8. vartmarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana vartmarogavij~jAnIyAdhyAyaH||8|| (2-3) · Śloka 3

પ્રાધાન્યાત્ પૂર્વમુપન્યાસ ઇત્યાહ અથાતો વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| )|૩|

અપસ્મારાદનન્તરં શાલાક્યમુપક્રમ્યતે| યથૈવ હૃદયાખ્યમહામર્માશ્રિતૈરપસ્મારો જન્યતે તથૈવ મુર્ધાખ્યમહામર્માશ્રિતૈરૂર્ધ્વજત્રૂત્થા રોગા જન્યન્તે| તેષામપિ ચ મધ્યે ચક્ષૂરોગાણાં સ૦-વર્ત્મનિ રોગા વર્ત્મરોગાઃ,-કૃચ્છ્રોન્મીલાદયઃ, તેષાં વિજ્ઞાનં-બોધઃ, સ વિદ્યતે યસ્મિન્નિતિ છઃ, તસ્ય પૂર્વવલ્લુક્|

Adhikarana nayanarogANAM samprAptiH (1-3) · Śloka 3

સર્વરોગનિદાનોક્તૈરહિતૈઃ કુપિતા મલાઃ| અચક્ષુષ્યૈર્વિશેષેણ પ્રાયઃ પિત્તાનુસારિણઃ||૧|| શિરાભિરૂર્ધ્વં પ્રસૃતા નેત્રાવયવમાશ્રિતાઃ| વર્ત્મ સન્ધિં સિતં કૃષ્ણં દૃષ્ટિં વા સર્વમક્ષિ વા||૨|| રોગાન્ કુર્યુઃ| |૩|

સ૦-સર્વરોગનિદાને ઉક્તાનિ-અભિહિતાનિ યથાયોગં તિક્તોષણાદીનિ, તૈરાહારવિહારૈઃ પ્રકુપિત મલા રોગાન્ કુર્યુઃ| વિશેષાદચક્ષુષ્યૈરાહારવિહારૈઃ કુપિતા મલાઃ પ્રાયો-બાહુલ્યેન, પિત્તાનુસારિણસ્તથા શિરાદિભિઃ કરણભૂતાભિરૂર્ધ્વં જત્રુણઃ પ્રસૃતાસ્તથા નેત્રસ્ય સમ્બન્ધિનમવયવં-વક્ષ્યમાણં વર્ત્માદિકં, આશ્રિતાઃ| વર્ત્મેત્યાદિ| વાશબ્દઃ પ્રત્યેકં યુજ્યતે, વર્ત્મ વા સન્ધિં વા સિતં વાઽસિતં વા દૃષ્ટિં વા સકલં લોચનમાશ્રિતાઃ| ઇતિ સામાન્યેન નયનરોગાણાં સમ્પ્રાપ્તિઃ|

Adhikarana 1 kRucchronmIlasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

ચલસ્તત્ર પ્રાપ્ય વર્ત્માશ્રયાઃ સિરાઃ| સુપ્તોત્થિતસ્ય કુરુતે વર્ત્મસ્તમ્ભં સવેદનમ્||૩|| પાંશુપૂર્ણાભનેત્રત્વં કૃચ્છ્રોન્મીલનમશ્રુ ચ| વિમર્દનાત્ સ્યાચ્ચ શમઃ કૃચ્છ્રોન્મીલં વદન્તિ તત્||૪||

સ૦-તત્ર-તેષુ વર્ત્માદ્યાશ્રિતેષુ મધ્યે, વર્ત્માશ્રયાઃ સિરા વાયુઃ પ્રાપ્ય સુપ્તોત્થિતસ્ય નરસ્ય વર્ત્મસ્તમ્ભં કુરુતે, રુજયા સહ| તથા પંશુપૂર્ણાભનયનત્વં કૃચ્છ્રેણોન્મીલનમશ્રુ ચ કુરુતે| વિમર્દનાત્-મલનાચ્ચ, શમઃ સ્યાત્| તં-ઈદૃક્સ્વરૂપં, કૃચ્છ્રોન્મીલાખ્યં નેત્રેરોગં વદન્તિ|

