40. vājīkaraṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అథ క్రమప్రాప్తం వాజీకరణాధ్యాయం బ్రూతే|

Adhikarana vAjIkaraNavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో వాజీకరణవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2||

స0-వాజీవయేన సమర్థః క్రియతే, తద్వాజీకరణం, తస్యాధ్యాయః| శేషమాయుష్కామీయవద్యోజ్యం|

Adhikarana vAjIkaraNaM ka icCet? (1) · Śloka 1

వాజీకరణమన్విచ్ఛేత్సతతం విషయీ పుమాన్| |1|

స0-విషయీ యః పురుషః, స సతతం వాజీకరణమౌషధమన్విచ్ఛేత్| పుంగ్రహణం స్త్రీషంఢాదినివృత్త్యర్థం, అన్యథా యథా పంచకర్మాణి ఋతువిధానాది చ సామాన్యోక్తత్వాత్ స్త్ర్యాదీనామపి ప్రసజ్జతి, తథేదమపి విజ్ఞాయతే, తస్మాత్తద్వ్యవచ్ఛేదార్థం పుంగ్రహణం| సతతగ్రహణేనైతద్ద్యోతయతి,-యథా రసాయనముపయుక్తం చిరకాలమనువర్తతే న తథా వాజీకరణమితి| అపి తు యస్మిన్నేవాహ్ని ప్రయుజ్యతే తస్మిన్నేవ కార్యకరణసమర్థం ప్రాయేణ స్యాదితి సతతం-అనవరతం, వాజీకరణమన్విచ్ఛేదిత్యుక్తం| వాజీకరణేన కోఽర్థః స్యాత్ ? ఇత్యాహ-

Adhikarana vAjIkaraNasya Palam (1-2) · Śloka 2

| తుష్టిః పుష్టిరపత్యం చ గుణవత్తత్ర సంశ్రితం||1|| అపత్యసంతానకరం యత్సద్యః సంప్రహర్షణం| |2|

స0-తత్ర వాజీకరణే తుష్ట్యాది సంశ్రితం| అపత్యం కింభూతం ? గుణవత్, న తు దురపత్యం కులాంగారరూపం| యతోఽపత్య[నాం] సంతానకరం-అవిచ్ఛేదస్థితికరం చ, యచ్చ సద్యః-శీఘ్రమేవ, సంప్రహర్షణం వాజీకరణం|

Adhikarana vAjIkaraNasya utpattiH (2-3) · Śloka 3

| వాజీవాతిబలో యేన యాత్యప్రతిహతోఽంగనాః||2|| భవత్యతిప్రియః స్త్రీణాం యేన యేనోపచీయతే| తద్వాజీకరణం తద్ధి దేహస్యోర్జస్కరం పరం||3||

స0-యేన వాజీకరణేన తురంగ ఇవాప్రతిహతసామర్థ్యస్తరూణీః సంగచ్ఛతి, తథా యేన యోషితామతివల్లభః స్యాత్, తథా యేనోపచయం ప్రాప్నోప్తి, తద్వాజీకరణముచ్యతే| తద్ధి శరీరస్యోర్జస్కరమతిశయేన| నను, వాజీకరణముపాయహేతుర్విషయాణామిహైవ బంధనదర్శనాత్| ఉక్తం చ తంత్రాంతరే-"కోశకారో యథైవాంశూనుపాదత్తే వంధవహాన్" ఇత్యాది| తస్మాన్నార్థో వాజీకరణేనేత్యాహ-

Adhikarana brahrAcaryasya prashaMsA (4) · Śloka 4

ధర్మ్యం యశస్యమాయుష్యం లోకద్వయరసాయనం| అనుమోదామహే బ్రహ్మచర్యమేకాంతనిర్మలం||4||

స0-యతో ధర్మాదనపేతం-ధర్మ్యం, బ్రహ్మచర్యం తదనుమోదామహే| తథా యశస్యాదిహేతుః| తథా లోకద్వయే-ఇహలోకే పరలోకే చ, రసాయనమివ రసాయనం, సదోపకారత్వాత్| తథా ఏకాంతేనసర్వథా, నిర్మలం| యతో బ్రహ్మచర్యం| న తు బ్రహ్మచర్యవత్ స్వదారాది(రే)షు పుత్రాద్యర్థమేవ నిర్మలం| అతో హేతోస్తదనుమోదామహే| కింత్వాభ్యుదయికం మార్గమాశ్రిత్య వాజీకరణోపదేశః| ద్వివిధో హి మార్గః,-నైఃశ్రేయసిక ఆభ్యుదయికశ్చ| తత్ర నైఃశ్రేయసికం మార్గం సమనుసృత్య బ్రహ్మచర్యోపదేశశ్చ కోశకారదృష్టంతశ్చ క్లేశనాశకృచ్చ| ఆభ్యుదయికం చ మార్గమాశ్రిత్యాయముపదేశ ఇత్యత్రాహ|

Adhikarana vAjIkaraNaM kimartham? (5) · Śloka 5

అల్పసర్వస్య తు క్లేశైర్బాధ్యమానస్య రాగిణః| శరీరక్షయరక్షార్థం వాజీకరణముచ్యతే||5||

స0-స్తోకసత్త్వస్య పుంసః క్లేశైర్విషయోత్థైః పీడ్యమానస్య రాగిణః-కామినః, శరీరక్షయరక్షార్థం వాజీకరణ్ముచ్యతే| అనేన శాస్త్రకృతా, అపరైశ్చ తంత్రకారైః|

Adhikarana vAjIkaraNase vino~ahararvyavAyo na vivAryate (6) · Śloka 6

కల్యస్యోదగ్రవయసో వాజీకరణసేవినః| సర్వేష్వృతుష్వహరహర్వ్యవాయో న నివార్యతే||6||

స0-కల్ప(ల్య)స్య-సమర్థస్య, తథా యౌవనస్థస్య, వాజీకరణం సతతం కుర్వతః, తస్య సర్వేష్వేవ ఋతుషు దినే దినే వ్యవాయో మైథునం, న నిషిధ్యతే|

Adhikarana vAjIkaraNasevanAt pUrvaM kartavyo vidhiHtataH shukrApatyabalapradA vAjIkarA yogA yojyAH (7-8) · Śloka 8

అథ స్నిగ్ధవిశుద్ధానాం నిరూహాన్ సానువాసనాన్| ఘృతతైలరసక్షీరశర్కరాక్షౌద్రసంయుతాన్||7|| యోగవిద్యోజయేత్పూర్వం క్షీరమాంసరసాశినాం| తతో వాజీకరాన్ యోగాన్ శుక్రాపత్యబలప్రదాన్||8||

స0-అథ-కృతమంగలస్య, స్నిగ్ధస్య తథా విశుద్ధస్య తథా క్షీరాద్యాశినో యోగవిత్-వైద్యః, ప్రాఙ్హ్ నిరూహాన్ సానువాసనాన్ ఘృతాదిసంయుక్తాన్ కారయేత్| తతః-అనంతరం, వాజీకరాన్ యోగాన్ యోజయేత్| కింభూతాన్ ? శుక్రాదిప్రదాన్|

Adhikarana nirapatyasya narasya nindA (9) · Śloka 9

అచ్ఛాయః పూతికుసుమః ఫలేన రహితో ద్రుమః| యథైకశ్చైకశాఖశ్చ నిరపత్యస్తథా నరః||9||

స0-అచ్ఛాయత్వాదిభిర్గుణైర్యుక్తోఽర్థినాం యథా తరురనాశ్రయణీయః, తథా తాదృశో మానవో నిరపత్య ఇతి| ఏకవచనేనైవ ఏకార్థస్య లబ్ధత్వాదేకగ్రహణం కేవలార్థప్రతిపత్త్యర్థం| ఏకః కేవలోమాధవీలతాదిరహితః|

Adhikarana apatyaprashaMsA (10-11) · Śloka 11

స్ఖలద్గమనమవ్యక్తవచనం ధూలిధూసరం| అపి లాలావిలముఖం హృదయాహ్లాదకారకం||10|| అపత్యం తుల్యతాం కేన దర్శనస్పర్శనాదిషు కిం పునర్యద్యశోధర్మమానశ్రీకులవర్ధనం||11||

స0-స్ఖలద్గమనాదికమపత్యం కేన పదార్థేన దర్శనాదిషు సమానం| కిం పునర్యద్యశాదివర్ధనాత్ తస్య కేన తుల్యతా భవేత్ ? అపత్యశబ్దస్య పుంస్త్వమత్ర చింత్యం(?)| తత్కిల నితరాం సుఖప్రదమిత్యర్థః|

Adhikarana shuddhasharIre sharamUladisiddhaghRutayogaH (12) · Śloka 12

శుద్ధకాయే యథాశక్తి వృష్యయోగాన్ ప్రయోజయేత్| |12|

స0-శుద్ధశరీరే పురుషే యథాగ్నిబలం వృష్యయోగాన్ ప్రయోజయేత్|

Adhikarana vAjIkaro sharamUlAdisiddhaghRutayogaH (12-21) · Śloka 21

తానేవాహ శరేక్షుకుశకాశానాం విదార్యా వీరణస్య చ||12|| మూలాని కంటకార్యాశ్చ జీవకర్షభకౌ బలాం| మేదే ద్వే ద్వే చ కాకోల్యౌ శూర్పపర్ణ్యౌ శతావరీం||13|| అశ్వగంధామతిబలామాత్మగుప్తాం పునర్నవాం| వీరాం పయస్యాం జీవంతీమృద్ధిం రాస్నాం త్రికంటకం||14|| మధుకం శాలిపర్ణీ చ భాగాంస్త్రిపలికాన్ పృథక్| మాషాణామాఢకం చైతద్ ద్విద్రోణే సాధయేదపాం||15|| రసేనాఢకశేషేణ పచేత్తేన ఘృతాఢకం| దత్త్వా విదారీధాత్రీక్షురసానామాఢకాఢకం||16|| ఘృతాచ్చతుర్గుణం క్షీరం పేష్యాణీమాని చావపేత్| వీరాం స్వగుప్తాం కాకోల్యౌ యష్టిం ఫల్గూని పిప్పలీం||17|| ద్రాక్షాం విదారీం ఖర్జూరం మధుకాని శతావరీం| తత్సిద్ధపూతం చూర్ణస్య పృథక్ ప్రస్థేన యోజయేత్||18|| శర్కరాయాస్తుగాయాశ్చ పిప్పల్యాః కుడవేన చ| మరిచస్య ప్రకుంచేన పృథగర్ధపలోన్మితైః||19|| త్వగేలాకేసరైః శ్లక్ష్ణైః క్షౌద్రద్వికుడవేన చ| పలమాత్రం తతః ఖాదేత్ ప్రత్యహం రసదుగ్ధభుక్||20|| తేనారోహతి వాజీవ కులింగ ఇవ హృష్యతి| |21|

స0-శరాదీనాం మూలాని కంటకార్యాశ్చ, తథా జీవకాదీన్, త్రిపలికాన్ భాగాన్ పృథక్, మాషాణామాఢకం చ, ఏతత్సర్వం జలద్రోణద్వయే పాచయేత్| తేన రసేనాఢకశేషేణ ఘృతాఢకం దత్త్వా విదార్యాదిరసాదీనాం చ పృథక్పృథగాఢకం దత్త్వా క్షీరాఢకచతుష్టయం చ దత్త్వా పచేత్| వీరాదీన్ కల్కాన్ సామాన్యపరిభాషోక్తప్రమాణాన్నిక్షిపేత్| తత్-ఘృతం, పక్వం పూతం పృథక్ శర్కరాతుగయోశ్చూర్ణప్రస్థేన కణాయాః పలచతుష్టయేన మరిచపలేన చ యోజయేత్| త్వగాదిభిః శ్లక్ష్ణైః పృథగర్ధపలోన్మితైః క్షౌద్రస్య కుడవయుగలేన యోజయేత్| తతో మిశ్రితాత్ పలమాత్రం ప్రతిదినం భక్షయేత్, మాంసరసక్షీరభోజీ సన్| తేనోపయుక్తేన తురంగ ఇవారోహతి| చటక ఇవ హృష్యతి|

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNAdiyogaH kAntAshatagAmI (21-23) · Śloka 23

| విదారీపిప్పలీశాలిపియాలేక్షురకాద్రజః||21|| పృథక్ స్వగుప్తామూలచ్చ కుడవాంశం తథా మధు| తులార్ధం శర్కరాచూర్ణాత్ ప్రస్థార్ధం నవసర్పిషః||22|| సోఽక్షమాత్రమతః ఖాదేత్ యస్య రామాశతం గృహే| |23|

స0-విదార్యాదీనాం చూర్ణం కపికచ్ఛుమూలాచ్చ చూర్ణం పృథక్ కుడవమాత్రం, మాక్షికస్య చ కుడవః, శర్కరాపలాని పంచాశత్, ప్రత్యగ్రఘృతస్య పలాని షోడశ, అతః-సంయోజితాత్, కర్షమాత్రం స ఖాదేత్ యస్య భవనే కాంతాశతమస్తి|

Adhikarana vAjIkaro godhUmAdiyogaH (23-24) · Śloka 24

| సాత్మగుప్తాఫలాన్ క్షీరే గోధూమాన్ సాధితాన్ హిమాన్||23|| మాషాన్ వా సఘృతక్షౌద్రాన్ ఖాదన్ గృష్టిపయోఽనుపః| జాగర్తి రాత్రిం సకలామఖిన్నః ఖేదయన్ స్త్రియః||24||

స0-గోధూమాన్ సకపికచ్ఛుఫలాన్ దుగ్ధే సాధితాన్ హిమాన్ మాషాన్ వా ఘృతమాక్షికాన్వితాన్ ఖాదన్ గృష్టిక్షీరమను పిబేద్యః, స సర్వాం రాత్రిమఖిన్నో రామా రమయన్ జయతి(జాగర్తి)|

Adhikarana vAjIkaro tilayogaH strIshatagAmI (25) · Śloka 25

బస్తాండసిద్ధే పయసి భావితానసకృత్తిలాన్| యః ఖాదేత్ససితాన్ గచ్ఛేత్స స్త్రీశతమపూర్వవత్||25||

స0-ఛాగలాండపక్వే క్షీరే తిలానసకృద్భావితాన్ సశర్కరాన్ యః ఖాదేత్, స కాంతాశతమపూర్వ ఇవ యాతి|

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNayogaH strIshatadAmI (26) · Śloka 26

చూర్ణం విదార్యా బహుశః స్వరసేనైవ భావితం| క్షౌద్రసర్పిర్యుతం లీఢ్వా ప్రమదాశతమృచ్ఛతి||26||

స0-శృగాలికాయాశ్చూర్ణం విదారీస్వరసేనైవ బహుశో భావితం మధుఘృతయుక్తం లీఢ్వా రామాశతం యాతి|

Adhikarana vAjIkaro kRuShNAdhAtrIPalarajoyogaH (27-28) · Śloka 28

కృష్ణాధాత్రీఫలరజః స్వరసేన సుభావితం| శర్కరామధుసర్పిర్భిర్లీఢ్వా యోఽను పయః పిబేత్||27|| స నరోఽశీతివర్షోఽపి యువేవ పరిహృష్యతి| |28|

స0-కృష్ణామలకచూర్ణం ధాత్రీస్వరసేన సుభావితం శర్కరాక్షౌద్రఘృతైర్లీఢ్వా యోఽను క్షీరం పిబేత్, స పురుషోఽశీతివర్షోఽపి తరుణ ఇవ హృష్యతి|

Adhikarana vAjIkaro madhukacUrNayogo nityaveakArI (28-29) · Śloka 29

| కర్షం మధుకచూర్ణస్య ఘృతక్షౌద్రసమన్వితం||28|| పయోఽనుపానం యో లిహ్యాన్నిత్యవేగః స నా భవేత్| |29|

స0-మధుయష్టికాచూర్ణస్య కర్షం ఘృతక్షౌద్రయుతం క్షీరానుపానం యో లేఢి, సోఽప్రణష్టవేగః పురుషః స్యాత్|

Adhikarana vAjIkaro kulIrashRu~ggIkalkayogaH (29-30) · Śloka 30

| కులీరశృంగ్యా యః కల్కమాలోడ్య పయసా పిబేత్||29|| సితాఘృతపయోన్నాశీ స నారీషు వృషాయతే| |30|

స0-కర్కటశృంగ్యాః కల్కం క్షీరేణాలోడ్య యః పిబేద్ఛర్కరాసర్పిఃక్షీరాన్నభుక్, స రామాసు వృషాయతే|

Adhikarana vAjIkaro payasyAyogaH (30-31) · Śloka 31

| యః పయస్యాం పయఃసిద్ధాం ఖాదేన్మధుఘృతాన్వితాం||30|| పిబేద్బాష్కయణం చాను క్షీరం న క్షయమేతి సః| |31|

స0-క్షీరకాకోలీం క్షీరసిద్ధాం మాక్షికఘృతయుతాం యః ఖాదేత్, బష్కయణీక్షీరమనుః యః పిబేత్, స శుక్రక్షయం న యాతి|

Adhikarana vAjIkaro svayaMgutpAdicUrNayogaH (31-32) · Śloka 32

| స్వయంగుప్తేక్షురకయోర్బీజచూర్ణం సశర్కరం||31|| ధారోష్ణేన నరః పీత్వా పయసా రాసభాయతే| |32|

స0-కపికచ్ఛ్విక్షురకబీజచూర్ణం శర్కరాసహితం ధారోష్ణేన క్షీరేణ పీత్వా నరో బాలేయ ఇవాచరతి|

