൯ സമ്ഭവോ നാമ,-യത്സൂത്രം പ്രകരണം വാ വിധീയമാനമര്ഥസ്യ വ്യാപകത്വാത് സകലേന ശാസ്ത്രേണ വ്യാഖ്യായതേ| യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ. ൧/൫)-"കായബാലഗ്രഹോര്ധ്വാങ്ഗശല്യദംഷ്ട്രാജരാവൃഷാന്| അഷ്ടാവങ്ഗാനി തസ്യാഹുശ്ചികിത്സാ യേഷു സംശ്രിതാ||" ഇതി| ഏതാന്യഷ്ടാവങ്ഗാനി സകലേന ശാസ്ത്രേണോപദിശ്യന്ത ഇത്യാചാര്യഃ പ്രതിജാനീതേ|

Adhikarana 20 viBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൨൦|൮൦|

൨൦ ഭങ്ഗ്യാ....വിഭവകല്പനായാ ശ്ചാസ്യായം വിശേഷഃ| അയം വ്യാഖ്യായാ വിഭവോ ഭവതി| സ തു വിനൈവ വ്യാഖ്യായാഃ പഠ്യമാന ഏവേതി|

Adhikarana tAcCIlyAdIni 17 saptadasha (80) · Śloka 80

സപ്താ ദശ൧|൮൦|

സപ്തദശ താച്ഛീല്യാദീ[നീ]ത്യുക്തമ്| തദ്യഥാ-൧ താച്ഛീല്യമ്, ൨ അവയവഃ, ൩ വികാരഃ, ൪ സാമീപ്യമ്, ൫ ഭൂയസ്ത്വമ്, ൬ പ്രകാരഃ, ൭ ഗുണിഗുണവിഭവഃ, ൮ സംസക്തതാ, ൯ തദ്ധര്മതാ, ൧൦ സ്ഥാനമ്, ൧൧ താദര്ഥ്യമ്, ൧൨ സാഹചര്യമ്, ൧൩ കര്മ, ൧൪ ഗുണനിമിത്തതാ, ൧൫ ചേഷ്ടാനിമിത്തതാ, ൧൬ മൂലസംജ്ഞാ, ൧൭ താത്സ്ഥ്യമ്, ഇതി|

Adhikarana 1 tAcCIlyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

തത്ര ൧........൧|൮൦|

തത്ര ൧ താച്ഛീല്യം നാമ,-യത്കേനചിദേവ ധര്മസാദൃശ്യേന യുക്തോ ഭാവസ്താച്ഛീല്യമുച്യതേ| യഥാ (ഹൃംഇ. അ. ൧൫/൧൫)- "സര്വാങ്ഗസംശ്രയസ്തോദഭേദസ്ഫുരണഭഞ്ജനമ്| സ്തമ്ഭനാക്ഷേപണസ്വാപസന്ധ്യാകുഞ്ചനകമ്പനമ്|| കുപിതോऽനിലഃ കരോതി|" ഇത്യന്തേ ന ചാങനി സ്വപന്തി| കിം തര്ഹി ? ദേവദത്തഃ സ്വപിതി| തദ്ധര്മസാദൃശ്യാദങ്ഗാനി സ്വാപശബ്ദേനോച്യന്തേ| തദ്യഥാ-"പുരുഷഃ സുപ്തോ ന കിഞ്ചിദ്വേദയതേ| ന ചേതയതേ| തഥാऽങ്ഗമപി യത്കിഞ്ചിന്ന വേദയതേ നഖതോദാദി| തത്സുപ്തമിവ സുപതമിത്യുച്യതേ|" [ഇതി|]

Adhikarana 2 avayavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧|൮൦|

൨ അവയവോ നാമ,-യത്രൈകദേശോദാഹരണേ ക്രിയമാണേऽനുക്തോऽന്യോऽപി തജ്ജാതീയകോऽര്ഥോ ലഭ്യതേ| യഥാ (ഹൃ.ചി. അ.൧/൩)_"ലങ്ഘനൈഃ ക്ഷപിതേ ദോഷേ ദീപ്തേऽഗ്നൌ ലാഘവേ സതി| സ്വാസ്ഥ്യം ക്ഷുത്തൃഡ്രുചിഃ പക്തിര്ബലമോജശ്ച ജായതേ||" ഇത്യനേനൈകദേശോദാഹരണേന ലങ്ഘനേന ദോഷക്ഷപണേന ലാഘവേ സതി സ്വാസ്ഥ്യാദ്യുത്പത്തിഃ| തത്പ്രതിപക്ഷേണ ത്വലങ്ഘനേന ദോഷക്ഷപണേ ന ജാതേ സത്യസ്വാസ്ഥ്യാദയോऽനുക്താ അപി ലഭ്യന്തേ|

Adhikarana 3 vikArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൩|൮൦|

൩ വികാരോ നാമ,-വിപരീതക്രിയാ| യഥാ-വികാരസംജ്ഞയാ പ്രകൃതിരപി ലഭ്യതേ| പ്രകൃതിസംജ്ഞയാ ച വികാരഃ| തത്ര വികാരസംജ്ഞയാ ച പ്രകൃതിര്യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ. ൬/൧൧൪)-"പുഷ്പേ പത്രേ ഫലേ നാലേ കന്ദേ ച ഗുരുതാ ക്രമാത്|" [ഇതി] ശാകമധികൃത്യോക്തമ്| അത്ര പ്രകൃതിഃ പാഠാശൂകാ(ഷാ)ദീനാം പത്രാദീനി| താനി ഹി പാകേന വിക്രിയമാണാനി ചാവസ്ഥാന്തരം പ്രതിപദ്യമാനാനി ശാകസംജ്ഞാം ലഭന്തേ| തദയം ശാസ്ത്രകാരസ്തേഷാം വികാരസംജ്ഞാം, യവാദിമണ്ഡദിസംജ്ഞായാ യവാദികം ചോക്തവാന്|