Adhikarana 2 nimeShasya lakShaNam (5) · Śloka 5

ચાલયન્ વર્ત્મની વાયુર્નિમેષોન્મેષણં મુહુઃ| કરોત્યરુઙ્ નિમેષોઽસૌ|૫|

સ૦-વાયુર્વત્મની ચાલયન્ નિમેષોન્મેષણં પીડારહિતં પુનઃ પુનઃ કરોતિ| અસૌ નિમેષાખ્યો રોગો જ્ઞેયઃ|

Adhikarana 3 vAtahatasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| વર્ત્મ યત્તુ નિમીલ્યતે||૫|| વિમુક્તસન્ધિ નિશ્ચેષ્ટં હીનં વાતહતં હિ તત્| |૬|

સ૦-યત્પુનર્વર્ત્મ વિમુક્તસન્ધિ તથા નિશ્ચેષ્ટં હીનમ્ ચ નિમીલ્યતે તં વાતહતાખ્યં રોગં વદન્તિ, 'મુનયઃ' ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana 4 kumbhipiTikAyAH lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| કૃષ્ણાઃ પિત્તેન બહ્વ્યોઽન્તર્વર્ત્મ કુમ્ભીકબીજવત્||૬|| આધ્માયન્તે પુનર્ભિન્નાઃ પિટિકાઃ કુમ્ભિસંજ્ઞિતાઃ| |૭|

સ૦-પિત્તેન કૃષ્ણવર્ણાઃ પિટિકા બહ્વ્યો વર્ત્મનોર્મધ્યે કુમ્ભીકબીજતુલ્યાસ્તથા ભિન્નાઃ સત્યઃ પુનરધ્માયન્તે, તાઃ કુમ્ભીસંજ્ઞાઃ|

Adhikarana 5 pittotkliShTasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| સદાહક્લેદનિસ્તોદં રક્તાભં સ્પર્શનાક્ષમમ્||૭|| પિત્તેન જાયતે વર્ત્મ પિત્તોત્ક્લિષ્ટમુશન્તિ તત્| |૮|

સ૦-પિત્તેન સદાહક્લેદનિસ્તોદં તથા રક્તાકારં સ્પર્શનાક્ષમં વર્ત્મ જાયતે, તત્ પિત્તોત્ક્લિષ્ટમુશન્તિ-કથયન્તિ|

Adhikarana 6 pakShmashAtasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| કરોતિ કણ્ડૂં દાહં ચ પિત્તં પક્ષ્માન્તમાસ્થિતમ્||૮|| પક્ષ્મણાં શાતનં ચાનુ પક્ષ્મશાતં વદન્તિ તમ્| |૯|

સ૦-પિત્તં પક્ષ્માન્તમાસ્થિતં કણ્ડૂમ્ દાહં ચ કરોતિ| અનુપશ્ચાત્, પક્ષ્માણાં શાતં કરોતિ| તં પક્ષ્મશાતં વર્ણયન્તિ|

Adhikarana 7 pothakyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| પોથક્યઃ પિટિકાઃ શ્વેતાઃ સર્ષપભા ઘનાઃ કફાત્||૯|| શોફોપદેહરુક્કણ્ડૂપિચ્છિલાશ્રુસમન્વિતાઃ| |૧૦|

સ૦-કફાત્ પિટિકાઃ સિતાઃ સર્ષપોપમા ઘનાઃ-નિબિડાઃ, શોફાદિયુતાઃ પોથકીસંજ્ઞાઃ|

Adhikarana 8 kaphotkliShTasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| કફોત્ક્લિષ્ટં ભવેદ્વર્ત્મ સ્તમ્ભક્લેદોપદેહવત્||૧૦||

સ૦-સ્તમ્ભાદિયુતં વર્ત્મ યદ્ ભવેત્ તત્કફોત્ક્લિષ્ટં નામ|

Adhikarana 9 lagaNasya lakShaNam (11) · Śloka 11

ગ્રન્થિઃ પાણ્ડુરરુક્પાકઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનઃ કફાત્| કોલમાત્રઃ સ લગણઃ કિઞ્ચિદલ્પસ્તતોઽથ વા||૧૧||