Adhikarana vAjIkaro uccaTAcUrNayogaH,vAjIkaro SatAvarIcUrNayogaH (32) · Śloka 32

| ఉచ్చటాచూర్ణమప్యేవం శతావర్యాశ్చ యోజయేత్||32||

స0-ఉచ్చటాయాః శతావర్యాశ్చ చూర్ణమేవమేవ యోజయేత్|

Adhikarana vAjIkaro dadhisArAdiyogaH (33) · Śloka 33

చంద్రశుభ్రం దధిసరం ససితాషష్టికౌదనం| పటే సుమార్జితం భుక్త్వా వృద్ధోఽపి తరుణాయతే||33||

స0-దధ్నః సరం శశిధవలం శర్కరాషష్టికౌదనయుక్తం వస్త్రేణ సుభావి(మార్జి)తం భుక్త్వా వృద్ధోఽపి తరుణ ఇవాచరతి|

Adhikarana vAjIkaro shvadaMShTrAdiyogaH strIshatagAmI (34) · Śloka 34

శ్వదంష్ట్రేక్షురమాషాత్మగుప్తాబీజశతావరీః| పిబన్ క్షీరేణ జీర్ణోఽపి గచ్ఛతి ప్రమదాశతం||34||

స0-శ్వదంష్ట్రాదీన్ క్షీరేణ పిబన్ వృద్ధోఽపి రామాశతం యాతి|

Adhikarana vRuShyasya lakShaNam (35) · Śloka 35

యత్కించిన్మధురం స్నిగ్ధం బృంహణం బలవర్ధనం| మనసో హర్షణం యచ్చ తత్సర్వ వృష్యముచ్యతే||35||

స0-యత్కించిద్వస్తు మధురాదిగుణం చిత్తహర్షజననం చ, తత్సర్వమపి వృష్యం కథ్యతే|

Adhikarana evaM vidhairdravyairdarpitaH pramadA vrajet (36) · Śloka 36

ద్రవ్యైరేవంవిధైస్తస్మాద్దర్పితః ప్రమదాం వ్రజేత్| ఆత్మవేగేన చోదీర్ణః స్త్రీగుణైశ్చ ప్రహర్షితః||36||

స0-తస్మాదేవంప్రకారలిర్ద్రవ్యైః కృతదర్పః శతం లలనానాం యాయాత్| న కేవలం వృష్యద్రవ్యైర్దర్పితో యావదాత్మవేగేన చోదీర్ణః-ప్రేరితః| న తు వాజీకరణం మే యుక్తమితి యోషితం గచ్ఛేత్| స్త్రీగుణైః-లావణ్యకౌమల్యాదిభిః , కృతప్రహర్షః సన్|

Adhikarana sarvendriyasukhA viShayAH sevyAH (37) · Śloka 37

సేవ్యాః సర్వేంద్రియసుఖా ధర్మకల్పద్రుమాంకురాః| విషయాతిశయాః పంచ శరాః కుసుమధన్వనః||37||

స0-తథా విషయాతిశయాః-మనోహరాః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః, సేవనీయాః \\\\\ కింభుతాః ? సర్వేంద్రియాణాం సుఖహేతవః, తథా ధర్మ ఏవ కల్పవృక్షేఽంకురా ఇవాంకురాః| తథా పుష్పచాపస్య పంచశిలీముఖా ఇతి వాక్యరూపకం|

Adhikarana strIsharIre sa~gghAsena sthitA viShayAH paraM harShaprItikarAH (38) · Śloka 38

ఇష్టా హ్యేకైకశోఽప్యర్థా హర్షప్రీతికరాః పరం| కిం పునః స్త్రీశరీరే యే సంఘాతేన ప్రతిష్ఠితాః||38||

స0-యస్మాదేకైస్కశోఽపి-వ్యస్తా అపి, అర్థాః-శబ్దాదయః సేవ్యమానాః, పరం హర్షప్రీత్యుత్పాదకాః| కిముత స్త్రియాః శరీరే యే సముదాయేన వ్యవస్థితాః|

Adhikarana vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam (39-40) · Śloka 40

నామాపి యస్యా హృదయోత్సవాయ యాం పశ్యతాం తృప్తిరనాప్తపూర్వా| సర్వేంద్రియాకర్షణపాశభూతా కాంతానువృత్తివ్రతదీక్షితా యా||39|| కలావిలాసాంగవయోవిభూషా శుచిః సలజ్జా రహసి ప్రగల్భా| ప్రియంవదా తుల్యమనఃశయా యా సా స్త్రీ వృషత్వాయ పరం నరస్య||40||

స0-యస్యాః స్త్రియా నామాపి హృదయోత్సవాయ| యం స్త్రియమాలోకయతామనాప్తపూర్వా తృప్తిః స్యాత్| తథా యాఽశేషాణాం కరణానామాకర్షణపాశః| తథా కాంతస్య-భర్తుః, అనువర్తనం తదేవ వ్రతం తత్ర యా దీక్షితా| ఇంద్రవజ్రావృత్తం| తథా కలాదయ ఏవ విభూషా యస్యాః సైవం| తథా శుచిః-అంతర్బహిశ్చ, లజ్జాన్వితా, రహసిసురతే, ప్రౌఢా| తథా సౌమ్యవచనా| తథా తుల్యః-సమో, మనఃశయో-మనసిజో, యస్యాః సైవం యా, సా స్త్రీ-వామలోచనా, పరం అతిశయేన, పుంసో వృషత్వాయ కల్పతే| ఉపజాతిః|

Adhikarana kAmashAstravihitaraticaryAcaraNam (41) · Śloka 41

ఆచరేచ్చ సకలాం రతిచర్యా కామసూత్రవిహితామనవద్యాం| దేశకాలబలశక్త్యనురోధా- ద్వైద్యతంత్రసమయోక్త్యవిరుద్ధాం||41||

స0-తథా కామసూత్రే విహితా యా సకలా రతిచర్యా తామగర్హ్యాం దేశాదివశాదాచరేత్| తథా వైద్యకశాస్త్రాచారేఽవిరుద్ధాం| స్వాగతావృత్తం|

Adhikarana vAjIkarA aBya~jjanAdayaH (42-45) · Śloka 45

అభ్యంజనోద్వర్తనసేకగంధ- స్రక్చిత్రవస్త్రాభరణప్రకారాః| గాంధర్వకావ్యాదికథాప్రవీణాః సమస్వభావా వశగా వయస్యాః||42|| దీర్ఘికా స్వభవనాంతనివిష్టా పద్మరేణుమధుమత్తవిహంగా| నీలసానుగిరీకూటనితంబే కాననాని పురకంఠగతాని||43|| దృష్టిసుఖా వివిధా తరుజాతిః శ్రోత్రసుఖః కలకోకిలనాదః| అంగసుఖర్తువశేన విభూషా చిత్తసుఖః సకలః పరివారః||44|| తాంబూలమచ్ఛమదిరా కాంతా కాంతా నిశా శశాంకాంకా| యద్యచ్చ కించిదిష్టం మనసో వాజీకరం తత్తత్||45||

స0-తథాఽభ్యంజనాది వాజీకరణమితి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| గీతాదికుశలాస్తుల్యస్వభావా వశగాః సహాయాః| తథా దీర్ఘికాక్రీడాపుష్కరిణీ, స్వగృహసమీపే కృతా| పద్మరేణుమధుద్భ్యాం మత్తా విహంగా యస్యాం సైవం| హరితసమభూభాగం యత్పర్వతశృంగం, తస్య నితంబః, తత్ర చ యాని కాననాని, తాని పురసమీపభూతాని| ఉపజాతిస్వాగతే వృత్తే| దృష్టిసుఖకారిణీ తథా నానాప్రకారా మహీరుహజాతిః| కలకంఠకూహితం శ్రవణసుఖకారి| అంగే సుఖానురోధేన ఋత్వనురోధేన చ భూషణం| తథా సకలః పరివారో మనఃసుఖహేతుః| తథా తాంబూలాదికం వాజీకరణం| న చ కేవలం తాంబూలాదికం, అపి తు యద్యచ్చ కించిచ్చేతసః ప్రియం తత్తత్ వాజీకరణం| దోధకముద్గీతిరార్యా|

Adhikarana kAmasyotpAdakAH padArthAH (46-47) · Śloka 47

మధు ముఖమివ సోత్పలం ప్రియాయాః కలరణనా పరివాదినీ ప్రియేవ| కుసుమచయమనోరమా చ శయ్యా కిసలయినీ లతికేవ పుష్పితాగ్రా||46|| దేశే శరీరే చ న కాచిదర్తి- రర్థేషు నాల్పోఽపి మనోవిఘాతః| వాజీకరాః సన్నిహితాశ్చ యోగాః కామస్య కామం పరిపూరయంతి||47||

స0-తథా మార్ద్వీకం సజలజం దయితావదనమివ| పరివాదినీ-వీణా, మధురక్వణనా వల్లభేవ| పుష్పనికరరమణీయా శయ్యాపల్లవవతీ కుసుమప్రధానా లతేవ| పుష్పితాగ్రేతి వృత్తనామశ్లేషః| దేశ ఇత్యాది| ఏతే పదార్థాః కామస్య కామం-ఇచ్ఛాం పూరయంతి, కామముత్పాదయంతీత్యర్థః| పుష్పితాగ్రేంద్రవజ్రే వృత్తే|

Adhikarana agryasa~ggrahaH (48-58) · Śloka 58

అధునాఽగ్ర్యసంగ్రహమాహ ముస్తాపర్పటకం జ్వరే, తృషి జలం మృద్భృష్టలోష్టోద్భవం, లాజాశ్ఛర్దిషు, బస్తిజేషు గిరిజం, మేహేషు ధాత్రీనిశే| పాండౌ శ్రేష్ఠమయోఽభయాఽనిలకఫే, ప్లీహామయే పిప్పలీ, సంధానే కృమిజా, విషే శుకతరుర్మేదోనిలే గుగ్గులుః||48|| వృషోఽస్రపిత్తే, కుటజోఽతిసారే, భల్లాతకోఽర్శఃసు, గరేషు హేమ| స్థూలేషు తార్క్ష్యం, క్రిమిషు కృమిఘ్నం, శోషే సురా చ్ఛాగపయోఽథ మాంసం||49|| అక్ష్యామయేషు త్రిఫలా, గుడూచీ వాతాస్రరోగే, మథితం గ్రహణ్యాం| కుష్ఠేషు సేవ్యః ఖదిరస్య సారః, సర్వేషు రోగేషు శిలాహ్వయం చ||50|| ఉన్మాదం ఘృతమనవం శోకం మద్యం, వ్యపస్మృతిం బ్రహ్మీ| నిద్రానాశం క్షీరం జయతి, రసాలా ప్రతిశ్యాయం||51|| మాంసం కార్శ్యం, లశునః ప్రభంజనం, స్తబ్ధగాత్రతాం స్వేదః| గుడమంజర్యాః ఖపురో నస్యాత్ స్కంధాంసబాహురుజం||52|| నవనీతఖందమర్దితమౌష్ట్రం మూత్రం పయశ్చ హంత్యుదరం| నస్యం మూర్ధవికారాన్, విద్రధిమచిరోత్థమస్రవిస్రావః||53|| నస్యం కవలో ముఖజాన్, నస్యాంజనతర్పణాని నేత్రరుజః| వృద్ధత్వం క్షీరఘృతే, మూర్చ్ఛాం శీతంబుమారుతచ్ఛాయాః||54|| సమశుక్తార్ద్రకమాత్రా మందే వహ్నౌ, శ్రమే సురా స్నానం| దుఃఖసహత్వే స్థైర్యే వ్యాయామో, గోక్షురుర్హితః కృచ్ఛ్రే||55|| కాసే నిదిగ్ధికా, పార్శ్వశూలే పుష్కరజా జటా| వయసః స్థాపనే ధాత్రీ, త్రిఫలా గుగ్గులుర్వ్రణే||56|| బస్తిర్వాతవికారాన్, పైత్తాన్ రేకః, కఫోద్భవాన్ వమనం| క్షౌద్రం జయతి బలాసం, సర్పిః పిత్తం, సమీరణం తైలం||57|| ఇత్యగ్ర్యం యత్ప్రోక్తం రోగాణామౌషధం శమాయాలం| తద్దేశకాలబలతో వికల్పనీయం యథాయోగం||58||

స0-ముస్తాపర్పటకం జ్వరే శ్రేష్ఠం-రోగోపశమనహేతుః| ఏవం శేషేష్వపి యోజ్యం| సంధానే-ఉరఃసంధానే, కృమిజా-లాక్షా, శ్రేష్ఠా| శుకతరుః-శిరీషః| శార్దూలవిక్రీడితం వృత్తం| వృషాదయో రక్తపిత్తాదిషు శ్రేష్ఠాః| ఉపజాతిః| అక్ష్యామయాదిషు త్రిఫలాదీని సేవ్యాని| ఇంద్రవజ్రా| అనవం-పురాణం, సర్పిః కర్తృభూతమున్మాదం జయతి| వ్యపస్మృతిం-అపస్మారం, బ్రాహ్మీ జయతి| ఏవం క్షీరాదయో నిద్రానాశాదీన్ జయంతీతియోజ్యం| గుడమంజరీ-కాలా శాల్మలీ, తస్యాః ఖపురో-నిర్యాసో, నస్యేన స్కంధాదిజాం రుజం హంతి| నవనీతయుక్తం ఖండమర్దితం| ఔష్ట్రం పయో మూత్రం చ జఠరం పరాకరోతి| ఔష్ట్రమితి చింత్యం| ఉష్ట్రాద్రుఞి ప్రాప్తే కేచిత్తు తస్యేదమితి వివక్షయా అంప్రత్యయః కార్య ఇత్యాహుః| నస్యాదయో మూర్ధవికారాదీన్ జహతీతి సంబంధః| నను, వృద్ధత్వం క్షీరఘృతే హత ఇత్యనుపపన్నం| తథాహి-"ఏకరసాభ్యాసో దౌర్బల్యకరాణాం|" (చ. సూ. అ. 25) ఇత్యుక్తం| దౌర్బల్యకరణం చ కథం వృద్ధత్వహృత్ స్యాత్ ? బ్రూమః| ఉత్సర్గత్వాత్తస్య వచసః, అపవాదరూపం త్విదం వచనం| తస్మాత్ క్షీరఘృతాదన్యత్రైకరసాభ్యాసస్య దౌర్బల్యకరంత్వం వేద్యం| గీతయస్తిస్రః(పంచ)| కాసేత్యాది| [ బస్తిరిత్యాది|] ఆర్యా| ఇతి-ఉక్తేన ప్రకారేణ, యచ్ఛ్రేష్ఠమౌషధముక్తం, తద్ రోగాణాం శమాయ-శాంత్యై, అలం-సమర్థం| తచ్చ-అగ్న్యం, దేశాదీనాం బలేన యథాస్వం కల్పనీయం| జఘనచపలాఽఽర్యా| ఏతచ్చ యథాస్వం చికిత్సితేషు కథితం సంక్షేపతయా పునః కథితం| శాస్త్రం హి వ్యాసేన సమాసేన చ విమతయో విరుంధతే| తస్మాత్ పూర్వం వ్యాసేనోపదేశః, ఇదం(అయం) తు సమాసేనేత్యవబుధ్యస్వ|

Adhikarana saMshayAnAgniveshasya prashnaH (59) · Śloka 59

ఇత్యాత్రేయాదాగమయ్యార్థసూత్రం తత్సూక్తానాం పేశలానామతృప్తః| భేడాదీనాం సమ్మతో భక్తినమ్రః పప్రచ్ఛేదం సంశయానోఽగ్నివేశః||59||

సం-ఆత్రేయాత్-భగవతః పునర్వసోః, ఇతి-ఉక్తేన ప్రకారేణ, అర్థసూత్రం-అభిధేయతత్త్వం చ, ఆగమయ్య-అవబుధ్య, అగ్నివేశః సంశయానో-న తు శాస్త్రావబోధాహంకృతః, ఇదం-వక్ష్యమాణం, పప్రచ్ఛ| కింభూతః ? తస్య-ఆత్రేయస్య మునేః, సూక్తాని-సుభాషితాని, యుక్తియుక్తార్థప్రతిపాదనాత్తేషాం సూక్తానాం మధురాణామతృప్తఃసాకాంక్షః| తథా చ కింభూతః ? భేడజాతూకర్ణ్యాదీనాం పునర్వసుశిష్యాణాం సమ్మతః| తథా భక్తినమ్రో-న తు జ్ఞానోద్ధతః సన్, స పప్రచ్ఛ| శాలినీవృత్తం|

Adhikarana punarvasudattamuttaram (60-62) · Śloka 62

కిం పృష్టవాన్ ? ఇత్యాహ దృశ్యంతే భగవన్ కేచిదాత్మవంతోఽపి రోగిణః| ద్రవ్యోపస్థాతృసంపన్నా వృద్ధవైద్యమతానుగాః||60|| క్షీయమాణామయప్రాణా విపరీతాస్తథాఽపరే| హితాహితవిభాగస్య ఫలం తస్మాదనిశ్చితం||61|| కిం శాస్తి శాస్త్రమస్మిన్ ఇతి కల్పయతోఽగ్నివేశముఖ్యస్య| శిష్యగణస్య పునర్వసు- రాచఖ్యౌ కార్త్స్న్యతస్తత్త్వం||62||