Adhikarana 5 BUyastvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧|൮൦|

൪ [സമീപ്യം നാമ,-] ..................൫ ഭൂയസ്ത്വം നാമ,-യദേകസ്മിന് വര്തമാനമാധിക്യേന ക്വചില്ലഭ്യതേ| യഥാ തന്ത്രേ (ച.സൂ. അ.൨൬/൪൨)-"അമ്ലോ ഭക്തം രോചയതി" ഇത്യുക്തമ്, ന ച മധുരാദിരപി ന രോചയതീതി| കസ്യചിച്ചാമ്ലവിദ്വേഷിണോऽമ്ലോ രസോ ഭക്തവിദ്വേഷമേവ കുര്യാത്| തത്ര ഭൂയസ്ത്വമാശ്രിത്യേദമുക്തമ്-'അമ്ലോ രോചയതി|' കദാചിത് കസ്യചിദ്വാ നാസൌ രോചയേന്ന താവതാ തന്ന രോചനമ്|

Adhikarana 6 prakArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൬|൮൦|

൬ പ്രകാരോ നാമ,-യോ യസ്യ സമാനദര്മാ സ തസ്യ പ്രകാരഃ| യഥാ-"കണ്ഠമേരണ്ഡനാലേന സ്പൃശന് വമേത്|" ഇത്യുക്തമ്| ന ച തത്പ്രകാരാണാം സുവര്ചലാശതപുഷ്പാദിനാലാനാം ന ഗ്രഹണമ്|

Adhikarana 7 guNigaNaviBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൭|൮൦|

൭ ഗുണിഗുണവിഭവോ നാമ,-ക്വചിത് ഗുണീനി ഗുണശബ്ദേനോക്താനി| യസ്മാദാഹ (ഹൃ.ശാ. അ. ൩/൬൦)-"പാര്ഥിവാഃ പാര്ഥിവാനേവ" ഇതി| ന ഹി പാര്ഥിവാ ഗുണാഃ സന്തി കേചിത്, യേ പഠ്യേരന്| ഗുണശ്ച ഗുണിവദ്യഥാ (ഹൃ.ഉ. അ. ൩൯/൨൩)-"മേധാസ്മൃതിബലോപേതാ ബഭൂവുരമിതായുഷഃ|" ഇതി| അത്രായുര്ഗുണോപേതമമിതത്വമ്| നായുഷഃ പരിമാണഗുണ ആയുര്ഗുണേനൈവ ശക്യഃ|

Adhikarana 8 saMsaktatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൮|൮൦|

൮ സംസക്തതാ നാമ,-യദേകസ്യ ബഹുഭിഃ സമ്ബന്ധഃ| യഥാവിദ്യമാനേഷ്വപി തത്രാന്യേഷു സമ്ബന്ധേഷു തസ്യൈവ വ്യപദേശഃ ക്രിയതേ| യഥാ-മധുരസ്കന്ധനിര്ദേശേന മാക്ഷികാദയോ ഗുണിതാഃ കഷായാദിരസോപേതോ അപി മധുരപ്രായത്വാന്മധുരസംസക്തതയാ|

Adhikarana 9 taddharmatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൯|൮൦|

൯ തദ്ധര്മതാ നാമ,-യേന തഥാഭൂതം സത്തദ്ധര്മതാമാസാദ്യ ദര്ശനാത്താമേവാഖ്യാം ലഭതേ| യഥാ (ഹൃ.ഉ. അ. ൪൦/൭൬)-"വിവര്ജയേദ്ഭിഷക്പാശാന് പാശാന് വൈവസ്വതാനിവ|" ഇതി| മാരണധര്മോ ഹി വൈവസ്വതപാശേന സമാനോ ദൃഷ്ട ഇത്യതസ്തേऽപി തഥൈവോക്താഃ|

Adhikarana 10 sthAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൦|൮൦|

൧൦ സ്ഥാനം നാമ,-യത്ര സ്ഥാനിനാ സ്ഥാനം സ്ഥാനേന വാ സ്ഥാനീ വ്യപദിശ്യതേ| തത്ര സ്ഥാനിനാ സ്ഥാനം യഥാ-കര്ണനാദഃ ശ്രോത്രരോഗ ഇത്യുക്തഃ| ന ച ശ്രോത്രേന്ദ്രിയസ്യാസ്തിനാദഃ, കിം തര്ഹി ? തദധിഷ്ഠാനസ്യ കര്ണസ്യ| തസ്മാദയം ശ്രോത്രേണ സ്ഥാനിനാ കര്ണമധിഷ്ഠാനമുക്തവാന്| സ്ഥാനേന സ്ഥാനീ യഥാ-ജിഹ്വാ രസം ഗൃഹ്ണാതി| തത്ര ന ജിഹ്വാ രസം ഗൃഹ്ണാതി, കിം തര്ഹി ? രസനാ|