સ૦-કફાત્ યો ગ્રન્થિઃ કોલમાત્રઃ, અથવા તતઃ-તસ્માત્ કોલાત્કિઞ્ચિદલ્પઃ, પાણ્ડુઃ પીડાપાકરહિતઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનશ્ચ સ્યાત્, સ લગણાખ્યઃ|

Adhikarana 10 utsa~ggAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

રક્તા રક્તેન પિટિકા તત્તુલ્યપિટિકાચિતા| ઉત્સઙ્ગાખ્યા|૧૨|

સ૦-રક્તેન રક્તેવર્ણા પિટિકા તત્તુલ્યપિટિકૈરાચિતા ઉત્સઙ્ગાખ્યા|

Adhikarana 11 utkliShTasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| તથોત્ક્લિષ્ટં રાજિમત્સ્પર્શનાક્ષમમ્||૧૨||

સ૦-તથા-ઉત્સઙ્ગવત્, ઉત્ક્લિષ્ટાખ્યં વર્ત્મ| તચ્ચ ન પિટિકારુપમ્, કિં તર્હિ ? રાજિયુતં સ્પર્શનાક્ષમં ચ સ્યાત્|

Adhikarana 12 arshasaH lakShaNam (13) · Śloka 13

અર્શોઽધિમાંસં વર્ત્માન્તઃ સ્તબ્ધં સ્નિગ્ધં સદાહરુક્| રક્તં રક્તેન તત્સ્રાવિ છિન્નં છિન્નં ચ વર્ધતે||૧૩||

સ૦-અધિકમાંસં ચ વર્ત્માભ્યન્તરસ્થિતમર્શો નામ રક્તેન સ્યાત્| રક્તં વર્ણતઃ, તથા સ્તબ્ધતાદિગુણં સ્યાત્| તથા તત્સ્રાવિતદ્રક્તં સ્રવત્યભીક્ષ્ણમ્| તત્ પુનઃપુનસ્છિન્નમપિ વર્ધતે|

Adhikarana 13 a~jjanAyAH lakShaNam (14) · Śloka 14

મધ્યે વા વર્ત્મનોઽન્તે વા કણ્ડૂષારુગ્વતી સ્થિરા| મુદ્ગમાત્રાઽસૃજા તામ્રા પિટિકાઽઞ્જનનામિકા||૧૪||

સ૦-અસૃજા તામ્રા પિટિકા મુદ્ગપ્રમાણા વર્ત્મનો મધ્યેઽન્તે વા કણ્ડ્વાદિમતી સ્થિરા ચાઞ્જનનામિકા સ્યાત્|

Adhikarana 14 visavartmanaH lakShaNam (15) · Śloka 15

દોષૈર્વર્ત્મ બહિઃ શૂનં યદન્તઃ સૂક્ષ્મખાચિતમ્| સસ્રાવમન્તરુદકં બિસાભં બિસવર્ત્મ તત્||૧૫||

સ૦-દોષૈઃ-વાતાદિભિઃ, બહિઃ શૂનં યદ્વર્ત્મ સૂક્ષ્મૈઃ ખૈઃછિદ્રૈઃ, અન્તરાચિતં સસ્રાવં ચ તદ્ બિસવર્ત્મ, ઉદકાન્તઃસ્થિતસચ્છિદ્રબિસતુલ્યત્વાત્|

Adhikarana 15 utkliShTavartmanaH lakShaNam (16) · Śloka 16

યદ્વર્ત્મોત્ક્લિષ્ટમુત્ક્લિષ્ટમકસ્માન્મ્લાનતામિયાત્| રક્તદોષત્રયોત્ક્લેશાદ્ભવત્યુત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ તત્||૧૬||

સ૦-યદ્વર્ત્મ રક્તોત્ક્લેશાદ્દોષત્રયોત્ક્લેશાચ્ચ ઉત્ક્લિષ્ટં-ઉત્ક્લેશિતં સત્, અકસ્માત્-હેતું વિનૈવ, મ્લાનિમિયાત્-શુષ્કત્વં યાયાત્, તદુત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ સ્યાત્|