సం-భగవన్-పునర్వసో, కేచిన్నరా ఆత్మవంతో హితాహారవిహారా అపి రోగిణః ప్రత్యక్షానుమానాద్యైరుపలభ్యంతే| ఆత్మవంతోఽపీత్యపిశబ్దాదనాత్మవంతోఽపి| కదాచిత్ శేషపాదత్రయవికలత్వేన రోగిత్వం స్యాత్, నేత్యాహ-ద్రవ్యోపస్థాతృసంపన్నా వృద్ధవైద్యమతానుగా ఇతి| తథాఽఽమయాశ్చ ప్రాణాశ్చామయప్రాణాః, క్షీయమాణా ఆమయప్రాణా యేషాం త ఏవం, కేచిద్రోగాద్విముచ్యమానాః కేచిచ్చ మ్రియమాణా ఇత్యర్థః| విపరీతాస్తథాఽపర ఇతి అనాత్మవంతో ద్రవ్యోపస్థాతృవికలా వృద్ధవైద్యమతాననుసారిణశ్చైవంభావా దృశ్యంతే| తస్మాత్-అనంతరోక్తాత్కారణాత్, హితాహితవిభాగస్య తంత్రోక్తం ఫలమనిశ్చితం-అనైకాంతికం| అనిశ్చితఫలత్వాచ్చ కారణాత్ శాస్త్రం-ఆయుర్వేదాఖ్యం, కిం శాస్తి ? న-కించిచ్ఛిక్షయతీతి| అతశ్చైతదారంభో నిష్ఫలః కాకదంతపరీక్షాశాస్త్రవత్| ఇతి వికల్పయతః శిష్యగణస్య-జాతూకర్ణ్యభేడాదేః, భగవాన్ పునర్వసుస్తత్త్వం-పరమార్థం, కార్త్స్న్యేన-సామస్త్యేన, జగాద| కింభూతస్య శిష్యగణస్య ? అగ్నివేశో ముఖ్యః-ప్రధానో, యస్య తస్యేతి|

Adhikarana cikitsA~acikitsA cana tulyA (63) · Śloka 63

కిం తదుక్తవాన్? ఇత్యాహ న చికిత్సాఽచికిత్సా చ తుల్యా భవితుమర్హతి| వినాఽపి క్రియయా స్వాస్థ్యం గచ్ఛతాం షోడశాంశయా||63||

స0-చికిత్సా-చతుష్పాత్షోడశగుణయుక్తా, అచికిత్సా-హితాహితవిభాగాపరామర్శే యత్కించనకారితా, సా తుల్యా భవితుం నార్హతి| కేషాం ? క్రియాం వినా స్వాస్థ్యమపి గచ్ఛతాం| అపిశబ్దో భిన్నక్రమః, స్వాస్థ్యమపీఽత్యతోఽనంతరం ద్రష్టవ్యః| కింభూతయా క్రియయా ? షోడశాంశయా| తదయం భావః,-షోడశ భాగయా చికిత్సయా వినా యత్ర రోగోపశాంతిః స్యాత్, తత్రాపి చికిత్సయా క్షిప్రతరం తత్సాధనం చికిత్సా విశిష్టా| తథా చికిత్సాసాధ్యానాం రోహిణికాదీనాం చికిత్సామంతరేణ శాంతిర్నాస్తి| తదేవమపి చికిత్సయా తుల్యాఽచికిత్సా న భవితుమర్హతీతి|

Adhikarana Ata~gkapa~gkamagnAnAM BiShagjitaM hastAlambaH (64) · Śloka 64

ఆతంకపంకమగ్నానాం హస్తాలంబో భిషగ్జితం| జీవితం మ్రియమాణానాం సర్వేషామేవ నౌషధాత్||64||

స0-తస్మాదాతంక ఏవ పంకో దురుత్తరత్వాత్తస్మిన్ మగ్నానాం తప్తానాం, భిషగ్జితం-తదుపదేశకశాస్త్రం, ఉపచారాదేవముక్తం| తద్భిషగ్జితం హస్తాలంబో-హస్తాలంబతుల్యం| మ్రియమాణానాం సర్వేషామేవాసాధ్యానామపి భేషజాజ్జీవితం న చ భవతి|

Adhikarana sarve rogA upAyaM nApekShante (65) · Śloka 65

న హ్యుపాయమపేక్షంతే సర్వే రోగా, న చాన్యథా| ఉపాయసాధ్యాః సిధ్యంతి,నాహేతుర్హేతుమాన్ యతః||65||

స0-యస్మాత్ సర్వే రోగాః-అసాధ్యా అపి, ఉపాయం-చతుష్పాదలక్షణం చికిత్సితం, నాపేక్షంతే, అసాధ్యరోగాణాం చికిత్సానిరపేక్షత్వాత్| యే చోపాయసాధ్యా రోగాః-రోహిణ్యాదయః, తేఽన్యథా చికిత్సామంతరేణ, నైవ సిధ్యంతి| యతో యోఽహేతుః స హేతుమాన్న భవతి| అపి తు నిర్యుక్తిక ఏవాయం హేతువాదః, యచ్చికిత్సాఖ్యేన హేతునా వినైవ రోగోపశాంతిర్ద్దశ్య ఇతి|

Adhikarana upAyasAdhyA rogAH sidhyanti (66) · Śloka 66

యదుక్తం సర్వసంపత్తియుక్తయాఽపి చికిత్సయా| మృత్యుర్భవతి, తన్నైవం నోపాయేఽస్త్యనుపాయతా||66||

స0-యత్తూక్తం సర్వసంపత్తియుక్తయాఽపి చికిత్సయా మృత్యుర్భవతి| దృశ్యంతే భగవన్ కేచిదాత్మవంతోఽపి రోగిణః| యావత్క్షీయమాణామయప్రాణాః ఇత్యాది| తదేవం న భవతి, యథా త్వం వదసి| యస్మాన్న ఉపాయేఽనుపాయతాఽస్తి| యో హి యస్య యయా యుక్త్యోపాయః ప్రథితః, స న కదాచిత్తస్యానుపాయః| యథా,-ఘటస్య మృద్దండచక్రాదిసామగ్రీవిశేషో న కదాచిదనుపాయో భవితుర్మహతి| తస్మాచ్చతుష్పాచ్చికిత్సాసాధ్యస్య రోగస్యోపాయ ఏవ చికిత్సా, న త్వనుపాయః|

Adhikarana upAye~anupAyatA nAsti,daivavaiguNyAt kadAcinna siddhiH (67) · Śloka 67

అపి చోపాయయుక్తస్య ధీమతో జాతుచిత్ క్రియా| న సిధ్యేద్దైవవైగుణ్యాన్న త్వియం షోడశాత్మికా||67||

స0-ధీమతః-ప్రాజ్ఞస్య నరస్య, ఉపాయయుక్తస్యాపి దైవాపరాధాత్ ఇయం షోడశాత్మికా క్రియా కదాచిన్న సిధ్యతి| త(య)స్మాదాయుః పరీక్ష్య సాధ్యాసాధ్యవిభాగ్జ్ఞో జ్ఞానపూర్వం చికిత్సాయాం వైద్యః ప్రవర్తతే తస్మాద్దైవవైగుణ్యం| విమలవిపులమత్యా సమ్యక్ పరిచ్ఛేదాచ్చికిత్సాయా రోగవిషయే ప్రవృత్తాయాః సిద్ధిరేవ స్యాన్నాసిద్ధిః| యస్మాద్యో యత్రోపాయః, స తత్రానుపాయో న భవతి| మునినాఽప్యుక్తం (చ.సూ. అ. 10/7)-"సాధ్యాసాధ్యవీభాగజ్ఞో జ్ఞానపూర్వం చికిత్సకః| కాలే చారభతే కర్మ యత్తత్సాధయతి ధ్రువం||" ఇతి|

Adhikarana eteShAmudAharaNAni (68-70) · Śloka 70

ఏతదేవ ప్రతిపాదయన్నాహ కస్యాసిద్ధోఽగ్నితోయాదిః స్వేదస్తంభాదికర్మణి| న ప్రీణనం కర్షణం వా కస్య క్షీరం గవేధుకం||68|| కస్య మాషాత్మగుప్తాదౌ వృష్యత్వే నాస్తి నిశ్చయః| విణ్మూత్రకరణాక్షేపౌ కస్య సంశయితౌ యవే||69|| విషం కస్య జరాం యాతి మంత్రతంత్రవివర్జితం| కః ప్రాప్తః కల్యతాం పథ్యాదృతే రోహిణికాదిషు||70||

స0-కస్య పురుషస్య వహ్నిః స్వేదకర్మణి, స్తంభనకర్మణి చ తోయం, న సిద్ధం| ఆదిశబ్దాన్మూర్చ్ఛాపగమాదౌ శీతానిలాదిః| అపి తు సర్వస్యైవ సిద్ధోఽన్వయవ్యతిరేకాత్| ఏవం యావద్రోహిణికాదిష్వితి వ్యాఖ్యేయం| ఏవం నిశ్చితఫలా చికిత్సేతి స్థితం|

Adhikarana cikitsA vinA~akAlamaraNaM kathaM vAryatAm? (71) · Śloka 71

అపి చాకాలమరణం సర్వసిద్ధాంతనిశ్చితం| మహతాఽపి ప్రయత్నేన వార్యతాం కథమన్యథా||71||

స0-న కేవలం పూర్వోక్తాద్ధేతోశ్చికిత్సాతంత్రం సఫలం| యతశ్చాకాలమరణం సర్వసిద్ధాంతనిశ్చితం| తదన్యథా-చికిత్సాశాస్త్రమంతరేణ, పరమేణాపి యత్నేన కథం-కేన ప్రకారేణ, నిర్వాయతాం ? న కేనచిదిత్యర్థః|

Adhikarana jvare la~gghanabRuMhaNaM shAstrAdeva siddhiM gatam (72) · Śloka 72

న చాకాలమృత్యురక్షైవ ప్రయోజనమస్య తంత్రస్యేత్యాహ చందనాద్యపి దాహాదౌ రూఢమాగమపూర్వకం| శాస్త్రాదేవ గతం సిద్ధిం జ్వరే లంఘనబృంహణం||72||

స0-దాహాదౌ విషయే చందనాది చాగమపూర్వకమేవ లోకరూఢం, న త్వేవమేవ| తథా శాస్త్రాదేవ-చికిత్సాఖ్యాత్, సకలలోకప్రసిద్ధం జ్వరే లంఘనబృంహణం భక్తచ్ఛేదక్షీరాది సిద్ధిముపగతం, నాన్యస్మాత్|

Adhikarana samyakcikitsite saMshayaM mA kRuthAH (73) · Śloka 73

చతుష్పాద్గుణసంపన్నే సమ్యగాలోచ్య యోజితే| మా కృథా వ్యాధినిర్ఘాతం విచికిత్సాం చికిత్సితే||73||

స0-తస్మాచ్చతుష్పాదా[నాం] యే గుణాః-ఆయుష్కమీయోక్తాః (హృ.సూ.అ. 1/27), తైః సంపన్నే-యుక్తే, తథా సుష్ఠు నిరూప్య దేశకాలాదీన్ యోజితే చికిత్సితే, వ్యాధినిర్ఘాతం ప్రతి విచికిత్సాం-సంశయం, మా కృథాః|

Adhikarana akANDe mRutyupAshAnAM dRuDhaCedanametat (74) · Śloka 74

ఏతద్ధి మృత్యుపాశానామకాండే ఛేదనం దృఢం| రోగోంత్రాసితభీతానాం రక్షాసూత్రమసూత్రకం||74||

స0-యతశ్చాకాండే-అకాలే, మృత్యుపాశాః-జ్వరాదయస్తేషాం ఏతత్-చికిత్సాశాస్త్రం, దృఢం-సారం, ఛేదనం| తథా సముత్పన్నేభ్యో జ్వరాదిభ్యస్త్రస్తానాం శంకయా భీతానాం సూత్రరహితం రక్షాసూత్రకం, తత్కార్యకరణాదిత్యర్థః| తస్మాదధ్యేతవ్యం చికిత్సాశాస్త్రం|

Adhikarana etaccikitsAshAstraM sAkShAdamRutam,tadevadurBAjanasthaM hAlAhalatvaM yAti (75) · Śloka 75

ఏతత్తదమృతం సాక్షాజ్జగదాయాసవర్జితం| యాతి హాలాహలత్వం తు సద్యో దుర్భాజనస్థితం||75||

స0-తథైతత్-చికిత్సాశాస్త్రం, తత్-సకలలోకప్రసిద్ధం, సాక్షాత్-స్వరూపేణ, అమృతం మృత్యుజయే, త(య)త్ లోకప్రసిద్ధం జగతః సురాసురరూపస్య, ఆయాసాదుత్పన్నం క్షీరోదమథనకాలే, తేన వర్జితమిదం| అమృతమపి దుర్భాజనస్థితం సద్యః-శీఘ్రమేవ, విషత్వం యాతి|

Adhikarana BiShagpAshAn dUrAtyajet (76) · Śloka 76

తదేవ దుర్భాజనం దర్శయతి అజ్ఞాతశాస్త్రసద్భావాన్ శాస్త్రమాత్రపరాయణాన్| త్యజేద్దూరాద్ భిషక్పాశాన్ పాశాన్ వైవస్వతానివ||76||

స0-అజ్ఞాతః శాస్త్రసద్భావః-పరమార్థో, యైస్తాంస్తథావిధాన్ భిషక్పాశాన్ దూరతస్త్యజేత్| తథా శాస్త్రమాత్రపరాయణాన్-శాస్త్రపాఠమాత్రశరణాన్| అత ఏవ విషసామాన్యతః శాస్త్రపాఠమాత్రత్వేన నిషిద్ధం| తథా శాస్త్రపరమార్థానవబోధాచ్చ విషత్వం| కానివ ? వైవస్వాతాన్-యమసంబంధినః, పాశాన్ యథా| ఇతి తావదసంపూర్ణాన్|

Adhikarana sAdhuvRuttAnAM BiShajAM Badram (77) · Śloka 77

సమ్యగ్భిషజః శ్లాఘమానో బ్రూతే భిషజాం సాధువృత్తానాం భద్రమాగమశాలినాం| అభ్యస్తకర్మణాం భద్రం భద్రం భద్రాభిలాషిణాం||77||

స0-సువైద్యానాం సచ్చరితానామిహ లోకేఽన్యత్ర చ సదైవ భద్రం| కింవిధానాం ? ఆగమేన-గ్రంథతోఽర్థతః, శ్లాఘితుం శీలం యేషాం తేషాం| ఈదృశా అప్యనభ్యస్తకర్మాణో న శ్లాఘార్హాః స్యురిత్యాహ, అభ్యస్తం-అసకృత్తైలలేహాదిపాకాద్యనువాసననిరూహాదియోజనం చ, [కర్మ] యైస్తేషాం లోకద్వయేఽపి భద్రం| సర్వసత్త్వానాం పుత్రమిత్రాదిరూపేణ భద్రమివ హితం సుఖం చాభిలషంతి-ఇచ్ఛంతి యే, తేషామపి భద్రం-శస్తం|

Adhikarana aShTA~ggahRudayasya tantrasya sa~ggre hAt pRuthakkaraNe pryojanam (78-80) · Śloka 80

ఇతి తంత్రగుణైర్యుక్తం తంత్రదోషైర్వివర్జితం| చికిత్సాశాస్త్రమఖిలం వ్యాప్య యత్ పరితః స్థితం||78|| విపులామలవిజ్ఞానమహామునిమతానుగం| మహాసాగరగంభీరసంగ్రహార్థోపలక్షణం||79|| అష్టాంగవైద్యకమహోదధిమంథనేన యోఽష్టాంగసంగ్రహమహామృతరాశిరాప్తః| తస్మాదనల్పఫలమల్పసముద్యమానాం ప్రీత్యర్థమేతదుదితం పృథగేవ తంత్రం||80||

స0-తంత్ర్యతే-ధార్యతే శరీరమనేనేతి తంత్రం, తస్య గుణాస్తంత్రగుణాః,-యైస్తంత్రమలంక్రియతే తంత్రయుక్త్యాదయః, తైరేవZంప్రకారైర్యుక్తం| తథా చోక్తం సంగ్రహే (ఉ. అ.50)-"అలంకృతం యుక్తిపదైః సద్రత్నైరివ కాంచనం| షట్త్రింశతాఽర్థదుర్గేషు భిషజాం సంక్రమైరివ|| తత్రాధికరణం యోగో హేత్వర్థోఽర్థః పదస్య చ| ప్రదేశోద్దేశనిర్దేశవాక్యశేషాః ప్రయోజనం|| ఉపదేశాపదేశాతిదేశార్థాపత్తినిర్ణయాః| ప్రసంగైకాంతనైకాంతాః సాపవర్గో విపర్యయః|| పూర్వపక్షవిధానానుమతవ్యాఖ్యానసంశయాః| అతీతానాగతాపేక్షాస్వసంజ్ఞోహ్యసముచ్చయాః|| నిదర్శనం నిర్వచనం నియోగోఽథ వికల్పనం| ప్రత్యుత్సారస్తథోద్ధారః సంభవస్తంత్రయుక్తయః||" ఇతి|