Adhikarana 11 tAdarthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൧|൮൦|

൧൧ താദര്ഥ്യം നാമ,-യത്പ്രയോജനാര്ഥം പ്രവര്തതേ യോ ഭാവസ്തേനൈവ വ്യപദിശ്യതേ| യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ. ൧൫/൧)-"മദനമധുകലമ്ബാ" ഇത്യാദീനി ഛര്ദനാനി,-ഛര്ദനപ്രയോജനാനീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana 12 sAhacaryasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൨|൮൦|

൧൨ സാഹചര്യം നാമ,-യോ യേന നിത്യം സമ്ബന്ധ ഉപലഭ്യതേ, സ തസ്മാത് സമ്ബന്ധാത്തമേവ സമ്ബന്ധിശബ്ദം ലഭതേ| തഥാ-'മഥ്യമാനാദ് ധൂമം ദൃഷ്ട്വാ ജ്വലദ്ഭാസുരം വഹ്നിദ്രവ്യമവശ്യമഭ്യുത്ഥിതോ വഹ്നിരിത്യേവ|

Adhikarana 13 karmaNaH lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൩|൮൦|

൧൩ കര്മ നാമ,-യത്ര കര്മകര്മേതി ചോപചര്യതേ| യഥോച്യതേ "മുനയഃ പ്രശമം ജഗ്മുഃ|" ന ചാഗ്രാമസ്ഥാനീയഃ കശ്ചിത്പ്രശമോऽസ്തി| കിം തര്ഹി ? ഇന്ദ്രിയാണാം വിഷയേഭ്യഃ കേവലം ശക്തിനിയമഃ പ്രശമഃ| അഥ ച ഗതിഃ-കര്മവിഷയേഭ്യസ്തിവന്ദ്രിയാണാം ക്രിയാനിവൃത്തിഃ| തദേവ ച കര്മേത്യുക്തമ്|

Adhikarana 14 guNanimittasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൪||൮൦||

൧൪ ഗുണനിമിത്തം നാമ,-യത്കസ്യ വിഭൂതിഃ പ്രശംസാദികാ ഖ്യാപ്യതേ| "ധര്മ്യം യശസ്യമായുഷ്യം ലോകദ്വപരായണമ്| അനുമോദാമഹേ ബ്രഹ്മചര്യമേകാന്തിനിര്മലമ്||" (ഹൃ.ഉ. അ. ൪൦/൪) ഇതി ബ്രഹ്മചര്യസ്യ പ്രശംസാവിഭൂതിഃ ഖ്യാപ്യതേ| വ്രഹ്മചര്യസ്യ ഹീമേ ഗുണാഃ, നാബ്രഹ്മചര്യസ്യേതി|

Adhikarana 15 ceShTanimittasya lakShaNam (15) · Śloka 15

||൧൫||

൧൫ ചേഷ്ടാനിമിത്തം നാമ,-യസ്മിന്നാമമാത്രം കസ്യചിത് ക്രിയയാ ഭവതി ഭാവസ്യ| നാത്ര പ്രസ്പന്ദക്രിയേഷ്ടാ| യഥാ-"ദീപവദസ്യ ജ്ഞാനം ജ്വലതി|" ഇത്യുച്യതേ| ന ച ജ്ഞാനസ്യ പ്രദീപസ്യേവാര്ചീംഷി സന്തി ഊര്ധ്വഗാമീനി, ദീപവദ്വാ സന്നികൃഷ്ടാനി ദ്രവ്യാന്തരാണി ദഹന്തി| രൂപം വാ സ്പര്ശം വാ തൈലാദികോപാദാനമ്| കിന്തു പ്രകാശക്രിയാമാത്രം പരിഗൃഹ്യ ജ്വലതീതി പ്രശംസാകര്മണി ക്രോധഭയശോകലോഭഹര്ഷേര്ഷ്യാമോഹാദിഭിരുപഹതം വിജ്ഞാനം മലോപഹതദര്പണവദപ്രകാശവൃത്തി ഭവേത്|

Adhikarana 16 mUlasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൬|൮൦|

൧൬ മൂലസംജ്ഞാ നാമ,-യാ ലോകേऽന്യസ്മിന്നര്ഥേ പ്രസിദ്ധാ തന്ത്രേ ചാന്യസ്മിന് [അര്ഥേ] നിവേശിതാ| യഥാ (ഹൃംഇ. അ. ൧/൨)-"നിദാനം പൂര്വരൂപാണി രൂപാണ്യുപശയസ്തഥാ| സമ്പ്രാപ്തിശ്ച" ഇതി| രൂപം ച ലോകേ നീലപീതലോഹിതാദി പ്രസിദ്ധമ്, സ്വശാസ്ത്രേ സംജ്ഞയാ തു രൂപം-ലിങ്ഗം ലക്ഷണമിതി|

Adhikarana 17 tAtsthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൭|൮൦|

൧൭ താത്സ്ഥ്യം നാമ,-യദന്യസ്യൈവാര്ഥസ്യ തത്സ്ഥത്വാദന്യസ്യൈവ കല്പ്യതേ| തദ്യഥാ (ഹൃ. നി. അ.൧൦/൨൩)-"ബസ്തിമേഹനയോഃ ശൂലമ്" ഇതി| തത്ര പുംസംസ്ഥേന കാരണേന ബസ്തിമേഹനയോരിതി കല്പ്യതേ| ചൈതന്യാഭാവേ ബസ്തിമേഹനയോഃ സതോരപി ശൂലാഭാവാത് തത്പ്രദേശസ്ഥി തത്വാത്തയോരിത്യുചര്യതേ|