Adhikarana 16 shyAvavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17

શ્યાવવર્ત્મ મલૈઃ સાસ્રૈઃ શ્યાવં રુક્ક્લેદશોફવત્| |૧૭|

સ૦-રક્તસહિતૈસ્ત્રિમલૈર્યદ્વર્ત્મ શ્યાવં રુજા ક્લેદેન શોફેન ચ યુક્તં ભવતિ, તચ્છ્યાવવર્ત્મ|

Adhikarana 17 kliShTavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17

| શ્લિષ્ટાખ્યં વર્ત્મની શ્લિષ્ટે કણ્ડૂશ્વયથુરાગિણી||૧૭||

સ૦-શ્લિષ્ટે-એકત્ર સંલગ્ને, વર્ત્મની કણ્ડ્વાદિયુતે શ્લિષ્ટવર્ત્મ નામ|

Adhikarana 18 sikatAvartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18

વર્ત્મનોઽન્તઃ ખરા રૂક્ષાઃ પિટિકાઃ સિકતોપમાઃ| સિકતાવર્ત્મ|૧૮|

સ૦-વર્ત્મનો મધ્યે વાલિકાતુલ્યાઃ પિટિકાઃ ખરસ્પર્શાસ્તથા રૂક્ષાઃ, તત્ સિકતાંવર્ત્મ|

Adhikarana 19 kardamavartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18

| કૃષ્ણં તુ કર્દમં કર્દમોપમમ્||૧૮||

સ૦-કર્દમસદૃશં કૃષ્ણં વર્ત્મ કર્દમાખ્યમ્|

Adhikarana 20 bahalavartmanaH lakShaNam (19) · Śloka 19

બહલં બહલૈર્માંસૈઃ સવર્ણૈશ્ચીયતે સમૈઃ| |૧૯|

સ૦-બહલૈઃ-ઘનૈઃ, માંસૈઃ સવર્ણૈઃ સમૈઃ-ન વિષમૈઃ, ચીયતે તદ્બહલં નામ|

Adhikarana 21 kukUNasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| કુકુણકઃ શિશોરેવ દન્તોત્પત્તિનિમિત્તજઃ||૧૯|| સ્યાત્તેન શિશુરુચ્છ્રનતામ્રાક્ષો વીક્ષણાક્ષમઃ| સવર્ત્મશૂલપૈચ્છિલ્યઃ કર્ણનાસાક્ષિમર્દનઃ||૨૦||

સ૦-કુકૂણકઃ શિશોરેવ-ન મહતો, જયતે| યતોઽસૌ દન્તોત્પત્તિહેતુકો ભવતિ| તેન-કુકૂણકેન, બાલ ઉચ્છૂનતામ્રનયનો વીક્ષણાક્ષમસ્તથા વર્ત્મશૂલાદિમાન્ કર્ણાદિમર્દનશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana 22 pakShmoparodhasya lakShaNam (21-22) · Śloka 22

પક્ષ્મોપરોધે સઙ્કોચો વર્ત્મનાં જાયતે તથા| ખરતાઽન્તર્મુખત્વં ચ રોમ્ણામન્યાનિ વા પુનઃ||૨૧|| કણ્ટકૈરિવ તીક્ષ્ણાગ્રૈર્ઘૃષ્ટં તૈરક્ષિ શૂયતે| ઉષ્યતે ચાનિલાદિદ્વિડલ્પાહઃ શાન્તિરુદ્ધૃતૈઃ||૨૨||

સ૦-પક્ષ્મોપરોધે વર્ત્મનાં સઙ્કોચો ભવતિ| તથા ખરત્વમન્તર્મુખત્વં ચ રોમ્ણામ્, અન્યાનિ વ રોમાણિ જાયન્તે| તૈશ્ચખરાન્તર્મુખૈઃ, અપૂર્વૈર્વા રોગસ્વભાવાત્તીક્ષ્ણાગ્રૈઃ કણ્ટકૈરિવ ઘૃષ્ટમક્ષિશૂયતે| ઉષ્યતે ચ-સાન્તર્દાહસ્તીવ્રોષ્મા સ્યાદિત્યર્થઃ| તથા પવનાદિદ્વિટ્, આદિશબ્દેનાનલાતપૌ ગૃહ્યેતે| સ્તોકાન્યહાન્યુદ્ધૃતૈઃ-ઉત્પાટિતૈસ્તૈસ્તૈઃ, શાન્તિર્ભવતિ|