Adhikarana tantrayuktayaH ShaTtrIshat 1 adhikaraNasya lakShaNam · Śloka

తత్ర 1 అధికరణం నామ,-యదధికృత్య ప్రవర్తతే శాస్త్రం స్థానమధ్యాయః ప్రకరణం వాక్యం వా| తత్ర శాస్త్రాధికరణం-యదధికృత్య శాస్త్రం ప్రవర్తతే| యథా-అష్టావంగాన్యధికృత్య హృదయాఖ్యం సర్వం శాస్త్రం ప్రవృత్తం| యథోక్తం (హృ.సూ. అ. 1/5)-"కాయబాల" ఇత్యాది| స్థానాధికరణం యథా (హృ.సూ.అ. 30/53)-"అత్రార్థాః సూత్రితాః సూక్ష్మాః ప్రతన్యంతే హి సర్వతః|" ఇతి| అధ్యాయోఽపి యదధికృత్య ప్రవర్తతే తదధ్యాయాధికరణం| యథా (హృ. సూ. అ . 2)_"అథాతో దినచర్యాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః|" ఇతి| ప్రకరణం యదధికృత్య ప్రవర్తతే తత్ ప్రకరణాధికరణం| యథా (హృ.శా. అ.3/18)-"దశ మూలసిరా హృత్స్థాస్తాః సర్వం సర్వతో వపుః|" ఇత్యాది యావత్ "ఇత్యవేధ్యవిభాగార్థం ప్రత్యంగం వర్ణితాః సిరాః|" ఇత్యాది| ఏవం వాక్యమపి యదధికృత్య ప్రవర్తతే తద్వాక్యాధికరణం వేద్యం|

Adhikarana 2 yogasya lakShaNam · Śloka

2 యోగో నామ,-యోజనా, ఉద్దేశనిర్దేశయోః సూత్రభాష్యర్యోర్వా| యథా (హృ.శా. అ.3)-"అథాతోఽంగవిభాగం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః|" ఇత్యుద్దిశ్యాంగాని విభజతే-"శిరోఽంతరాధిర్ద్వౌ బాహూ సక్థినీ చ సమాసతః| షడంగం" ఇత్యాది| యుక్తిర్వా యోగః, ప్రతిజ్ఞా హేతుర్దృష్టాంత ఉపనయో నిగమనమితి పంచవిధః| యథా-అగ్నిః శరీరస్థితేర్మూలమితి ప్రతిజ్ఞా| అగ్నిపక్వాహారే సతి తస్త్థితేరితి హేతుః, "తత్రాగ్నిర్హేతురాహారాన్న హ్యపక్వాద్రసాదయః|" (హృ.శా. అ.3/54) ఇతి వచనాత్| యథా-శాల్యంకురస్య బీజమితి దృష్టాంతః| ఉపనయో యథా-చికిత్సాశాస్త్రస్య ప్రయోజనత్వసాధనాయ బహుధా దృష్టాంతోపనయం కృతవాంస్తంత్రకృత్, "కస్యాసిద్ధోఽగ్నితోయాదిః" (హృ.ఉ. అ.40/68) ఇత్యాదయః| తస్మాత్ సప్రయోజనమేవ చికిత్సాశాస్త్రం ప్రత్యక్షఫలత్వాదిత్యుపనయః| తస్మాదారంభణీయమితి ప్రమాణపదోపదర్శనముఖేన నిగమనం| యథోక్తం(హృ.ఉ. అ. 40/73)-చతుష్పాద్గుణసంపన్నే సమ్యగాలోచ్య యోజితే| మా కృథా వ్యాధినిర్ఘాతం విచికిత్సాం చికిత్సితే||" సాధ్యవ్యాధిచికిత్సాయాం సంశయానుపపత్త్యా ప్రతిపాదితయా ప్రమాణఫలోపసంహారకరణం|

Adhikarana 3 hetvardhasya lakShaNam · Śloka

3 హేత్వర్థో నామ,-యదన్యప్రస్తావోక్తమన్యత్రాపి తథైవోపపద్యతే| యథా (హృ. శా. అ.3/20)-"తత్రైకైకం చ శాఖాయాం శతం తస్మిన్న వేధయేత్| సిరాం జాలంధరాం నామ తిస్రశ్చాభ్యంతరాశ్రితాః||" ఇత్యాది| తథా (హృ.శా.అ.3/34)-"అవేధ్యాః సంకీర్ణా గ్రథితాః క్షుద్రాః ఇత్యాది| తదేతేభ్యో విశేషవచనేభ్యోఽనుమీయతే శేషా వేధ్యా ఇతి| అన్యథైతాని వచాంసి నిరర్థకాని స్యురితి|

Adhikarana 4 padArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

4||80||

4 పదార్థో నామ,-పదేనార్థో గమ్యతే| యథా-ద్రవ్యమితి పదం, తస్యార్థో భూజలాదిః| గుణ ఇతి పదం, తస్యార్థో గుర్వాదిః|

Adhikarana 5 pradeshasya lakShaNam · Śloka

5 ప్రదేశో నామ,-యేషామర్థానామతిబహుత్వాత్ సాకల్యేనాభిధానస్యాశక్యత్వాత్ స్తోకముచ్యతే| యథోక్తం (హృ.సూ.అ.5/84)-"ఇతి ద్రవైకదేశోఽయం యథాస్థూలముదాహృతః|" ఇతి|

Adhikarana 6 uddeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

6|80|

6 ఉద్దేశో నామ,-సంక్షేపాభిధానం| యథా (హృ. సూ. అ. 1/6)-"వాయుః పిత్తం కఫశ్చేతి త్రయో దోషాః సమాసతః| ఇత్యాది|

Adhikarana 7 nirdeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

7|80|

7 నిర్దేశో నామ,-తస్యైవ విస్తారోక్తిః| యథోక్తం (హృ.సూ. అ. 1/11)-"తత్ర రూక్షో లఘుః శీతః ఖరః సూక్ష్మశ్చలోఽనిలః|" ఇతి|

Adhikarana 8 prayojanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

8|80|

8 వాక్యశేషో నామ,-యస్మిన్ సూత్రే లాఘవికేనార్థాద్గమ్య మానమనుక్తపూరణార్థమధ్యాహ్రియతే| యథా (హృ.శా. అ.3/3)-"తత్ర ఖాత్ ఖాని దేహేఽస్మిన్" 'భవంతీ ఇతి వాక్యశేషః| "ఆప్యా జిహ్వారసకలేదాః" (హృ.శా. అ.3/4) ఇత్యుత్తరత్ర భవార్థే తద్ధితశ్రవణాత్|

Adhikarana 9 vAkyasheShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

9|80|

9 ప్రయోజనం నామ,-యదర్థం శాస్త్రాది ప్రవర్తతే| యథా (హృ.ఉ. అ. 40/64)-"ఆతంకపంకమగ్నానాం హస్తాలంబో భిషగ్జితం|" ఇతి| అనేన ప్రయోజనేన చికిత్సాశాస్త్రమధ్యేయమిత్యాది|

Adhikarana 10 upadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

10|80|

10 ఉపదేశో నామ,-ఆప్తవచనం| యథా(హృ.సూ. అ.17/29)-"స్నేహక్లిన్నాః కోష్ఠగా ధాతుగా వా స్రోతోలీనా యే చ శాఖాస్థిసంస్థాః| దోషాః స్వేదైస్తే ద్రవీకృత్య కోష్ఠం నీతాః సమ్యక్శుద్ధిభ్విర్నిర్హ్రియంతే||" ఇత్యాది|

Adhikarana 11 apadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

11|80|

11 అపదేశో నామ,-యదాచార్యః కించిదర్థం ప్రతిజ్ఞాయ హేతుముపదిశతి| యథా (హృ.ఉ. అ.40/64)-"జీవితం మ్రియమాణానాం సర్వేషామేవ నౌషధాత్|" ఇతి ప్రతిజ్ఞాయ హేతుమాహ(హృ.ఉ. అ. 40/64)-"న హ్యపాయయపేక్షంతే సర్వే రోగాః" సర్వరోగాణాముపాయాపేక్షాభావాత్|

Adhikarana 12 atideshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

12|80|

12 అతిదేశో నామ,-యత్ కించిదేవార్థజాతముక్త్వాఽనుక్తార్థసాధనాయ ఏవమన్యదపి ప్రత్యేతవ్యమితి పరిభాషాయాం స్థాపయతి| యథోక్తం కర్ణరోగప్రతిషేధే (హృ.ఉ. అ. 18/4)-"మహతః పంచమూలస్య కాష్ఠాత్ క్షౌమేణ వేష్టితాత్| తైలసిక్తాత్ప్రదీప్తాగ్రాత్ స్నేహః సద్యో రుజాపహః|| యోజ్యశ్చైవం భద్రకాష్ఠాత్ కుష్ఠాత్ కాష్ఠాచ్చ సారలాత్|" ఇత్యాది|

Adhikarana 13 arthApatterlakShaNam (80) · Śloka 80

13|80|

13 అర్థాపత్తిర్నామ,-యోఽన్యేనార్థేనోక్తేన తతోఽపరోఽప్యర్థో గదిత ఇవ జ్ఞాయతే| యథా (హృ.సూ. అ.5/31)-"నైవాద్యాన్నిశి నైవోష్ణం" ఇత్యుక్తం, న తూక్తం దివా భుంజీతేతి| ఏతచ్చార్థాపత్త్యా గమ్యతే| [నను,] కః పునరర్థః ? కా చాస్యాపత్తిః ? బ్రూమః| దధ్యభ్యవహారోఽర్థస్తత్ర తంత్రకృతా 'నైవాద్యాన్నిశీ ఇతి కాలో నిషిద్ధో న తు దధిభక్షణం| తతో యోఽయమప్రతిషిద్ధోఽర్థః, సఆపద్యతే దివా దధిభోజనార్థః, రాత్రిప్రతిషేధే దినవ్యతిరేకేణ కాలాంతరాభావాత్| సర్వథా అనభ్యవహరణీయస్యాహారప్రస్తావే ప్రతిషేధానుపపత్తేః| ఏవమన్యత్రాపి వ్యాఖ్యేయం|

Adhikarana 14 nirNayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

14|80|

14 నిర్ణయో నామ,-యన్నివారితస్యార్థస్య ప్రతిష్ఠాపనం| యథా(హృ.ఉ. అ.40/60)-"దృశ్యంతే భగవన్ కేచిదాత్మవంతోఽపి రోగిణః|" ఇత్యాదినా చికిత్సాశాస్త్రఫలం ప్రతి సంశయకరణే పశ్చాన్నిర్ణయార్థముక్తం| యథా (హృ.ఉ. అ.40/63)-"న చికిత్సాఽచికిత్సా చ తుల్యా భవితుమర్హతి|" ఇత్యాది|

Adhikarana 15 prasa~ggasya lakShaNam (80) · Śloka 80

15|80|

15 ప్రసంగో నామ,-పూర్వాభిహితస్యార్థస్య కేనచిత్ సంబంధాంతరేణ పునరభిధానం| యథోక్తం సిరావ్యధవిధౌ (హృ.సూ. అ. 27/2)-"లోహితం ప్రవదేచ్ఛుద్ధం తనోస్తేనైవ చ స్థితిః|" ఇత్యుక్త్వా పునః శారీరే శుద్ధార్తవప్రసంగేనోక్తం (హృ. శా. అ.1/1)-"శుద్ధే శుక్రార్తవే సత్త్వః స్వకర్మక్లేశచోదితః| గర్భః సంపద్యతే యుక్తివశాదగ్నిరివారణౌ||" ఇతి| న చ పునరుక్తతా తస్య| యస్మాత్ సిరావ్యధే శరీరప్రభవత్వమేవ రక్తస్యోక్తం, న తు క్రమో వర్ణితః| శారీరే తు యయాఽఽనుపూర్వ్యా శరీరహేతుః స్యాత్ తద్విస్తరేణోక్తం| యథా(హృ.శా. అ.1/2)-"బీజాత్మకైర్మహాభూతైః సూక్ష్మైః సత్త్వానుగైశ్చ సః| మాతుశ్చాహారరసజైః క్రమాత్ కుక్షౌ వివర్ధతే||" ఇతి|

Adhikarana 16 ekAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

16|80|

16 ఏకాంతో నామ,-య ఏకమేవ పక్షమవ్యభిచారేణ శ్రయతి నాన్యం| తద్యథా (హృ.సూ. అ. 4/31)-"యే భూతవిషవాయ్వగ్నిక్షతభంగాదిసంభవాః| రోగద్వేషభయాద్యాశ్చ తే స్యురాగంతవో గదాః||" ఇతి|

Adhikarana 17 naikAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

17|80|

17 నైకాంతో నామ,-అన్యతరపక్షానవధారణాత్| యథా (హృ.సు. అ.40/64)-"జీవితం మ్రియమాణానాం సర్వేషామేవ నౌషధాత్|" ఏకాంతేన (హృ.ఉ. అ. 40/64)-"న హ్యుపా యమపేక్షంతే సర్వే రోగాః" ఇత్యాది|

Adhikarana 18 apavargasya lakShaNam (80) · Śloka 80

18|80|

18 అపవర్గో నామ,-సాకల్యేనోత్సృష్టస్య యత్పునస్తదేకదేశాపకర్షణం| యథా (హృ.సూ. అ.27/4)-"శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యైరుపక్రాంతాశ్చ యే గదాః| సమ్యక్ సాధ్యా న సిధ్యంతి తే చ రక్తప్రకోపజాః|| తేషు స్రావయితుం రక్తముద్రిక్తం వ్యధయేత్సిరాం|" ఇత్యుత్సర్గమభిధాయ ఏకదేశేఽపవాదం వక్తి (హృ.సూ. అ. 27/6)-"న తూనషోడశాతీతసప్తత్యబ్దస్రుతాసృజాం|" ఇత్యాది|

Adhikarana 19 viparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

19|80|

19 విపర్యయో నామ,-యథోపదిష్టవిపర్యయేణ లక్షణాదికరణం| యథోక్తం (హృ.సూ. అ.16/30)-"వాతానులోమ్యం దీప్తోఽగ్నిర్వర్చః స్నిగ్ధమసంహతం| స్నేహోద్వేగః క్లమః సమ్యక్ స్నిగ్ధే, రూక్షే విపర్యయః||" ఇతి|

Adhikarana 20 pUrvapakShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

20|80|

20 పూర్వపక్షో నామ,-ప్రతిజ్ఞాతార్థసందూషణం వాక్యం| యథా హితాహితవిభాగం ప్రత్యాచిఖ్యాసన్నాహ| యథా (హృ.ఉ. అ.40/60)-"దృశ్యంతే భగవన్ కేచిత్" ఇత్యారభ్య యావత్ "హితాహితవిభాగస్య ఫలం తస్మాదనిశ్చితం|" ఇత్యాది|

Adhikarana 21 vidhAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

21|80|

21 విధానం నామ,-యత్ప్రకరణానుపూర్వం విధానమావేక్ష్యతే|

Adhikarana 22 anumatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

|80|

22 అనుమతం నామ,(హృ.సూ. అ.9-10)-"ఉష్ణం శీతం ద్విధైవాన్యే వీర్యమాచక్షతేఽపి చ| నానాత్మకమపి ద్రవ్యమగ్నీషోమౌ మహాబలౌ||" ఇత్యాదినా హ్యనుమతం, న విఘాతః కృతః|

Adhikarana 23 vyAkhyAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

23|80|

23 వ్యాఖ్యానం నామ,-యన్మాదృశేభ్యో విశిష్టతరబుద్ధిగమ్యం| యథా (హృ.శా. అ. 1/37)-"సప్తహాత్ కలలీభవేత్|" (హృ.శా. అ. 1/49)-"ద్వితీయే మాసి కలలాత్ ఘనః పేశ్యథవార్బుదం| పుంస్త్రీక్లీబాః క్రమాత్" ఇతి| న హ్యత్ర గర్భస్యావర్తమానా భావాః శక్యా విజ్ఞాతుం యోగిదృష్టిం ముక్త్వా|

Adhikarana 24 saMshayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

24|80|

24 సంశయో నామ,-సాకాంక్షత్వమనిశ్చితవస్తువిజ్ఞానం| యథా (హృ. శా. అ. 5/128)-"సంశయం ప్రాప్తమాత్రయో జీవితం తస్య మన్యతే|" ఇత్యాది|

Adhikarana 25 atItApekShaNasya lakShaNam (80) · Śloka 80

25|80|

25 అతీతాపేక్షణం నామ,-యదతిక్రాంతమపేక్ష్య ప్రస్తుతస్య సాధనముచ్యతే| యథోక్తం హృద్రోగచికిత్సితే (హృ.చి. అ.6/39)-"రాస్నాజీవక" ఇత్యాది యావత్ "మహాస్నేహం విపాచయేత్||" ఇతి| అత్ర చ న జ్ఞాయతే కతమో మాహాస్నేహ ఇతి| తదేతదతిక్రాంతమపేక్ష్య ప్రసాధ్యతే స్నేహవిధ్యుక్తం| యథా (హృ.సూ. అ. 16/4)-"ద్వాభ్యాం త్రిభిశ్చతుర్భిస్తైర్యమకస్త్రివృతో మహాన్|" ఇత్యపేక్ష్య వ్యాఖ్యాయతే|

Adhikarana 27svasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

26|80|

26 [అనాగతాపేక్షా నామ,-] ............................ 27 స్వసంజ్ఞా నామ,-యా తంత్రకారైః స్వతంత్రసంవ్యవహారార్థం ప్రణితా సతీ పరతంత్రేషు న వ్యవహరతి| యథా (హృ.సూ. అ.12/44)-"శాఖా రక్తాదయస్త్వక్ చ" ఇతి|

Adhikarana 28UhrAsya lakShaNam (80) · Śloka 80

28|80|

28 ఊహ్యం నామ,-యదప్రతిబద్ధం గ్రంథే స్వయం ప్రజ్ఞయా తర్కయిత్వా యోజ్యం| యథోక్తం (హృ.సూ. అ.15/46)-"త్రయస్త్రింశదితి ప్రోక్తా వర్గాస్తేషు త్వలాభతః| యుంజ్యాత్తద్విధమన్యచ్చ ద్రవ్యం జహ్యాదయౌగికం||' [ఇతి|]