Adhikarana tantradoShAH 15 pa~jcadasha (80) · Śloka 80

തഥ൧|൮൦|

തഥാ തന്ത്രദോഷൈഃ പഞ്ചദശഭിരപ്രസിദ്ധശബ്ദാദിഭിര്വര്ജിതമ്| [ തദ്യഥാ-]൧ അപ്രസിദ്ധശബ്ദമ്, ൨ ദുഃപ്രണീതമ്, ൩ അസങ്ഗതാര്ഥമ്, ൪ അസുഖാരോഹി, ൫ വിരുദ്ധമ്, ൬ അതിവിസ്തൃതമ്, ൭ അതിസംക്ഷിപ്തമ്, ൮ അപ്രയോജനമ്, ൯ ഭിന്നക്രമമ്, ൧൦ സംദിഗ്ധമ്, ൧൧ പുനരുക്തമ്, ൧൨ നിഃപ്രമാണകമ്, ൧൩ അസമാപ്താര്ഥമ്, ൧൪ അപാ(ന)ര്ഥകമ്, ൧൫ വ്യാഹതമ്, [ഇതി]|

Adhikarana 1 aprasiddhAshabdasya lakShaNam (80) · Śloka 80

തത്ര൧|൮൦|

തത്ര ൧ അപ്രസിദ്ധശബ്ദമ് നാമ,-യല്ലോകേ നാതീവ പ്രസിദ്ധമ്| യഥാ-"ഉദക്യാഗമനലക്ഷണമസുഖാനാമ്|" ഇതി| യഥാ വാ "ആധാരസ്യാസിപാണിധാരേഷ്വകുശലയോഗതാ|" ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ,-അകുനാമ വൃക്ഷഃ തസ്യ ശലമിതി|

Adhikarana 2 duHpraNItasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧|൮൦|

൨ ദുഃപ്രണീതം നാമ,- സൂത്രഭാഷ്യപ്രയോജനരഹിതമ്|

Adhikarana 3 asa~ggatAthaMsya lakShaNam (80) · Śloka 80

൩|൮൦|

൩ അസങ്ഗതാര്ഥം നാമ,- യത്സൂത്രേണാസമ്ബദ്ധമ്|

Adhikarana 4 asukhArohipadasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൪||൮൦||

൪ അസുഖാരോഹി പദം നാമ,-യത്പദസന്നിവേശസ്യ വിഷമതയാ ദുഃഖേനോച്ചാര്യതേ, ചര്കരീതാദിപ്രായമ്| യഥാ-"ധാതര്യരിപ്രദമ്|" ഇതി|

Adhikarana 5 viruddhasya lakShaNam (5) · Śloka 5

൫||൫||

൫ വിരുദ്ധം നാമ,-യദ് ദൃഷ്ടാന്തസിദ്ധാന്തസമയൈര്വിരുദ്ധമ്| യഥാ കശ്ചിദ്വദേന്നിത്യഃ പുരുഷോऽകൃതകത്വാദിതി ഹേതുഃ, ഘട ഇതി ദൃഷ്ടാന്തവിരുദ്ധമ്| തഥാ-മധുരാമ്ലലവണാഃ കഫം ശമയന്തി, കടുതിക്തകഷായാ വാതം ജയന്തി, ഇതി വൈദ്യകസിദ്ധാന്തവിരുദ്ധ മേതത്| സമയവിരുദ്ധം നാമ,-യഥാ-യഃ സമയഃ പൂര്വാചാര്യൈസ്തത്ത്വദര്ശിഭിഃ കൃതസ്തം വ്യുത്ക്രമ്യാഗച്ഛതി| യഥാ-"ന ലോഷ്ടം വിമൃദ്ഗീയാത്, ന തൃണം ഛിന്ദ്യാത്," ഇതി| ഏതത് തത്ത്വദര്ശിഭിരുക്തത്വാല്ലോഷ്ടമര്ദനാദി ന ക്രിയതേ| ന തു ഹേതുരത്രാസ്തി|

Adhikarana 6 ativistRutasya lakShaNam (6-80) · Śloka

൬ അതിവിസ്തൃതം നാമ,-യഥാ-മധുരാദിസ്കന്ധം ബ്രുവന് യാവന്തി മധുരാണി ജഗതി സന്തി മധുരപ്രായാണി മധുരപ്രഭവാണി താന്യശേഷാണി യദ്യഭിദധാതി, തദാऽതിവിസ്തൃതത്വം സ്യാത്|

Adhikarana 7 atisaMkShitpasya lakShaNam · Śloka

൭ അതിസംക്ഷിപ്തം നാമ,-യഥാ-യോഗശതകപ്രായമ്| യഥാ വാ-ഹേതുലിങ്ഗൌഷധോദ്ദേശ ഏവ ക്രിയതേ, ന തു തദവബോധകവാക്യാനാമിതി ശേഷഃ|

Adhikarana 8 aprayojanasya lakShaNam (8-80) · Śloka

൮ അപ്രയോജനം നാമ,-യഥാ (ഹൃ.സൂ. അ. ൨/൪൮)-"ഇത്യാചാരഃ സമാസേന" ഇത്യേതാവദ്യദി വദേത്, ന തു ബ്രൂയാത് "യം പ്രാപ്നോതി സമാചരന്| ആയുരാരോഗ്യമൈശ്വര്യമ്" ഇത്യാദി, തദാ ന കശ്ചിദനുതിഷ്ഠേദിതി|