Adhikarana 29samuccayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

29|80|

29 సముచ్చయో నామ,-యథా(హృ.సూ. అ.18/29)-"పేయాం విలేపీమకృతం కృతం చ యూషం రసం" చ సముచ్చినోతి, తథా-"త్రీనుభయం తథైకం| క్రమేణ సేవేత నరోఽన్నకాలాన్ ప్రధానమధ్యావరశుద్ధిశుద్ధః||" ఇతి|

Adhikarana 30 nidarshanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

30|80|

30 నిదర్శనం నామ,-యన్నిదర్శయితవ్యం సూక్ష్మమప్యర్థం స్వధర్మసాదృశ్యాత్ స్పష్టీకరోత్యాదర్శ ఇవ ముఖవిధుం| యథోక్తం (హృ.సూ. అ.19/84)-"యథా కుసుంభాదియుతాత్తోయాద్రాగం హరేత్పటః| తథా ద్రవీకృతాద్దేహాద్బస్తిర్నిర్హరతే మలాన్||" ఇత్యాది|

Adhikarana 31 nirvacanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

31|80|

31 నిర్వచనం నామ,-నిర్ణయార్థం వచనం నిరుక్తం| యథోక్తం విషవిధానే (హృ.ఉ. అ.35/1)-"మథ్యమానే జలనిధావమృతార్థం సురాసురైః|" యావత్ "జగద్విషణ్ణం తం దృష్ట్వా తేనాసౌ విషసంజ్ఞితః||" ఇతి| విషస్య నిర్వచనం జగద్విషదనాద్విషమితి|

Adhikarana 32 niyogasya lakShaNam (80) · Śloka 80

32|80|

32 నియోగో నామ,-యో యస్యానుష్ఠేయః| యథా (హృ.సూ. అ. 16/26)-"ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాత్" ఇత్యాది|

Adhikarana 33 vikalpasya lakShaNam (80) · Śloka 80

33|80|

33 వికల్పో నామ,-వివిధం కల్పనం, ఇదం కార్యమిదం వా కార్యం| యథోక్తం పూర్వరూపదర్శనే జ్వరాదౌ [వా] హితం లఘ్వశనమపతర్పణం వా|

Adhikarana 34 pratyutsArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

34|80|

34 ప్రత్యుత్సారో నామ,-యత్రోపపత్తిం దర్శయంతః పరస్పరమతాని నివారయంతి| తద్యథా (హృ.శా. అ.3/16)-"అస్థ్నాం శతాని షష్ఠిశ్చ త్రీణి దంతనఖైః సహ| ధన్వంతరిస్తు త్రీణ్యాహ, సంధీనాం చ శతద్వయం|| దశోత్తరం, సహస్రే ద్వే నిజగాదాత్రినందనః|" ఇతి పూర్వమతాత్ షష్టిం ప్రయుత్సారయతి| ధన్వంతరేరపి మతం దశోత్తరం సంధిశతద్వయమితి పునర్వసుః ప్రత్యుత్సారయతి సంధిసహస్రద్వయం సాధయన్|

Adhikarana 35 uddhArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

35|80|

35 ఉద్దారో నామ,-శాస్త్రారంభప్రత్యాఖ్యానాదిచోద్యస్య సమాధానం| తద్యథా (హృ.ఉ. అ.40/60)-"దృశ్యంతే భగవన్ కేచిదాత్మవంతోఽపి రోగిణః|" యావత్ "హితాహితవిభాగస్య ఫలం తస్మాదనిశ్చితం|" ఇతి కృతే చోద్యే (హృ.ఉ. అ.40/63)-"న చికిత్సాఽచికిత్సా చ తుల్యా భవితుమర్హతి|" ఇతి పరిహారః|

Adhikarana 36 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

36|80|

36 సంభవో నామ,-ఉపపత్తిర్యస్మిన్నుపపద్యతే అనుపదిష్టే| యథా (హృ.సూ. అ.26/47)-"దుష్టరక్తాపగమనాత్ సద్యో రాగరుజాం శమః|" ఇత్యుక్తం| ప్రచ్ఛానాలాబుజలౌకాశృంగసిరావ్యధైర్యథాసంభవం రక్తమపనీయతే| యథోక్తం (హృ.సూ. అ.26/53)-"ప్రచ్ఛానేనైకదేశస్థం గ్రథితం జలజన్మభిః| హరేచ్ఛృంగాదిభిః సుప్తమసృగ్వ్యాపి సిరావ్యధైః||" ఇతి| ఏవమన్యత్రాపి సంభవార్థో యోజ్యః|

Adhikarana vyAkhyA 14 pa~jca dashavidhA (80) · Śloka 80

1|80|

వ్యాఖ్యా అపి తంత్రస్య గుణః| తాభిరపి తంత్రమలంక్రియతే| తాశ్చ పంచదశప్రకారాః| తద్యథా,-పిండపదపదార్థాధికరణప్రకరణార్థకృచ్ఛ్రఫలోచ్చితకన్యాసప్రయోజనానులోమప్రతిలోమాతిసూత్రసమస్తవ్యాఖ్యాః|

Adhikarana 1 piNDavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

1|80|

తత్ర 1 పిండవ్యాఖ్యా నామ,-సంక్షేపతయా సూత్రరూపేణాధ్యాయాదినాం వ్యాఖ్యా| యథా (హృ.శా. అ. 5/4)-"రూపేంద్రియస్వరచ్ఛయాప్రతిచ్ఛాయాక్రియాదిషు| అన్యేష్వపి చ భావేషు ప్రాకృతేష్వనిమిత్తతః|| వికృతిర్యా సమాసేన రిష్టం తదితి లక్షయేత్|" ఇత్యనేన సూత్రేణ సకలరిష్టాధ్యాయసమాస ఉక్తః|

Adhikarana 2 padavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

2|80|

2 పదవ్యాఖ్యా నామ,-యత్పదానాం ఛేదం కృత్వోచ్చారణం| యథా (హృ.సూ. అ. 1)-"అథ అతః ఆయుష్కామీయం అధ్యాయం వి ఆ ఖ్యాస్యామః|" ఇతి సప్తపదం సూత్రం పూర్వం వ్యాఖ్యాతం|

Adhikarana 3 padArthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

3|80|

3 పదాRథవ్యాఖ్యా నామ,-తేషామేవ పదానాం వివరణం| యథా-అథశబ్ద ఆనంతర్యే అధికారే వా, అతఃశబ్దో హేతా విత్యాది|

Adhikarana 4 adhikaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

4|80|

4 అధికరణవ్యాఖ్యా నామ,-యద్వస్తుప్రకృతమారభ్యతదనుషంగేణ వ్యాఖ్యానమారభ్యతే| యథా (హృ.సూ. అ.2)-"అథాతో దినచర్యాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః|" ఇతి ప్రస్తుత్య "బ్రాహ్మే ముహూర్త ఉత్తిష్ఠేత్స్వస్థో రక్షార్థమాయుషః|" ఇత్యాదినా సైవ దినచర్యా వివృత్య వ్యాఖ్యాయతే సవిస్తరా|

Adhikarana 5 prakaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

5|80|

5 ప్రకరణవ్యాఖ్యా నామ,-యస్మిన్నర్థే సూత్రే వా ప్రకృతేనాప్రకృతం సాధ్యతే, యథా-త్రిలవణాద్యే చూర్ణే గుణానుక్త్వాఽభయాఖ్యే ఏవమాహ 'సమానం పూర్వేణాఇతి| తత్ర సమానగుణతా వ్యాఖ్యాతా|

Adhikarana 6 arthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

6|80|

6 అర్థవ్యాఖ్యా నామ,-యత్ర ప్రకరణే సూత్రే వా స్వభావస్యోపవర్ణనం క్రియతే| తద్యథా,-ప్రకృతిరుచ్యతే స్వభావః| స పునరాహారౌషధద్రవ్యాణాం స్వాభావికో గుర్వాదిగుణయోగః| తద్యథా,-మాషముద్గయోః సూకరైణయోశ్చ|

Adhikarana 7 kRuCravyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

7|80|

7 కృచ్ఛ్రవ్యాఖ్యా నామ,-యత్ర లేశత ఉక్తానామవిస్పష్టనాం ప్రకరణే సూత్రే వా అర్థానాం యత్నత ఉద్భావనం క్రియతే| తద్యథా (హృ.సూ. అ. 2/30)-"అనుయాయాత్ప్రతిపదం సర్వధర్మేషు మధ్యమాం|" ఇతి లేశతో బ్రువాణః శాస్త్రకారః సర్వేషు హేతులింగౌషధాదిషు మధ్యమా ప్రతిపదాశ్రయణీయేతి సూచయతి|

Adhikarana 8 PalavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

8|80|

8 ఫలవ్యాఖ్యా నామ,-యత్ర వస్తుని బహుష్వనిశ్చితార్థేష్వేకీయమతేషు ప్రస్తుతేషు వస్తుసారభూతం స్వమతం స్వమర్థముపనిక్షిప్యైకీయమతాని తస్మిన్నేవ స్వమతేఽంతర్భావం నయతి| యథా-నిరూహమాత్రాపుటకాదిష్వియత్తాయాం సాధ్యాయాం చ నిశ్చితాని మహర్షిర్భిర్బహూని మతాని ప్రశస్తాని| యథా-"ద్వాదశప్రసృతో నిరూహః కార్యః" ఇత్యేకే| "మాత్రాం త్రిపలికాం కుర్యాత్ స్నేహమాక్షికయోః పృథక్|" (హృ.సూ. అ.19/44) ఇత్యాద్యన్యే| తదేతాని మతాని దోషౌషధబలాపేక్షయా స్వమతాంతర్భావితాని ప్రమాణాని చ| యథోక్తం (హృ.సూ. అ.19/62)-"దోషౌషధాదిబలతః సర్వమేతత్ప్రమాణయేత్|" అన్యోన్యవిరుద్ధమపి "సమ్యఙ్నిరూఢలింగం తు నాసంభావ్య నివర్తయేత్||" ఇతి|

Adhikarana 9 uccitakavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

9|80|

9 ఉచ్చితకవ్యాఖ్యా నామ,-యస్మిన్ సూత్రే నిదర్శనభూతాన్యుదాహరణాని తంత్రాంతః సమకృష్యార్థః శస్యతే| యథా-పృథివ్యాదిషు చ మహాభూతసంజ్ఞా స్థాపితా, రసాదిషు చ ధాతుసంజ్ఞా నివేశితా| "రసాసృఙ్మాంసమేదోస్థిమజ్జశుక్రాణి ధాతవః|" (హృ.సూ. అ. 1/13) ఇతి| పునరుచ్యతే (హృ.శా. అ.3/65)- "పరస్పరోపసంస్తంభాద్ధాతుస్నేహపరంపరా|" ఇతి| అత్ర కిం ధాతోర్గ్రహణేన భూతాన్యపి ధాతుశబ్దవాన్యాని భవంతి ? ఇతి|

Adhikarana 10 nyAsavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

10|80|

10 న్యాసవ్యాఖ్యా నామ,-యస్మిన్నధికారే వర్తమానే తేనాధికారణార్థేన సహితం సంబంధమభివీక్ష్యాన్యస్యార్థో వినిక్షిప్యతే| యథా (హృ.ఉ. అ.40/60)-"దృశ్యంతే భగవన్ కేచిదాత్మవంతోఽపి రోగిణః|" ఇతి హితాహితవిభాగస్య ఫలం ప్రతి సంశయమభివీక్ష్య "న చికిత్సాఽచికిత్సా తుల్యా భవితుమర్హతి|" (హృ.ఉ. అ.40/63) ఇత్యాదినా ఉత్తరం దత్త్వా తేనైవ ప్రసంగేనాన్యోఽర్థో నిక్షిప్యతే| యథా (హృ.ఉ. అ. 40/75)-"ఏతత్తదమృతం సాక్షాజ్జగదాయాసవర్జితం| యాతి హాలాహలత్వం తు సద్యో దుర్భాజనస్థితం||" ఇతి| ఏవమన్యేషామప్యర్థానాం సంబంధమవధార్య వ్యాఖ్యార్థార్హా కల్పనీయా|

Adhikarana 11 prayojanavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

11|80|

11 ప్రయోజనవ్యాఖ్యా నామ,-యత్సూత్రమభిధీయమానం స్వార్థత్య నిష్పత్తౌ నిమిత్తభావముపైతి| యథా-ఉక్తోఽంగవిభాగేఽనేకధాసిరావిస్తరః| న చ తేన సిరావిస్తరేణోక్తేన కించిదిహోపకారో దృశ్యతే| యది ప్రకరణావసరే ప్రయోజనమిదం బ్రూయాత్ "ఇత్యవేధ్య విభాగార్థం ప్రత్యంగం వర్ణితాః సిరాః|" (హృ.శా. అ. 3/33) ఏతదర్థం సిరావివరణం ప్రవృత్తం| కశ్చిదయం వైద్యో వేధ్యావేధ్యవిభాగం సిరాణాం జానీయాదితి|

Adhikarana kalpanA 7 saptavidhA 1/2 pradhAnakalpanAyA lakShaNam (80) · Śloka 80

12|80|

12 ఆనులోమ్యం నామ,-యేన.....తత్ర 1-2 ప్రధానకల్పనా ద్విధా,-ప్రధానస్య కల్పనా ప్రధానేన వా కల్పనా ప్రధానకల్పనా| ప్రధానస్య కల్పనా యథాసర్పిః స్నేహనం, క్షీరం జీవనం, మధు సంధానకృత్, ఇత్యత్ర మధ్యే ప్రకృష్టగుణత్వాత్ సర్పిఃక్షీరే స్నేహనజీవనే కల్ప్యేతే, న తు తైలతోయాదిష్వపి స్నేహనజీవనత్వం నాస్తీతి| మాక్షికం చ సంధానే ప్రధానత్వాత్ సంధానకృదిత్యుక్తం, న తు సిక్యకమధుయష్టికాదిష్వపి సంధానకృత్త్వం నాస్తీతి| ప్రధానేన తు కల్పనా యథా-క్షీరదధితక్రమస్తునవనీతక్షీరఘృతపురాణఘృతకిలాటాపీయూషకూచీకామోరణాదివర్గః సర్వః క్షీరవర్గ ఇత్యుక్తః, క్షీరప్రాధాన్యాత్| ప్రధానేన కల్పనావ్యపదేశ ఇత్యేకోఽర్థః|

Adhikarana 3 guNakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

3|80|

3 గుణకల్పనా నామ,- యేన ధర్మేణోపేతోఽర్థః ప్రయుజ్యమానః సమర్థో భవతి, తేన ధర్మేణ యుక్తస్య తస్యాసావగుణోఽపి గుర్వాదిష్వపాఠాద్గుణ ఇతి కల్ప్యతే| యథోక్తం (హృ.సూ. అ.1/26)-"భిషక్ ద్రవ్యాణ్యుపస్థాతా రోగీ పాదచతుష్టయం| చికిత్సితస్య నిర్దిష్టం ప్రత్యేకం తచ్చతుర్గుణం|| ఇత్యాది| దక్షత్వాదిచతుర్గుణనిర్దేశః సర్వథా ప్రశంసాగుణ ఇతి గమ్యతే|

Adhikarana 4 leshakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

4|80|

4 లేశకల్పనా నామ,-అనుపదిష్టస్య విధేః కంఠపాఠేన యత్కించిసూత్రావయవాంతరమాశ్రిత్యార్థః కల్ప్యతే| యథా-నాత్ర శాస్త్రే కాలమృత్యోరకాలమృత్యోర్వా కించిల్లక్షణం ప్రణీతం| తత్తు లేశతోఽనుమీయతే| కథమితి, యదా హి కాలనియతమాయుః క్షయం ప్రాప్తం భవతి, తదా రిష్టముత్పద్యతే, న విషమాపరిహారేణ మ్రియమాణే నరే| ఉక్తం హి (హృ.శా. అ. 5/60)-"భిషగ్భేషజపానాన్నగురుమిత్రద్విషశ్చ యే| వశగాః సర్వ ఏవైతే విజ్ఞేయాః సమవర్తినః||" ఇతి| అత్ర వికృతివిజ్ఞానీయే గురుమిత్రద్విషశ్చేతి చశబ్దోఽస్మాచ్ఛ్లోకాత్ పూర్వకాణి యాని చోత్తరాణి తాని సర్వాణ్యేవ సముచ్చినోతి| సమవర్తీ హి కాలో మృత్యురిష్టః, ఇతరస్త్వసమవర్తీ| అత ఏవ చాచష్టే తంత్రాంతరే-"కాలమృత్యోరేవ రిష్టాని నాకాలమృత్యోః|" ఇతి స్వాభిప్రాయప్రకాశనార్థం తంత్రకారః శకటోదాహరణం దత్తవాన్| యథా-సమ ఏవ వాహ్యమానః స్వప్రమాణక్షయే భంగపూర్వరూపాణ్యాప్నోతి| తథా నియతాయుషః స్వప్రమాణక్షయే రిష్టసంభవః| యథా చ-స ఏవాతిభారక్రాంతత్వాద్విషమపథాశ్రితత్వాదకాలేఽపి క్షయమాప్నోతి| తథా అనియతాయుషో రిష్టోత్పత్తిమంతరేణ మృత్యుః| యది పునరనియతా యుష్టోఽపి రిష్టోత్పత్తిపూర్వం మరణం కల్ప్యేత, తదా వార్షికే షాణ్మాసికే వాఽరిష్టే సముత్పన్నే శుభహేతుయోగాన్న మృత్యుః స్యాత్| అనియతాయుషో హి సమ్యగుపచారాజ్జీవితానువృత్తిః| విషమహేత్వపరిహారాన్మృత్యుః| అత ఏవానియతాయుషమధికృత్య రసాయనాన్యుపదిష్టని| తద్యోగాదయం బహూన్యపి వర్షాణి జీవేత్| నియతాయుషస్తు కాలమృత్యువర్షశతాత్ పరేణ జీవితం న నిర్దిష్టం| యథోక్తం శారీరే (హృ.శా.అ. 5/132)_'మరణం ప్రాణినాం దృష్టమాయుఃపుణ్యోభయక్షయాత్| తయోరప్యక్షయాద్ దృష్టం విషమాపరిహారిణాం||" ఇతి| తస్మాదవిశేషోక్తావపి నియతాయుష ఏవారిష్టోత్పత్తిపూర్వం మరణమితి నిశ్చితం| తథా చ "ఋతుచర్యాధ్యాయం వ్యాఖ్యాఖ్యాస్యామః|" (హృ.సూ. అ.3) ఇతి ప్రతిజ్ఞాయాం షడృతువిశేషే ప్రతిపత్తిర్భవతి| న తు "ఋతుస్తు ద్వాదశ నిశాః" (హృ.శా. అ.1/26) అస్య ఋతోరితి|