Adhikarana 9 Binnakramasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൯|൮൦|

൯ ഭിന്നക്രമം നാമ,-പൂര്വം യേനാനുക്രമേണോക്തം ന തേനൈവ നിര്ദിശ്യതേ പ്രയോജനാന്തരാസമ്ഭവേऽപി| യഥാ-വാതപിത്തകഫാനുദ്ദിശ്യ "തത്ര രൂക്ഷോ ലഘുഃ (ഹൃ.സൂ. അ.൧/൧൧) ഇത്യാദൌ വാതഗുണനിര്ദേശമകൃത്വൈവ പിത്തസ്യ വിദധീത| ഏവം ക്രമോ ഭിന്നോ ഭവേത്

Adhikarana 10 saMdigdhasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൦|൮൦|

൧൦ സംദിഗ്ധം നാമ,-യഥാ-'കിമകാലമൃത്യുരസ്തി ഉതനാസ്തി ?" ഇത്യുഭയത്ര ഹേത്വാഭാസപരിഗ്രഹാത് സംശയഃ|

Adhikarana 11 punaruktasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൧|൮൦|

൧൧ പുനരുക്തം നാമ,-യോऽര്ഥ ഉക്തോऽപി പുനരുച്യതേ|

Adhikarana 12 niHpramANasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൨|൮൦|

൧൨ നിഃപ്രമാണം നാമ,-യഥാ (ഹൃ.ചി. അ. ൧/൪൬)-"പാക്യം ശീതകഷായം വാ മുസ്താപര്പടകമ്" ഇതി| .........

Adhikarana 13 asamAptArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൩|൮൦|

൧൩ [അസമാപ്താര്ഥം നാമ,-]............അത്ര താവദുച്യതേ| പരതോऽപി ചേദിത്യേതത്തതഃ സമാപ്താര്ഥത്വാന്ന ജ്ഞായതേ കിമനേന കാര്യമിതി|

Adhikarana 14 anarthakasya lakShaNam (1) · Śloka 80

൧|൮൦|

൧൪ അനര്ഥകം നാമ,-യദന്യാര്ഥേനാപി പദേനാപഗതാഭിധേയമ്||൧|

Adhikarana 15 vyAhatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

൧൫||൮൦||

൧൫ വ്യാഹതം നാമ,-യഥാ-പൂര്വയാ വാക്യയുക്ത്യാऽപരാ വ്യാഹന്യതേ, അപരയാ പൂര്വാ വാ| യഥാ-"അനാസ്ഥാപ്യാ മേഹിനഃ" (ഹൃ.സൂ. അ. ൧൯/൪) ഇത്യുക്ത്വാ പുനരാസ്ഥാപനമനുജജ്ഞേ| മുസ്താദേര്നിര്യൂഹേ പപാഠ (ഹൃ.ക. അ. ൪/൪൦)-"വാതാസൃക്ശോഫമേഹാര്ശോഗുല്മവിണ്മൂത്രസങ്ഗ്രഹമ്|" ഇത്യാദി| തദത്ര വിധിപ്രതിഷേധയോഃ പരസ്പരവിരോധാദ്വ്യാഹതത്വമ്| അത്ര സമാധാനാര്ഥം വിപുലമതയ ഏവമഭിദധുഃ,-പ്രമേഹിണമാസ്ഥാപ്യനിഷേധാദ്ബസ്തികല്പേ പുനരനുജ്ഞാനാത് തന്ത്രകൃതോऽഭിപ്രായവിശേഷ ഈദൃഗനുമീയതേ,-മേഹിനോ വാതസ്യ പ്രബലത്വേന ബസ്തിമന്തരേണ നാന്യസ്തഥാവിധ ഉപക്രമോऽതി, തസ്മാത്തസ്യാവസ്ഥാതുരവശാദ്യോജ്യോ ബസ്തിഃ| യദാऽऽര്തമേഹിനോ ദൃശ്യതേ പവനസ്യാല്പത്വേ(ത്വം), തദോപക്രമാന്തരേണൈവ ചികിത്സിതും ശക്യ ഇതി, തദാ ബസ്തിര്ന യോജ്യ ഇതി പ്രതിപാദയിതുമേവംവിധോ വിന്യാസഃ കൃതഃ| ഇതി-പൂര്വോക്തൈഃ, തന്ത്രഗുണൈഃ-തന്ത്രയുക്ത്യാഖ്യൈര്യുക്തമ്, തന്ത്രദോഷൈഃ-അപ്രസിദ്ധശബ്ദാദിഭിര്വര്ജിതമ്, അല്പസമുദ്യമാനാം-സ്തോകവ്യായാമാനാം, പ്രീത്യര്ഥം പൃഥഗേവേദം തന്ത്രമുക്തമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? ചികിത്സാശാസ്ത്രമ്,-ശതസഹസ്രം ബ്രഹ്മപ്രോക്തമഗ്നിവേശാദിപ്രണിതം വാ, വ്യാപ്യ പരിതഃ-സമന്താത്, സ്ഥിതമ്| ന ചൈതത് സ്വമനീഷാനിരൂപിതമിത്യാഹ-വിപുലേത്യാദി| വിപുലം-വിസ്തീര്ണം സമസ്തവസ്തുവിഷയം, അമലം നിര്മലമവിപര്യസ്തം, വിജാനം യേഷാം മഹാമുനീനാം-ആത്രേയാദീനാം, ത ഏവമ്| തേ ച തേ വിപുലാമലവിജ്ഞാനമഹാമുനയശ്ച| തേഷാം മതം അഭിപ്രായഃ, തദനു ഗച്ഛതി-അനുവര്തതേ, യത്തത് വിപുലാമലവിജ്ഞാനമഹാമുനിമതാനുഗമ്| നനു, സങ്ഗ്രഹേണൈവ മഹാമുനിതം സങ്ഗൃഹീതമ്| തത്കിമനേന ? ഇത്യാഹ-മഹാസാഗര ഇവ ഗമ്ഭീരോ യഃ സങ്ഗ്രഹാഖ്യസ്തസ്യോപലക്ഷണം-ഉപായ[ന]ഭൂതമേതത്| തസ്മാത് പൃഥഗേതത് തന്ത്രമുദിതമ്| അഷ്ടാവങ്ഗാനി യസ്യ തദേവമ്, അഷ്ടാങ്ഗം ച തദ്വൈദ്യകം ച, തദേവ മഹോദധിരഷ്ടാങ്ഗവൈദ്യകമഹോദധിഃ, തസ്യ മന്ഥനമിവ മന്ഥനം-പാഠശ്രവണചിന്തനാദിഭിര്വിക്ഷോഭണാത്, തേന കരണഭൂതേന| യോऽഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹ ഏവ മഹാനമൃതരാശിരാപ്തഃ| തസ്മാത്-അഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹമഹാമൃതരാശേഃ സകാശാത്, പൃഥഗേതത്തന്ത്രമുദിതമ്| കീദൃശമ് ? അനല്പം ഫലം-ആയുരാരോഗ്യൈശ്വര്യസുഖാദികം യസ്യ തദേവം, മഹാഫലമിത്യര്ഥഃ| തദയം ഭാവഃ,-തന്ത്രസ്യാസ്യാല്പത്വാത് പാഠാദിഷു സ്വല്പ ഏവായാസോ ഭവതി മഹച്ച ഫലം യതഃ സ്യാത്, തതോऽയമാദരണീയ ഇത്യര്ഥഃ| വസന്തതിലകം വൃത്തമ്|

Adhikarana idaM tantraM mantravatsaM prayoktavyam (81) · Śloka 81

ഇദമാഗമസിദ്ധത്വാത്പ്രത്യക്ഷഫലദര്ശനാത്| മന്ത്രവത്സംപ്രയോക്തവ്യം ന മീമാംസ്യം കഥഞ്ചന||൮൧||

സം-ഇദം-അനന്തരാഭിഹിതം തന്ത്രം, മന്ത്രവദാചരിതം സംപ്രയോക്തവ്യമ്| ന കഥഞ്ചിദപി മീമാംസ്യമ്,-കിമിദം സ്യാദ്വാ നവേതി സംശയോ ന കാര്യ ഇത്യര്ഥഃ| കസ്മാത് ? സുവിശുദ്ധജ്ഞാനേഭ്യോ മഹാമുനിഭ്യ ആഗമേന ശുദ്ധത്വാത്, തഥാ പ്രത്യക്ഷഫലസ്യ-ജ്വരചികിത്സാദികസ്യ, ദര്ശനാത്|

Adhikarana kathattantrasya pAThAvabodhAnuShThAne Palam (82) · Śloka 82

ദീര്ഘജീവിതമാരോഗ്യം ധര്മമര്ഥം സുഖം യശഃ| പാഠാവബോധാനുഷ്ഠാനൈരധിഗച്ഛത്യതോ ധ്രുവമ്||൮൨||

സം-അതഃ-അഷ്ടാങ്ഗഹൃദയാഖ്യാത്തന്ത്രാത്, പാഠാവബോധാനുഷ്ഠാനൈഃ-രോഗചികിത്സാലക്ഷണേന, ധ്രുവം-അവശ്യം, ദീര്ഘജീവിതാദീന് പ്രാപ്നോതി| ന ച താനേവ പ്രാപ്നോതി| കിം തര്ഹി ? പരമപീത്യാഹ-

Adhikarana etattantrapaThanasya Palam (83) · Śloka 83

ഏതത്പഠന് സങ്ഗ്രഹബോധശക്തഃ സ്വഭ്യസ്തകര്മാ ഭിഷഗപ്രകമ്പ്യഃ| ആകമ്പയത്യന്യവിശാലതന്ത്ര- കൃതാഭിയോഗാന് യദി തന്ന ചിത്രമ്||൮൩||

സം-ഏതത്-അനന്തരോക്തമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയാഖ്യം തന്ത്രം, അധീയാനഃ(പഠന്)-കണ്ഠേ ദധത്, സങ്ഗ്രഹബോധശക്തഃ-ഏതദ്ഗ്രന്ഥാര്ഥവിശേഷ-ശേഷവസ്ത്വവബോധാര്ഥമ്| തസ്മാത് സ്വഭ്യസ്തകര്മാ അത ഏവ പാഠാവബോധഃ| സ്വഭ്യസ്തകര്മാ-തസ്യ ഗുണശതയോഗാദഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസ്യ വ്യാഖ്യാനാമന്യേഷാം ഭേഷജകര്മജേന സത്സ്വഭ്യസ്തകര്മണാ ചികിത്സകഃ, അക്ഷോഭ്യഃ സന്, അന്യേഷു-ചരകാദിഷു, വിശാലതന്ത്രേഷു വിഹിതാഭിയോഗാന് വൈദ്യാന് യദി കമ്പയതി-ക്ഷോഭയതി, തന്നാശ്ചര്യമ്| ഉപജാതിര്വൃതമ്| യഥാ ചാകമ്പയന്തേऽപരേ ഭിഷജസ്തഥാ ദര്ശയന്നാഹ-