Adhikarana 5 vidyAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

5|80|

5 విద్యాకల్పనా నామ,-యథా సర్వవిద్యానుగతార్థనిర్దేశే శాస్త్రకారస్య సర్వవిద్యాస్థానానుప్రవేశ ఇహ శాస్త్రే హిత ఇతి వచనాద్వినాఽపీష్యతే| తత్ర "ఆర్ద్రసంతానతాత్యాగః" (హృ.సూ. అ. 2/45) ఇత్యాదినా వాక్యేన బుద్ధివచనవిషయ అధ్యాత్మవిద్యాసంగ్రహ ఇంగ్యతే| "అర్చయేద్దేవగోవిప్ర" (హృ.సూ. అ. 2/23) ఇత్యాదినా ధర్మశాస్త్రోపదేశసంగ్రహః| తథా "జగద్విషణ్ణం తం దృష్ట్వా తేనాసౌ విషసంజ్ఞితః|" (హృ.ఉ. అ. 35/2) ఇత్యాదినా పదవ్యుత్పాదనాన్నిరుక్తకరణాచ్చ శబ్దవిద్యాయా నిరక్తేశ్చోపసంగ్రహః| "సాధకేఽహని" (హృ.శా. అ. 1/73) సూతికాం గృహం ప్రవేశయేత్| తథా-"భరణీకృత్తికాశ్లేషాపూర్వార్ద్రాపితృనైర్రూతే|" ఇతి జ్యోతిఃశాస్త్రోపరోధః| విచిత్రభూషితశాస్త్రస్యోత్ప్రేక్షణీయం|

Adhikarana 6 BkShyakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

6|80|

6 భక్ష్యకల్పనా నామ,-"ఏతత్తదమృతం సాక్షాత్" (హృ.ఉ. అ. 40/75) ఇత్యాది|

Adhikarana 7 Aj~jAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

7|80|

7 ఆజ్ఞాకల్పనా నామ,-యస్యానుష్ఠానే హేతుః సమ్యగవంతుం న శక్యః, కేవలమాప్తవచనం ప్రమాణీకృత్యానుష్ఠీయతే| యథా-"నఛింద్యాత్తృణం, న భువం లిఖేత్|" ఇతి| న హ్యత్ర హేతుర్వక్తుం శక్యతే, ఏతదనుష్ఠేయమితి|

Adhikarana saptavidhA kalpanAviMshatyAshrayA (80) · Śloka 80

ఇయం1|80|

ఇయం సప్తవిధా కల్పనా వింశత్యాశ్రయా భవతి| యథా-1 ఆదిలోపః, 2 మధ్యలోపః, 3 అంతలోపః, 4 ఉభయపదలోపః, 5 ఆదిమధ్యాంతలోపః, 6 వర్ణోపజననం, 7 ఋషిక్లిష్టం, 8 తంత్రశీలం, 9 తంత్రసంజ్ఞా, 10 ప్రాకృతం, 11 సమానతంత్రప్రత్యయః, 12 పరతంత్రప్రత్యయః, 13 హేతుహేతుకధర్మః, 14 కార్యకారణధర్మః, 15 ఆద్యంతవిపర్యయః, 16 శబ్దాంతరం, 17,ప్రత్యయః 18 ఉపనయః 19 సంభవః 20 విభవః, [ఇతి|]

Adhikarana 1 Adilopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

2|80|

తత్ర 1 ఆదిలోపో [నామ],-యథా (హృ.సూ. 2|అ.6/32)-"బృంహణః ప్రీణనో వృష్యశ్చక్షుష్యో వ్రణహా రసః|" ఇత్యత్రమాంసశబ్దలోపేన| తథా చ (హృ.ని. అ. 1/14)-"ధారణోదీరణనిశా" ఇత్యాదౌ ధారణం-వేగధారణం, ఉదీరణం-వేగోదీరణమితి|

Adhikarana 2 madhyalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

2|80|

2 మధ్లోపో [నామ],- యథా(హృ.సూ. అ. 5)-"ద్రవద్రవ్యవిజాజానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః|" ఇత్యత్ర ద్రవద్రవ్యస్వరూప విజ్ఞానీయో ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయ ఇత్యుక్తః, అనంతరం "అన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయః" (హృ.సూ. అ.6) ఇత్యత్ర స్వరూపశబ్దశ్రవణాత్|

Adhikarana 3 antalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

3|80|

3 అంతలోపో నామ,-యథా (హృ.శా. అ. 3/37)-"కఫం పునః| గౌర్యః స్నిగ్ధాః శిరాః శీతా వహంతే" ఇత్యత్రాస్రశబ్దస్య లోపో ద్రష్టవ్యః, పూర్వత్రాస్రశబ్దస్య ప్రకృతత్వాత్| యథోక్తం (హృ.శా. అ.3/36)-"తత్ర శ్యావారుణాః సూక్ష్మాః పూర్ణరిక్తాః క్షణాత్ సిరాః| ప్రస్పందిన్యశ్చ వాతాస్రం" ఇతి| ఏవమిహాపి కఫాస్రం వహంత ఇత్యనుమేయం, తుల్యజాతీయత్వాత్|

Adhikarana 4 uBayapadalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

4|80|

4 ఉభయపదలోపో [నామ],-యథా (హృ.శా. అ. 3/57)-"ఆదౌ షడ్రసమప్యన్నం మధురీభూతమీరయేత్|" ఇతి వచనే 'మధ్యే "విధాహాదమ్లతాం తతః|| పిత్తమామాశయాత్కుర్యాచ్చ్యవమానం చ్యుతం పునః|" 'అంతే అగ్నినా శోషితం పక్వం పిండితం కటు మారుతం||" ఇతి| ఆదిశబ్దశ్రవణాత్ మధ్యాంతశబ్దావత్ర లుప్తనిర్దిష్టౌ ద్రష్టవ్యౌ|

Adhikarana 5 AdimadhyAntalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

5|80|

5 ఆదిమధ్యాంతలోపో [నామ], యథా(హృ.శా. అ.3/55)-"అన్నం కాలేఽభ్యవహృతం" ఆదౌ "కోష్ఠం ప్రాణానిలాహృతం|" మధ్యే, అంతే చ "ద్రవైః" ఇత్యాది|

Adhikarana 6 varNopajanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

6|80|

6 వర్ణోపజననం నామ,- యత్రానుక్తో గ్రంథే వర్ణ ఆచార్యేణ పశ్చాద్ వ్యాఖ్యాకాల ఉపజన్యార్థోఽభిధీయతే| [యథా] (హృ.శా. అ. 3/3)-"తత్ర ఖాత్ఖాని దేహేఽస్మిన్ శ్రోత్రం శబ్దో వివిక్తతా|" తథా-"వాతాత్స్పర్శత్వగుచ్ఛ్వాసా వహ్నేర్దృగ్రూపపక్తయః||" 'భవంతీ ఇతి వర్ణత్రయముపజన్య వ్యాఖ్యా కరణీయా| "ఆప్యా జిహ్వారసకలేదా ఘ్రాణగంధాస్థి పార్థివం|" ఇతి ద్వయోర్భూతయోర్భవార్థే తద్ధితప్రత్యయశ్రవణాత్| వాక్యశేషోఽప్యయమేవంప్రాయ ఏవ|

Adhikarana 7 RuShikliShTasya lakShaNam (80) · Śloka 80

7|80|

7 ఋషిక్లిష్టం నామ,-యదృషీ ఋషిపుత్రో వాఽసమాహితచిత్తతయాఽశక్త్యా వా కించిత్పదజాతమ(జాతం)భ్రష్టముచ్చారితవాన్ తథైవ తల్లోకే ప్రయుఞ్యతే| యథా-'రోమ లోమా ఇత్యాది|

Adhikarana 8 tantrashIlasya lakShaNam (80) · Śloka 80

8|80|

8 తంత్రశీలం నామ,-యా తంత్రకారాణాం ప్రకృతిఃస్వభావ ఇత్యర్థః| యథా-కించిచ్ఛష్యానుగ్రహార్థం విస్తీర్ణం సంక్షిపంతి, యథా (హృ.శా. అ. 3/16)-"అస్థ్నాం శతాని షష్టిశ్చ త్రీణి దంతనఖైః సహ|" ఇతి న తాన్యంగులిహస్తపాదమణిబంధాదివిభాగేన విస్తారితాని| కించిద్విస్తారయంతి, యథా-తత్రైవాంగవిభాగే సిరా విస్తారితాః (హృ.శా. అ. 3/33)-"ఇత్యవేధ్యవిభాగార్థం ప్రత్యంగం వర్ణితాః సిరాః|" ఇతి వచనాదితి|

Adhikarana 9 tantrasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

9|80|

9 తంత్రసంజ్ఞా నామ,-యత్కస్మింశ్చిదర్థే మధ్యే వ్యాఖ్యాయమానే స్వతంత్రసిద్ధోదాహరణం తత్ప్రమాణార్థముచ్యతే| యథా-నవజ్వరే కషాయా అపక్వేషు దోషేషు వర్జనీయా ఉక్తాః, (హృ.చి. అ.1/39)- "తతః పక్వేషు దోషేషు లంఘనాద్యైః ప్రశస్యతే| కషాయో దోషశేషస్య పాచనః శమనోఽథవా||" ఇతి విశేషవచనాత్తత్ర స్వరసాదేః పంచవిధస్య కషాయస్య ప్రతిషేధః ప్రసక్తః| తతః స్వరంత్రసంజ్ఞయా విశేషః ప్రతిషిధ్యతే (హృ.చి. అ. 1/40)-"తిక్తః పిత్తే విశేషేణ ప్రయోజ్యః, కటుకః కఫే|" ఇత్యాది| తస్మాత్ స్వతంత్రసంజ్ఞయా తిక్తకటుకషయౌ నిషిద్ధౌ పంచవిధయా స్వరసాదికల్పనయా|

Adhikarana 10 prAkRutasya lakShaNam (80) · Śloka 80

10|80|

10 ప్రాకృతం నామ,-"ఊషకస్తుత్థకం హింగు కాసీసద్వయసైంధవం|" (హృ.సూ. అ. 15/23) ఇత్యౌషధాధికారాత్ సైంధవంలవణం, న త్వశ్వాదికం||

Adhikarana 11 samAnatantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

11|80|

11 సమానతంత్రప్రత్యయో నామ,-యత్సాధ్యస్య కస్యచిదర్థస్య సాధనాయానుపలభ్యమానే స్వంత్రాత్ ప్రత్యయే సమానేభ్యస్తంత్రేభ్యః ప్రత్యయ ఇతి| ఉదాహరణం యథా (హృ.సూ. అ. 2/31)- "నీచలోమనఖశ్మశ్రుః" ఇత్యాచారేషూక్తం| ఇయద్భిరియద్భిర్దినైః కేశనఖశ్మశ్రుణ్యవతార్య నీచలోమాదినా భవితవ్యమితి నోక్తం| తతో వ్యాఖ్యాకారాః క్షారపాణిప్రభృతయః ప్రసిద్ధ్యా దశరాత్రేణ కేశాదిణాం సంహరణమితి నిశ్చిన్వంతి| మునిస్త్వవాదీత్ (చ.సూ. అ. 8/18)-"త్రిః పక్షస్య కేశశ్మశ్రులోమనఖాన్ సంహారయేత్|" ఇతి|

Adhikarana 12 paratantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

12|80|

12 పరతంత్రప్రత్యయో నామ,-యస్యార్థస్య ప్రసిద్ధితో న స్వకీయముదాహరణం శక్యమభిధాతుం నాప్యన్యేభ్యో భిషక్తంత్రేభ్యః| తతస్తస్మిన్ ద్వయే పరతంత్రాదుదాహరణం కల్ప్యతే| యథా (హృ.సూ. అ. 1/19)-"కాలార్థకర్మణాం యోగో హీనమిథ్యాతిమాత్రకః| సమ్యగ్యోగశ్చ విజ్ఞేయో రోగారోగ్యైకకారణం||" ఇత్యుక్తం| యోగస్య చ లక్షణం నోక్తం తంత్రే అన్యత్ర వా భిషక్తంత్రే| తత్ర బౌద్ధతంత్రప్రత్యయేన నిశ్చీయతే-"స్వహేతుభ్యః శీతోష్ణాదిలక్షణేన కాలస్యోత్పత్తిరేవ యోగః|" ఇతి|

Adhikarana 13 hetu hetukadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

13|80|

13 హేతుహేతుకధర్మౌ నామ,-యో హేతుహేతుకేన ధర్మో జ్ఞాయతే| యథా-పిత్తాతిసారిణః పిత్తలాతిసేవనాత్ పిత్తముద్రిక్తం రక్తాతిసారాయ న చిరాదస్య భవిష్యతీత్యనుమీయతే, సమర్థస్య హేతోః స్వకార్యస్యావ్యభిచారాత్|

Adhikarana 14 kAryakAraNadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

14|80|

14 కార్యకారణధర్మో నామ,-యత్ర కార్యసంజ్ఞయా కారణం నిర్దిశ్యతే కారణసంజ్ఞయా వా కార్యం, తత్ర కార్యసంజ్ఞయా తావత్కారణం నిర్దిశ్యతే| యథా-దోషా అపి రోగశబ్దం లభంతే| తత్ర దోషాః కారణం, "సర్వేషామేవ రోగాణాం నిదానం కుపితా మలాః|" (హృ.ని. అ.1/12) ఇతి వచనాత్| స చేదానీం దోషో రోగ ఇతి వ్యపదిశ్యమానః కారణే దోషే కార్యం రోగ ఉపచరితో భవతి| ఏవం కార్యం కారణసంజ్ఞయా నిర్దిశ్యతే|

Adhikarana 15 Adyantaviparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

15|80|

15 ఆద్యంతవిపర్యయో నామ,-యథా-అన్నస్వరూపవిజ్ఞానం ప్రాప్తుముజ్ఝిత్వా పానమేవ ప్రథమముక్తం ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానం కుర్వతా, తోయాదీనాం పంచానాం వర్గాణామల్పవక్తవ్యత్వాత్| సముద్రోపమతయా శాస్త్రస్యానుపూర్వసుఖావగాహనార్థం, పూర్వం హ్యల్పం సుఖేనావగాహ్యతే పశ్చాత్ప్రభూతమితి న్యాయాత్|

Adhikarana 16 shabdAnyatvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

16|80|

16 శబ్దాన్యత్వం నామ, యదర్థం పర్యాయశబ్దం వర్ణయంతి శాస్త్రకృతః| యథా (హృ.ని. అ. 1/1)-"రోగః పాప్మా జ్వరోవ్యాధిర్వికారో దుఃఖమామయః| యక్ష్మాతంకగదాబాధాః శబ్దాః పర్యాయవాచినః||' ఇత్యాది|

Adhikarana 17 pratyayadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

17|80|

17 ప్రత్యయధర్మో నామ,-యో న చ హేతుర్హేతుధర్మోపపత్తిమాత్రేణ చ కేనచిద్ధేతుత్వేన వ్యపదిశ్యతే| యథా-దేవదానవగంధర్వాద్యున్మాదాపస్మారాదివిచిత్రగ్రహవికారా ఉక్తాః| యథోక్తం (హృ.ఉ. అ.4/13)-"ఫుల్లపద్మోపమముఖం సౌ-మ్యదృష్టిమకోపనం|" యావత్ "అనిద్రమప్రధృష్యం చ విద్యాద్దేవవశీకృతం||" ఇత్యాది| నచైతే పరమార్థతో హేతవః, కిం తర్హి ? ప్రజ్ఞాపరాధః| తథా చోక్తం (హృ.ఉ. అ. 4/3)-"హేతుస్తదనుషక్తౌ తు సద్యః పూర్వకృతోఽథవా| ప్రజ్ఞాపరాధః సుతరాం" ఇతి|

Adhikarana 18 upanayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

18|80|

18 ఉపనయో నామ,-సూత్రహేతుప్రస్తావేన యత్రాన్యత్ప్రకరణముపనీయతే| యథా-మాత్రాశితీయే ఆహారమాత్రాలక్షణప్రస్తావే అతిమాత్రభోజననిమిత్తాయా విసూచికాయాశ్చికిత్సా ఉపనీతా| మాత్రాయాం హి విభజ్యమానాయామవశ్యమూనాతిమాత్రేఽపి విభజనీయే తదపేక్షయా మాత్రాయాః సమ్యక్ ప్రతిపాదనసౌకర్యాత్ తత్ప్రస్తావేన చ విసూచికాయాశ్చికిత్సా|