Adhikarana carakAdyekaikaragranthAByAse na samyakj~jAnam (84) · Śloka 84

യദി ചരകമധീതേ തദ് ധ്രുവം സുശ്രുതാദി- പ്രണിഗദിതഗദാനാം നാമമാത്രേऽപി ബാഹ്യഃ| അഥ ചരകവിഹീനഃ പ്രക്രിയായാമഖിന്നഃ കിമിവ ഖലു കരോതു വ്യാധിതാനാം വരാകഃ||൮൪||

സം-യദി കേവലം ചരകം പഠതി തതസ്തസ്മാത് സുശ്രുതാദിപ്രണിഗദിതാനാം-വര്ത്മസന്ധിസിതാദിജാനാം രോഗാണാം, ധ്രുവം സംജ്ഞാമാത്രാവബോധേऽപി ബാഹ്യഃ| കിന്തു ഹേതുലക്ഷണോപക്രമേണാനഭിജ്ഞ ഇത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ| അഥ ചരകവിഹീനഃ കേവലം സുശ്രുതപാഠസാധ്യപ്രക്രിയായാം ദോഷദൂഷ്യകാലബലശരീരസത്ത്വസാത്മ്യാദിലക്ഷണായാം, അഖിന്നഃ സന് വ്യാധിതാനാം-കാസശ്വാസാദ്യഭിഭൂതാനാം, കിമിവ വരാകഃ-അല്പധീഃ, വിദധാതു ? ന കിഞ്ചിദ്വിദധാതും ശക്ത ഇത്യര്ഥഃ| ഇഹ തു ചരകോക്തപ്രക്രിയായാഃ പ്രതിപാദനാത് സുശ്രുതോക്താമയാഭിധാനാച്ച തദധ്യേതാ രോഗചികിത്സായാം പ്രവര്തമാനോ രോഗശാന്തി ധ്രുവം വിദധാത്യേവ| മാലിനീവൃത്തമ്|

Adhikarana yadyaBiniveshastArhi AdyaM vaidyakaM paThatu (85) · Śloka 85

അഥൈവ മന്യസേ യദ്യപി തത്ര തന്ത്രമേതദ്ഗുണമ്, തഥാऽപ്യാര്ഷതന്ത്രാധ്യയനേ സമാധാനാതിശയ ഇതി| തത ഇദമാഹ അഭിനിവേശവശാദഭിയുജ്യതേ സുഭണിതേऽപി ന യോ ദൃഢമൂഢകഃ| പഠതു യത്നപരഃ പുരുഷായുഷം സ ഖലു വൈദ്യകമാദ്യമനിര്വിദഃ||൮൫||

സം-അഭിനിവേശോ-വസ്തുപക്ഷപാതഃ, തസ്യ വശഃ-സാമര്ഥ്യം, തസ്മാത്| അന്യത്ര ഗുണദോഷാവഭിയോക്താ ശോഭനോക്തേऽപി തന്ത്രേ യോനാഭിയുജ്യതേ-ഋഷിപ്രണീതേ പ്രീതിം കരോതി, സ നര ആദൌ ഭവമാദ്യം,-പ്രഥമപ്രണീതം ബ്രഹ്മോക്തം ശതസാഹസ്രം, വൈദ്യകം യത്നപരസ്തഥാ അനിര്വേദഃ സന് പുരുഷായുഷം-വര്ഷശതം, പഠതു| കിലാസ്മിന് കാലേ ഹീയമാനബുദ്ധിമേധാജീവിതസ്യ പുരുഷസ്യ ശ്രവണചിന്തനാവബോധാനുഷ്ഠാനാനി സുദൂരോത്സാരിതാന്യേവേത്യര്ഥഃ| പുരുഷായുഷമിത്യചതുരാദിസൂത്രേ നിപാതിതമ്| [ ദ്രുതവിലമ്ബിതം വൃത്തമ്| ]

Adhikarana aBidhAtRuvashAd kiM dravyashaktirvishiShyate? (86) · Śloka 86

അഥൈവം മന്യസേ വക്തൃത്വവിശേഷാദവശ്യമേവാര്ഥാതിശയോ ഭവതി| തസ്മാദാദ്യേഷു സുകൃതേഷ്വേവാഭിയോഗോ യുക്തോ, ന ത്വിദാനീന്തനകവികൃതേഷ്വിതി, തദേതന്ന വാച്യമ്| കുതഃ ? ഇത്യാഹ വാതേ പിത്തേ ശ്ലേഷ്മശാന്തൌ ച പഥ്യം തൈലം സര്പിര്മാക്ഷികം ച ക്രമേണ| ഏതദ് ബ്രഹ്മാ ഭാഷതാം ബ്രഹജോ വാ കാ നിര്മന്ത്രേ വക്തൃഭേദോക്തിശക്തിഃ||൮൬||

സം-വാതേ തൈലം പഥ്യം, പിത്തേ ഘൃതം പഥ്യം, ശ്ലേഷ്മാക്ഷികം പഥ്യം, യഥാക്രമമ്| ഇത്യേവം ഭഗവാന് ബ്രഹ്മാ ഭാഷതാമ്, ബ്രഹ്മജോ വാ-സനത്കുമാരാദിഃ, ഭാണതു| നിര്മന്ത്രേ-അശബ്ദസ്വഭാവേ തൈലാദികേ സ്വാകരത ഉത്പന്നേ, വാതാദിശമനശക്തേര്വക്തൃവിശേഷോക്ത്യാ ശക്തിര്ന കാചിദിത്യര്ഥഃ| ശാലിനീവൃത്തമ്|