Adhikarana 19 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

19|80|

19 సంభవో నామ,-యత్సూత్రం ప్రకరణం వా విధీయమానమర్థస్య వ్యాపకత్వాత్ సకలేన శాస్త్రేణ వ్యాఖ్యాయతే| యథా (హృ.సూ. అ. 1/5)-"కాయబాలగ్రహోర్ధ్వాంగశల్యదంష్ట్రాజరావృషాన్| అష్టావంగాని తస్యాహుశ్చికిత్సా యేషు సంశ్రితా||" ఇతి| ఏతాన్యష్టావంగాని సకలేన శాస్త్రేణోపదిశ్యంత ఇత్యాచార్యః ప్రతిజానీతే|

Adhikarana 20 viBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

20|80|

20 భంగ్యా....విభవకల్పనాయా శ్చాస్యాయం విశేషః| అయం వ్యాఖ్యాయా విభవో భవతి| స తు వినైవ వ్యాఖ్యాయాః పఠ్యమాన ఏవేతి|

Adhikarana tAcCIlyAdIni 17 saptadasha (80) · Śloka 80

సప్తా దశ1|80|

సప్తదశ తాచ్ఛీల్యాదీ[నీ]త్యుక్తం| తద్యథా-1 తాచ్ఛీల్యం, 2 అవయవః, 3 వికారః, 4 సామీప్యం, 5 భూయస్త్వం, 6 ప్రకారః, 7 గుణిగుణవిభవః, 8 సంసక్తతా, 9 తద్ధర్మతా, 10 స్థానం, 11 తాదర్థ్యం, 12 సాహచర్యం, 13 కర్మ, 14 గుణనిమిత్తతా, 15 చేష్టానిమిత్తతా, 16 మూలసంజ్ఞా, 17 తాత్స్థ్యం, ఇతి|

Adhikarana 1 tAcCIlyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

తత్ర 1........1|80|

తత్ర 1 తాచ్ఛీల్యం నామ,-యత్కేనచిదేవ ధర్మసాదృశ్యేన యుక్తో భావస్తాచ్ఛీల్యముచ్యతే| యథా (హృ.ని. అ. 15/15)- "సర్వాంగసంశ్రయస్తోదభేదస్ఫురణభంజనం| స్తంభనాక్షేపణస్వాపసంధ్యాకుంచనకంపనం|| కుపితోఽనిలః కరోతి|" ఇత్యంతే న చాఙని స్వపంతి| కిం తర్హి ? దేవదత్తః స్వపితి| తద్ధర్మసాదృశ్యాదంగాని స్వాపశబ్దేనోచ్యంతే| తద్యథా-"పురుషః సుప్తో న కించిద్వేదయతే| న చేతయతే| తథాఽంగమపి యత్కించిన్న వేదయతే నఖతోదాది| తత్సుప్తమివ సుపతమిత్యుచ్యతే|" [ఇతి|]

Adhikarana 2 avayavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

1|80|

2 అవయవో నామ,-యత్రైకదేశోదాహరణే క్రియమాణేఽనుక్తోఽన్యోఽపి తజ్జాతీయకోఽర్థో లభ్యతే| యథా (హృ.చి. అ.1/3)_"లంఘనైః క్షపితే దోషే దీప్తేఽగ్నౌ లాఘవే సతి| స్వాస్థ్యం క్షుత్తృడ్రుచిః పక్తిర్బలమోజశ్చ జాయతే||" ఇత్యనేనైకదేశోదాహరణేన లంఘనేన దోషక్షపణేన లాఘవే సతి స్వాస్థ్యాద్యుత్పత్తిః| తత్ప్రతిపక్షేణ త్వలంఘనేన దోషక్షపణే న జాతే సత్యస్వాస్థ్యాదయోఽనుక్తా అపి లభ్యంతే|

Adhikarana 3 vikArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

3|80|

3 వికారో నామ,-విపరీతక్రియా| యథా-వికారసంజ్ఞయా ప్రకృతిరపి లభ్యతే| ప్రకృతిసంజ్ఞయా చ వికారః| తత్ర వికారసంజ్ఞయా చ ప్రకృతిర్యథా (హృ.సూ. అ. 6/114)-"పుష్పే పత్రే ఫలే నాలే కందే చ గురుతా క్రమాత్|" [ఇతి] శాకమధికృత్యోక్తం| అత్ర ప్రకృతిః పాఠాశూకా(షా)దీనాం పత్రాదీని| తాని హి పాకేన విక్రియమాణాని చావస్థాంతరం ప్రతిపద్యమానాని శాకసంజ్ఞాం లభంతే| తదయం శాస్త్రకారస్తేషాం వికారసంజ్ఞాం, యవాదిమండదిసంజ్ఞాయా యవాదికం చోక్తవాన్|

Adhikarana 5 BUyastvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

1|80|

4 [సమీప్యం నామ,-] ..................5 భూయస్త్వం నామ,-యదేకస్మిన్ వర్తమానమాధిక్యేన క్వచిల్లభ్యతే| యథా తంత్రే (చ.సూ. అ.26/42)-"అమ్లో భక్తం రోచయతి" ఇత్యుక్తం, న చ మధురాదిరపి న రోచయతీతి| కస్యచిచ్చామ్లవిద్వేషిణోఽమ్లో రసో భక్తవిద్వేషమేవ కుర్యాత్| తత్ర భూయస్త్వమాశ్రిత్యేదముక్తం-'అమ్లో రోచయతి|' కదాచిత్ కస్యచిద్వా నాసౌ రోచయేన్న తావతా తన్న రోచనం|

Adhikarana 6 prakArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

6|80|

6 ప్రకారో నామ,-యో యస్య సమానదర్మా స తస్య ప్రకారః| యథా-"కంఠమేరండనాలేన స్పృశన్ వమేత్|" ఇత్యుక్తం| న చ తత్ప్రకారాణాం సువర్చలాశతపుష్పాదినాలానాం న గ్రహణం|

Adhikarana 7 guNigaNaviBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

7|80|

7 గుణిగుణవిభవో నామ,-క్వచిత్ గుణీని గుణశబ్దేనోక్తాని| యస్మాదాహ (హృ.శా. అ. 3/60)-"పార్థివాః పార్థివానేవ" ఇతి| న హి పార్థివా గుణాః సంతి కేచిత్, యే పఠ్యేరన్| గుణశ్చ గుణివద్యథా (హృ.ఉ. అ. 39/23)-"మేధాస్మృతిబలోపేతా బభూవురమితాయుషః|" ఇతి| అత్రాయుర్గుణోపేతమమితత్వం| నాయుషః పరిమాణగుణ ఆయుర్గుణేనైవ శక్యః|

Adhikarana 8 saMsaktatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

8|80|

8 సంసక్తతా నామ,-యదేకస్య బహుభిః సంబంధః| యథావిద్యమానేష్వపి తత్రాన్యేషు సంబంధేషు తస్యైవ వ్యపదేశః క్రియతే| యథా-మధురస్కంధనిర్దేశేన మాక్షికాదయో గుణితాః కషాయాదిరసోపేతో అపి మధురప్రాయత్వాన్మధురసంసక్తతయా|

Adhikarana 9 taddharmatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

9|80|

9 తద్ధర్మతా నామ,-యేన తథాభూతం సత్తద్ధర్మతామాసాద్య దర్శనాత్తామేవాఖ్యాం లభతే| యథా (హృ.ఉ. అ. 40/76)-"వివర్జయేద్భిషక్పాశాన్ పాశాన్ వైవస్వతానివ|" ఇతి| మారణధర్మో హి వైవస్వతపాశేన సమానో దృష్ట ఇత్యతస్తేఽపి తథైవోక్తాః|

Adhikarana 10 sthAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

10|80|

10 స్థానం నామ,-యత్ర స్థానినా స్థానం స్థానేన వా స్థానీ వ్యపదిశ్యతే| తత్ర స్థానినా స్థానం యథా-కర్ణనాదః శ్రోత్రరోగ ఇత్యుక్తః| న చ శ్రోత్రేంద్రియస్యాస్తినాదః, కిం తర్హి ? తదధిష్ఠానస్య కర్ణస్య| తస్మాదయం శ్రోత్రేణ స్థానినా కర్ణమధిష్ఠానముక్తవాన్| స్థానేన స్థానీ యథా-జిహ్వా రసం గృహ్ణాతి| తత్ర న జిహ్వా రసం గృహ్ణాతి, కిం తర్హి ? రసనా|

Adhikarana 11 tAdarthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

11|80|

11 తాదర్థ్యం నామ,-యత్ప్రయోజనార్థం ప్రవర్తతే యో భావస్తేనైవ వ్యపదిశ్యతే| యథా (హృ.సూ. అ. 15/1)-"మదనమధుకలంబా" ఇత్యాదీని ఛర్దనాని,-ఛర్దనప్రయోజనానీత్యర్థః|

Adhikarana 12 sAhacaryasya lakShaNam (80) · Śloka 80

12|80|

12 సాహచర్యం నామ,-యో యేన నిత్యం సంబంధ ఉపలభ్యతే, స తస్మాత్ సంబంధాత్తమేవ సంబంధిశబ్దం లభతే| తథా-'మథ్యమానాద్ ధూమం దృష్ట్వా జ్వలద్భాసురం వహ్నిద్రవ్యమవశ్యమభ్యుత్థితో వహ్నిరిత్యేవ|

Adhikarana 13 karmaNaH lakShaNam (80) · Śloka 80

13|80|

13 కర్మ నామ,-యత్ర కర్మకర్మేతి చోపచర్యతే| యథోచ్యతే "మునయః ప్రశమం జగ్ముః|" న చాగ్రామస్థానీయః కశ్చిత్ప్రశమోఽస్తి| కిం తర్హి ? ఇంద్రియాణాం విషయేభ్యః కేవలం శక్తినియమః ప్రశమః| అథ చ గతిః-కర్మవిషయేభ్యస్తివంద్రియాణాం క్రియానివృత్తిః| తదేవ చ కర్మేత్యుక్తం|

Adhikarana 14 guNanimittasya lakShaNam (80) · Śloka 80

14||80||

14 గుణనిమిత్తం నామ,-యత్కస్య విభూతిః ప్రశంసాదికా ఖ్యాప్యతే| "ధర్మ్యం యశస్యమాయుష్యం లోకద్వపరాయణం| అనుమోదామహే బ్రహ్మచర్యమేకాంతినిర్మలం||" (హృ.ఉ. అ. 40/4) ఇతి బ్రహ్మచర్యస్య ప్రశంసావిభూతిః ఖ్యాప్యతే| వ్రహ్మచర్యస్య హీమే గుణాః, నాబ్రహ్మచర్యస్యేతి|

Adhikarana 15 ceShTanimittasya lakShaNam (15) · Śloka 15

||15||

15 చేష్టానిమిత్తం నామ,-యస్మిన్నామమాత్రం కస్యచిత్ క్రియయా భవతి భావస్య| నాత్ర ప్రస్పందక్రియేష్టా| యథా-"దీపవదస్య జ్ఞానం జ్వలతి|" ఇత్యుచ్యతే| న చ జ్ఞానస్య ప్రదీపస్యేవార్చీంషి సంతి ఊర్ధ్వగామీని, దీపవద్వా సన్నికృష్టాని ద్రవ్యాంతరాణి దహంతి| రూపం వా స్పర్శం వా తైలాదికోపాదానం| కింతు ప్రకాశక్రియామాత్రం పరిగృహ్య జ్వలతీతి ప్రశంసాకర్మణి క్రోధభయశోకలోభహర్షేర్ష్యామోహాదిభిరుపహతం విజ్ఞానం మలోపహతదర్పణవదప్రకాశవృత్తి భవేత్|

Adhikarana 16 mUlasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

16|80|

16 మూలసంజ్ఞా నామ,-యా లోకేఽన్యస్మిన్నర్థే ప్రసిద్ధా తంత్రే చాన్యస్మిన్ [అర్థే] నివేశితా| యథా (హృ.ని. అ. 1/2)-"నిదానం పూర్వరూపాణి రూపాణ్యుపశయస్తథా| సంప్రాప్తిశ్చ" ఇతి| రూపం చ లోకే నీలపీతలోహితాది ప్రసిద్ధం, స్వశాస్త్రే సంజ్ఞయా తు రూపం-లింగం లక్షణమితి|

Adhikarana 17 tAtsthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

17|80|

17 తాత్స్థ్యం నామ,-యదన్యస్యైవార్థస్య తత్స్థత్వాదన్యస్యైవ కల్ప్యతే| తద్యథా (హృ. ని. అ.10/23)-"బస్తిమేహనయోః శూలం" ఇతి| తత్ర పుంసంస్థేన కారణేన బస్తిమేహనయోరితి కల్ప్యతే| చైతన్యాభావే బస్తిమేహనయోః సతోరపి శూలాభావాత్ తత్ప్రదేశస్థి తత్వాత్తయోరిత్యుచర్యతే|

Adhikarana tantradoShAH 15 pa~jcadasha (80) · Śloka 80

తథ1|80|

తథా తంత్రదోషైః పంచదశభిరప్రసిద్ధశబ్దాదిభిర్వర్జితం| [ తద్యథా-]1 అప్రసిద్ధశబ్దం, 2 దుఃప్రణీతం, 3 అసంగతార్థం, 4 అసుఖారోహి, 5 విరుద్ధం, 6 అతివిస్తృతం, 7 అతిసంక్షిప్తం, 8 అప్రయోజనం, 9 భిన్నక్రమం, 10 సందిగ్ధం, 11 పునరుక్తం, 12 నిఃప్రమాణకం, 13 అసమాప్తార్థం, 14 అపా(న)ర్థకం, 15 వ్యాహతం, [ఇతి]|

Adhikarana 1 aprasiddhAshabdasya lakShaNam (80) · Śloka 80

తత్ర1|80|

తత్ర 1 అప్రసిద్ధశబ్దం నామ,-యల్లోకే నాతీవ ప్రసిద్ధం| యథా-"ఉదక్యాగమనలక్షణమసుఖానాం|" ఇతి| యథా వా "ఆధారస్యాసిపాణిధారేష్వకుశలయోగతా|" ఇతి| అస్యార్థః,-అకునామ వృక్షః తస్య శలమితి|

Adhikarana 2 duHpraNItasya lakShaNam (80) · Śloka 80

1|80|

2 దుఃప్రణీతం నామ,- సూత్రభాష్యప్రయోజనరహితం|

Adhikarana 3 asa~ggatAthaMsya lakShaNam (80) · Śloka 80

3|80|

3 అసంగతార్థం నామ,- యత్సూత్రేణాసంబద్ధం|

Adhikarana 4 asukhArohipadasya lakShaNam (80) · Śloka 80

4||80||

4 అసుఖారోహి పదం నామ,-యత్పదసన్నివేశస్య విషమతయా దుఃఖేనోచ్చార్యతే, చర్కరీతాదిప్రాయం| యథా-"ధాతర్యరిప్రదం|" ఇతి|

Adhikarana 5 viruddhasya lakShaNam (5) · Śloka 5

5||5||

5 విరుద్ధం నామ,-యద్ దృష్టాంతసిద్ధాంతసమయైర్విరుద్ధం| యథా కశ్చిద్వదేన్నిత్యః పురుషోఽకృతకత్వాదితి హేతుః, ఘట ఇతి దృష్టాంతవిరుద్ధం| తథా-మధురామ్లలవణాః కఫం శమయంతి, కటుతిక్తకషాయా వాతం జయంతి, ఇతి వైద్యకసిద్ధాంతవిరుద్ధ మేతత్| సమయవిరుద్ధం నామ,-యథా-యః సమయః పూర్వాచార్యైస్తత్త్వదర్శిభిః కృతస్తం వ్యుత్క్రమ్యాగచ్ఛతి| యథా-"న లోష్టం విమృద్గీయాత్, న తృణం ఛింద్యాత్," ఇతి| ఏతత్ తత్త్వదర్శిభిరుక్తత్వాల్లోష్టమర్దనాది న క్రియతే| న తు హేతురత్రాస్తి|

Adhikarana 6 ativistRutasya lakShaNam (6-80) · Śloka

6 అతివిస్తృతం నామ,-యథా-మధురాదిస్కంధం బ్రువన్ యావంతి మధురాణి జగతి సంతి మధురప్రాయాణి మధురప్రభవాణి తాన్యశేషాణి యద్యభిదధాతి, తదాఽతివిస్తృతత్వం స్యాత్|

Adhikarana 7 atisaMkShitpasya lakShaNam · Śloka

7 అతిసంక్షిప్తం నామ,-యథా-యోగశతకప్రాయం| యథా వా-హేతులింగౌషధోద్దేశ ఏవ క్రియతే, న తు తదవబోధకవాక్యానామితి శేషః|

Adhikarana 8 aprayojanasya lakShaNam (8-80) · Śloka

8 అప్రయోజనం నామ,-యథా (హృ.సూ. అ. 2/48)-"ఇత్యాచారః సమాసేన" ఇత్యేతావద్యది వదేత్, న తు బ్రూయాత్ "యం ప్రాప్నోతి సమాచరన్| ఆయురారోగ్యమైశ్వర్యం" ఇత్యాది, తదా న కశ్చిదనుతిష్ఠేదితి|

Adhikarana 9 Binnakramasya lakShaNam (80) · Śloka 80

9|80|

9 భిన్నక్రమం నామ,-పూర్వం యేనానుక్రమేణోక్తం న తేనైవ నిర్దిశ్యతే ప్రయోజనాంతరాసంభవేఽపి| యథా-వాతపిత్తకఫానుద్దిశ్య "తత్ర రూక్షో లఘుః (హృ.సూ. అ.1/11) ఇత్యాదౌ వాతగుణనిర్దేశమకృత్వైవ పిత్తస్య విదధీత| ఏవం క్రమో భిన్నో భవేత్

Adhikarana 10 saMdigdhasya lakShaNam (80) · Śloka 80

10|80|

10 సందిగ్ధం నామ,-యథా-'కిమకాలమృత్యురస్తి ఉతనాస్తి ?" ఇత్యుభయత్ర హేత్వాభాసపరిగ్రహాత్ సంశయః|

Adhikarana 11 punaruktasya lakShaNam (80) · Śloka 80

11|80|

11 పునరుక్తం నామ,-యోఽర్థ ఉక్తోఽపి పునరుచ్యతే|

Adhikarana 12 niHpramANasya lakShaNam (80) · Śloka 80

12|80|

12 నిఃప్రమాణం నామ,-యథా (హృ.చి. అ. 1/46)-"పాక్యం శీతకషాయం వా ముస్తాపర్పటకం" ఇతి| .........