Adhikarana ato mAdhyasthyamavalambyatAm (87) · Śloka 87

തദേവോപസംഹരന് സ്പഷ്ടയതി അഭിധാതൃവശാത് കിം വാ ദ്രവ്യശക്തിര്വിശിഷ്യതേ| അതോ മത്സരമുത്സൃജ്യ മാധ്യസ്ഥ്യമവലമ്ബ്യതാമ്||൮൭||

സ൦-വക്തൃവശാത് കിം തൈലാദേര്ദ്രവ്യസ്യ ശക്തിര്വിശിഷ്യതേ ? അപി തു ന കശ്ചിദേവ വിശേഷ ഉത്പദ്യതേ| യതഃ സ്വഭാവഹേതുഭ്യ ഏവ ഏതച്ഛക്തിയുക്താശ്ചോത്പന്നാഃ| അതോ-വിധാതൃശാദ് ദ്രവ്യശക്തിവിശേഷലക്ഷണാദ്ധേതോഃ, മത്സരമുത്സൃജ്യ-വിദ്വേഷം വിഹായ, മാധ്യസ്ഥ്യമാശ്രീയതാമ്| മധ്യസ്ഥോ ഹി പുരുഷഃ കാലബുധ്ദ്യാദ്യനുരൂപമിദമേവ ശാസ്ത്രമുപകാരകം മമ, ന ത്വതോऽപരം ശാസ്ത്രമുപകാരകം ബുദ്ധ്യാ പരാമര്ശ്യാധ്യേഷ്യതേ, ന ത്വജ്ഞാനാഭിനിവേശാഗ്രഹമേതീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana RuShipraNIte prItiScet BeDAdyAH kiMna paThacante? tasmAtsuBAShitaM grAhrAm (88) · Śloka 88

നനു, കിമസ്മാകമുപകാരകത്വാദിദ്വാരേണ ഋഷിപ്രണീതമേവ തന്ത്രമനുരാഗവശാദധ്യേഷ്യമ് ? ഇത്യാശങ്ക്യാഹ ഋഷിപ്രണീതേ പ്രീതിശ്ചേന്മുക്ത്വാ ചരകസുശ്രുതൌ| ഭേഡാദ്യാഃ കിം ന പഠ്യന്തേ തസ്മാദ്ഗ്രാഹ്യം സുഭാഷിതമ്||൮൮||

സ൦-യദി ഋഷിപ്രണീതേ പ്രീതിസ്തതശ്ചരകസുശ്രുതാഖ്യൌ ഹിത്വാ ഭേഡജാതൂകര്ണ്യാദിമുനിപ്രണീതാനി ശാസ്ത്രാണി കിമിതി ന പഠ്യന്തേ സര്വേണൈവ വൈദ്യവൃന്ദേന| അപി തു സുഭാഷിതപ്രിയതയാ ചരകസുശ്രുതൌ ബാഹുല്യേന യഥാ പഠ്യേതേ, ന തഥാ ഭേഡാദയഃ| തസ്മാത്സ്ഥിതമേതത് സുഭാഷിതം ഗ്രാഹ്യമ്, ന തു മുനിപ്രണീതമേവ തന്ത്രമ്| അതശ്ചരകസുശ്രുതവദനാര്ഷമപീദം ഗുണവത്ത്വാന്മതിമദ്ഭിര്ഗ്രാഹ്യമേവ|

Adhikarana sarvAyurvedasArabhUtametat hRudayaM kRutvA yacchubhaM prAptaM tena jagataH shubhamastu (89-40) · Śloka 40

ഹൃദയ ഹൃദയമേതത്സര്വായുര്വേദവാങ്മയപയോധേഃ| കൃത്വാ യച്ഛുഭമാപ്തം ശുഭമസ്തു പരം തതോ ജഗതഃ||൮൯|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിര- ചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തര- സ്ഥാനേ വാജീകരണവിധിര്നാമ ചത്വാ- രിംശോऽധ്യായഃ||൪൦||

സം-ഏതത്-ഹൃദയാഖ്യം തന്ത്രം, ഹൃദയമിവ| കസ്യ ? സര്വായുര്വേദവാങ്മയപയോധേഃ| യഥാ ഹൃദയം ശരീരസ്യൈകദേശമപി ദശഭിര്മൂലസിരാഭിഃ സകലം കായം വ്യാപ്നോതി, തഥേദമപി ഷഡ്ഭിഃ സ്ഥാനൈഃ സകലമഷ്ടാങ്ഗായുര്വേദവാങ്മയം വ്യാപ്യ സ്ഥിതമിതി സാധര്മ്യാത്| തദേവമീദൃശം ഹൃദയം കൃത്വാ-വിധായ, യത്കല്യാണം പരം-ശ്രേഷ്ഠം, പ്രാപ്തം [ തതഃ- ] തസ്മാച്ഛുഭാത്, ജഗതഃ-ഭുവനസ്യ, മങ്ഗലം ഭവത്വിതി| ആര്യാ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ വാജീകരണ- വിധിര്നാമ ചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൪൦|| ഇതി വാജീകരണമഷ്ടമമങ്ഗം സമാപ്തം|