Adhikarana 13 asamAptArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

13|80|

13 [అసమాప్తార్థం నామ,-]............అత్ర తావదుచ్యతే| పరతోఽపి చేదిత్యేతత్తతః సమాప్తార్థత్వాన్న జ్ఞాయతే కిమనేన కార్యమితి|

Adhikarana 14 anarthakasya lakShaNam (1) · Śloka 80

1|80|

14 అనర్థకం నామ,-యదన్యార్థేనాపి పదేనాపగతాభిధేయం||1|

Adhikarana 15 vyAhatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

15||80||

15 వ్యాహతం నామ,-యథా-పూర్వయా వాక్యయుక్త్యాఽపరా వ్యాహన్యతే, అపరయా పూర్వా వా| యథా-"అనాస్థాప్యా మేహినః" (హృ.సూ. అ. 19/4) ఇత్యుక్త్వా పునరాస్థాపనమనుజజ్ఞే| ముస్తాదేర్నిర్యూహే పపాఠ (హృ.క. అ. 4/40)-"వాతాసృక్శోఫమేహార్శోగుల్మవిణ్మూత్రసంగ్రహం|" ఇత్యాది| తదత్ర విధిప్రతిషేధయోః పరస్పరవిరోధాద్వ్యాహతత్వం| అత్ర సమాధానార్థం విపులమతయ ఏవమభిదధుః,-ప్రమేహిణమాస్థాప్యనిషేధాద్బస్తికల్పే పునరనుజ్ఞానాత్ తంత్రకృతోఽభిప్రాయవిశేష ఈదృగనుమీయతే,-మేహినో వాతస్య ప్రబలత్వేన బస్తిమంతరేణ నాన్యస్తథావిధ ఉపక్రమోఽతి, తస్మాత్తస్యావస్థాతురవశాద్యోజ్యో బస్తిః| యదాఽఽర్తమేహినో దృశ్యతే పవనస్యాల్పత్వే(త్వం), తదోపక్రమాంతరేణైవ చికిత్సితుం శక్య ఇతి, తదా బస్తిర్న యోజ్య ఇతి ప్రతిపాదయితుమేవంవిధో విన్యాసః కృతః| ఇతి-పూర్వోక్తైః, తంత్రగుణైః-తంత్రయుక్త్యాఖ్యైర్యుక్తం, తంత్రదోషైః-అప్రసిద్ధశబ్దాదిభిర్వర్జితం, అల్పసముద్యమానాం-స్తోకవ్యాయామానాం, ప్రీత్యర్థం పృథగేవేదం తంత్రముక్తం| కింభూతం ? చికిత్సాశాస్త్రం,-శతసహస్రం బ్రహ్మప్రోక్తమగ్నివేశాదిప్రణితం వా, వ్యాప్య పరితః-సమంతాత్, స్థితం| న చైతత్ స్వమనీషానిరూపితమిత్యాహ-విపులేత్యాది| విపులం-విస్తీర్ణం సమస్తవస్తువిషయం, అమలం నిర్మలమవిపర్యస్తం, విజానం యేషాం మహామునీనాం-ఆత్రేయాదీనాం, త ఏవం| తే చ తే విపులామలవిజ్ఞానమహామునయశ్చ| తేషాం మతం అభిప్రాయః, తదను గచ్ఛతి-అనువర్తతే, యత్తత్ విపులామలవిజ్ఞానమహామునిమతానుగం| నను, సంగ్రహేణైవ మహామునితం సంగృహీతం| తత్కిమనేన ? ఇత్యాహ-మహాసాగర ఇవ గంభీరో యః సంగ్రహాఖ్యస్తస్యోపలక్షణం-ఉపాయ[న]భూతమేతత్| తస్మాత్ పృథగేతత్ తంత్రముదితం| అష్టావంగాని యస్య తదేవం, అష్టాంగం చ తద్వైద్యకం చ, తదేవ మహోదధిరష్టాంగవైద్యకమహోదధిః, తస్య మంథనమివ మంథనం-పాఠశ్రవణచింతనాదిభిర్విక్షోభణాత్, తేన కరణభూతేన| యోఽష్టాంగసంగ్రహ ఏవ మహానమృతరాశిరాప్తః| తస్మాత్-అష్టాంగసంగ్రహమహామృతరాశేః సకాశాత్, పృథగేతత్తంత్రముదితం| కీదృశం ? అనల్పం ఫలం-ఆయురారోగ్యైశ్వర్యసుఖాదికం యస్య తదేవం, మహాఫలమిత్యర్థః| తదయం భావః,-తంత్రస్యాస్యాల్పత్వాత్ పాఠాదిషు స్వల్ప ఏవాయాసో భవతి మహచ్చ ఫలం యతః స్యాత్, తతోఽయమాదరణీయ ఇత్యర్థః| వసంతతిలకం వృత్తం|

Adhikarana idaM tantraM mantravatsaM prayoktavyam (81) · Śloka 81

ఇదమాగమసిద్ధత్వాత్ప్రత్యక్షఫలదర్శనాత్| మంత్రవత్సంప్రయోక్తవ్యం న మీమాంస్యం కథంచన||81||

సం-ఇదం-అనంతరాభిహితం తంత్రం, మంత్రవదాచరితం సంప్రయోక్తవ్యం| న కథంచిదపి మీమాంస్యం,-కిమిదం స్యాద్వా నవేతి సంశయో న కార్య ఇత్యర్థః| కస్మాత్ ? సువిశుద్ధజ్ఞానేభ్యో మహామునిభ్య ఆగమేన శుద్ధత్వాత్, తథా ప్రత్యక్షఫలస్య-జ్వరచికిత్సాదికస్య, దర్శనాత్|

Adhikarana kathattantrasya pAThAvabodhAnuShThAne Palam (82) · Śloka 82

దీర్ఘజీవితమారోగ్యం ధర్మమర్థం సుఖం యశః| పాఠావబోధానుష్ఠానైరధిగచ్ఛత్యతో ధ్రువం||82||

సం-అతః-అష్టాంగహృదయాఖ్యాత్తంత్రాత్, పాఠావబోధానుష్ఠానైః-రోగచికిత్సాలక్షణేన, ధ్రువం-అవశ్యం, దీర్ఘజీవితాదీన్ ప్రాప్నోతి| న చ తానేవ ప్రాప్నోతి| కిం తర్హి ? పరమపీత్యాహ-

Adhikarana etattantrapaThanasya Palam (83) · Śloka 83

ఏతత్పఠన్ సంగ్రహబోధశక్తః స్వభ్యస్తకర్మా భిషగప్రకంప్యః| ఆకంపయత్యన్యవిశాలతంత్ర- కృతాభియోగాన్ యది తన్న చిత్రం||83||

సం-ఏతత్-అనంతరోక్తమష్టాంగహృదయాఖ్యం తంత్రం, అధీయానః(పఠన్)-కంఠే దధత్, సంగ్రహబోధశక్తః-ఏతద్గ్రంథార్థవిశేష-శేషవస్త్వవబోధార్థం| తస్మాత్ స్వభ్యస్తకర్మా అత ఏవ పాఠావబోధః| స్వభ్యస్తకర్మా-తస్య గుణశతయోగాదష్టాంగహృదయస్య వ్యాఖ్యానామన్యేషాం భేషజకర్మజేన సత్స్వభ్యస్తకర్మణా చికిత్సకః, అక్షోభ్యః సన్, అన్యేషు-చరకాదిషు, విశాలతంత్రేషు విహితాభియోగాన్ వైద్యాన్ యది కంపయతి-క్షోభయతి, తన్నాశ్చర్యం| ఉపజాతిర్వృతం| యథా చాకంపయంతేఽపరే భిషజస్తథా దర్శయన్నాహ-

Adhikarana carakAdyekaikaragranthAByAse na samyakj~jAnam (84) · Śloka 84

యది చరకమధీతే తద్ ధ్రువం సుశ్రుతాది- ప్రణిగదితగదానాం నామమాత్రేఽపి బాహ్యః| అథ చరకవిహీనః ప్రక్రియాయామఖిన్నః కిమివ ఖలు కరోతు వ్యాధితానాం వరాకః||84||

సం-యది కేవలం చరకం పఠతి తతస్తస్మాత్ సుశ్రుతాదిప్రణిగదితానాం-వర్త్మసంధిసితాదిజానాం రోగాణాం, ధ్రువం సంజ్ఞామాత్రావబోధేఽపి బాహ్యః| కింతు హేతులక్షణోపక్రమేణానభిజ్ఞ ఇత్యపిశబ్దార్థః| అథ చరకవిహీనః కేవలం సుశ్రుతపాఠసాధ్యప్రక్రియాయాం దోషదూష్యకాలబలశరీరసత్త్వసాత్మ్యాదిలక్షణాయాం, అఖిన్నః సన్ వ్యాధితానాం-కాసశ్వాసాద్యభిభూతానాం, కిమివ వరాకః-అల్పధీః, విదధాతు ? న కించిద్విదధాతుం శక్త ఇత్యర్థః| ఇహ తు చరకోక్తప్రక్రియాయాః ప్రతిపాదనాత్ సుశ్రుతోక్తామయాభిధానాచ్చ తదధ్యేతా రోగచికిత్సాయాం ప్రవర్తమానో రోగశాంతి ధ్రువం విదధాత్యేవ| మాలినీవృత్తం|

Adhikarana yadyaBiniveshastArhi AdyaM vaidyakaM paThatu (85) · Śloka 85

అథైవ మన్యసే యద్యపి తత్ర తంత్రమేతద్గుణం, తథాఽప్యార్షతంత్రాధ్యయనే సమాధానాతిశయ ఇతి| తత ఇదమాహ అభినివేశవశాదభియుజ్యతే సుభణితేఽపి న యో దృఢమూఢకః| పఠతు యత్నపరః పురుషాయుషం స ఖలు వైద్యకమాద్యమనిర్విదః||85||

సం-అభినివేశో-వస్తుపక్షపాతః, తస్య వశః-సామర్థ్యం, తస్మాత్| అన్యత్ర గుణదోషావభియోక్తా శోభనోక్తేఽపి తంత్రే యోనాభియుజ్యతే-ఋషిప్రణీతే ప్రీతిం కరోతి, స నర ఆదౌ భవమాద్యం,-ప్రథమప్రణీతం బ్రహ్మోక్తం శతసాహస్రం, వైద్యకం యత్నపరస్తథా అనిర్వేదః సన్ పురుషాయుషం-వర్షశతం, పఠతు| కిలాస్మిన్ కాలే హీయమానబుద్ధిమేధాజీవితస్య పురుషస్య శ్రవణచింతనావబోధానుష్ఠానాని సుదూరోత్సారితాన్యేవేత్యర్థః| పురుషాయుషమిత్యచతురాదిసూత్రే నిపాతితం| [ ద్రుతవిలంబితం వృత్తం| ]

Adhikarana aBidhAtRuvashAd kiM dravyashaktirvishiShyate? (86) · Śloka 86

అథైవం మన్యసే వక్తృత్వవిశేషాదవశ్యమేవార్థాతిశయో భవతి| తస్మాదాద్యేషు సుకృతేష్వేవాభియోగో యుక్తో, న త్విదానీంతనకవికృతేష్వితి, తదేతన్న వాచ్యం| కుతః ? ఇత్యాహ వాతే పిత్తే శ్లేష్మశాంతౌ చ పథ్యం తైలం సర్పిర్మాక్షికం చ క్రమేణ| ఏతద్ బ్రహ్మా భాషతాం బ్రహజో వా కా నిర్మంత్రే వక్తృభేదోక్తిశక్తిః||86||

సం-వాతే తైలం పథ్యం, పిత్తే ఘృతం పథ్యం, శ్లేష్మాక్షికం పథ్యం, యథాక్రమం| ఇత్యేవం భగవాన్ బ్రహ్మా భాషతాం, బ్రహ్మజో వా-సనత్కుమారాదిః, భాణతు| నిర్మంత్రే-అశబ్దస్వభావే తైలాదికే స్వాకరత ఉత్పన్నే, వాతాదిశమనశక్తేర్వక్తృవిశేషోక్త్యా శక్తిర్న కాచిదిత్యర్థః| శాలినీవృత్తం|

Adhikarana ato mAdhyasthyamavalambyatAm (87) · Śloka 87

తదేవోపసంహరన్ స్పష్టయతి అభిధాతృవశాత్ కిం వా ద్రవ్యశక్తిర్విశిష్యతే| అతో మత్సరముత్సృజ్య మాధ్యస్థ్యమవలంబ్యతాం||87||

స0-వక్తృవశాత్ కిం తైలాదేర్ద్రవ్యస్య శక్తిర్విశిష్యతే ? అపి తు న కశ్చిదేవ విశేష ఉత్పద్యతే| యతః స్వభావహేతుభ్య ఏవ ఏతచ్ఛక్తియుక్తాశ్చోత్పన్నాః| అతో-విధాతృశాద్ ద్రవ్యశక్తివిశేషలక్షణాద్ధేతోః, మత్సరముత్సృజ్య-విద్వేషం విహాయ, మాధ్యస్థ్యమాశ్రీయతాం| మధ్యస్థో హి పురుషః కాలబుధ్ద్యాద్యనురూపమిదమేవ శాస్త్రముపకారకం మమ, న త్వతోఽపరం శాస్త్రముపకారకం బుద్ధ్యా పరామర్శ్యాధ్యేష్యతే, న త్వజ్ఞానాభినివేశాగ్రహమేతీత్యర్థః|

Adhikarana RuShipraNIte prItiScet BeDAdyAH kiMna paThacante? tasmAtsuBAShitaM grAhrAm (88) · Śloka 88

నను, కిమస్మాకముపకారకత్వాదిద్వారేణ ఋషిప్రణీతమేవ తంత్రమనురాగవశాదధ్యేష్యం ? ఇత్యాశంక్యాహ ఋషిప్రణీతే ప్రీతిశ్చేన్ముక్త్వా చరకసుశ్రుతౌ| భేడాద్యాః కిం న పఠ్యంతే తస్మాద్గ్రాహ్యం సుభాషితం||88||

స0-యది ఋషిప్రణీతే ప్రీతిస్తతశ్చరకసుశ్రుతాఖ్యౌ హిత్వా భేడజాతూకర్ణ్యాదిమునిప్రణీతాని శాస్త్రాణి కిమితి న పఠ్యంతే సర్వేణైవ వైద్యవృందేన| అపి తు సుభాషితప్రియతయా చరకసుశ్రుతౌ బాహుల్యేన యథా పఠ్యేతే, న తథా భేడాదయః| తస్మాత్స్థితమేతత్ సుభాషితం గ్రాహ్యం, న తు మునిప్రణీతమేవ తంత్రం| అతశ్చరకసుశ్రుతవదనార్షమపీదం గుణవత్త్వాన్మతిమద్భిర్గ్రాహ్యమేవ|

Adhikarana sarvAyurvedasArabhUtametat hRudayaM kRutvA yacchubhaM prAptaM tena jagataH shubhamastu (89-40) · Śloka 40

హృదయ హృదయమేతత్సర్వాయుర్వేదవాఙ్మయపయోధేః| కృత్వా యచ్ఛుభమాప్తం శుభమస్తు పరం తతో జగతః||89|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిర- చితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే వాజీకరణవిధిర్నామ చత్వా- రింశోఽధ్యాయః||40||

సం-ఏతత్-హృదయాఖ్యం తంత్రం, హృదయమివ| కస్య ? సర్వాయుర్వేదవాఙ్మయపయోధేః| యథా హృదయం శరీరస్యైకదేశమపి దశభిర్మూలసిరాభిః సకలం కాయం వ్యాప్నోతి, తథేదమపి షడ్భిః స్థానైః సకలమష్టాంగాయుర్వేదవాఙ్మయం వ్యాప్య స్థితమితి సాధర్మ్యాత్| తదేవమీదృశం హృదయం కృత్వా-విధాయ, యత్కల్యాణం పరం-శ్రేష్ఠం, ప్రాప్తం [ తతః- ] తస్మాచ్ఛుభాత్, జగతః-భువనస్య, మంగలం భవత్వితి| ఆర్యా| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే వాజీకరణ- విధిర్నామ చత్వారింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 40|| ఇతి వాజీకరణమష్టమమంగం సమాప్తం|