Adhikarana 23 alajyAH lakShaNam (23) · Śloka 23

કનીનકે બહિર્વર્ત્મ કઠિનો ગ્રન્થિરુન્નતઃ| તામ્રઃ પક્વોઽસ્રપૂયસ્રુદલજ્યાધ્માયતે મુહુઃ||૨૩||

સ૦-કનીનકે વર્ત્મનોર્બાહ્યતઃ કઠિન ઉન્નતો ગ્રન્થિરલજીત્યુચ્યતે| કિમ્ભૂતો ગ્રન્થિઃ ? તામ્રઃ પક્વશ્ચાસ્રસ્રાવી પૂયસ્રાવી ચ| તથા મુહુર્મુહુઃ સ્રુતઃ સન્નાધ્માયતે|

Adhikarana 24 arbudasya lakShaNam (24) · Śloka 24

વર્ત્માન્તર્માંસપિણ્ડાભઃ શ્વયથુર્ગ્રથિતોઽરુજઃ| સ્રાસ્રૈઃ સ્યાદર્બુદો દોષૈર્વિષમો બાહ્યતશ્ચલઃ||૨૪||

સ૦-વર્ત્મનોઽન્તરે માંસપિણ્ડાકૃતિઃ શ્વયથુઃ સરક્તૈસ્ત્રિભિર્દોષૈરર્બુદઃ સ્યાત્| કિમ્ભૂતઃ શ્વયથુઃ ? ગ્રથિતો નીરુજઃ| સ ચ બાહ્યતશ્ચલો વિષમશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana evaM vartmasaMshrayAshcaturviMshatiH (25) · Śloka 25

ચતુર્વિંશતિરિત્યેતે વ્યાધયો વર્ત્મસંશ્રયાઃ| |૨૫|

સ૦-ઇતિ-અનેન પ્રકારેણ, ચતુર્વિંશતિસઙ્હ્ખ્યા વર્ત્માશ્રયા રોગાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26

| આદ્યોઽત્ર ભેષજૈઃ સાધ્યો દ્વૌ તતોઽર્શશ્ચ વર્જયેત્||૨૫|| પક્ષ્મોપરોધો યાપ્યઃ સ્યાચ્છેષાઞ્છસ્ત્રેણ સાધયેત્| |૨૬|

સ૦-[ અત્ર-] એષુ મધ્યાત્, આદ્યઃ-કૃચ્છ્રોન્મીલનાખ્યો, ભેષજૈઃ સાધ્યઃ| તતઃ-અનન્તરં, દ્બૌ-નિમેષવાતહતૌ અર્શશ્ચ વર્જયેત્| પક્ષ્મોપરોધો યાપનીયઃ| શેષાન્-એકોનવિંશતિં, શસ્ત્રેણોપચરેત્|

Adhikarana shastrasAdhyeShu kuTTanacchedanAdi (8) · Śloka 8

| કુટ્ટયેત્પક્ષ્મસદનં છિન્દ્યાત્તેષ્વપિ ચાર્બુદમ્||૨૬|| ભિન્દ્યાલ્લગણકુમ્ભીકાબિસોત્સઙ્ગાઞ્જનાલજીઃ| પોથકીશ્યાવસિકતાશ્લિષ્ટોત્ક્લિષ્ટચતુષ્ટયમ્||૨૭|| સકર્દમં સબહલં વિલિખેત્સકુકૂણકમ્| ૨૭ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયો નામ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||

સ૦-તેષ્વપિ-શસ્ત્રસાધ્યેષુ મધ્યે, પક્ષ્મસદનં કુટ્ટયેત્ સૂચીકૂર્ચેન| અર્બુદં ચ છિન્દ્યાદ્વૃદ્ધિપત્રાદિના| લગણાદીનિ વ્રીહિમુખાદિના ભિન્દ્યાત્| પોથક્યાદયઃ કુકૂણકાન્તા એકાદશ વિલેખ્યાઃ| ઉત્ક્લિષ્ટચતુષ્ટયં-પિત્તોત્ક્લિષ્ટં કફોત્ક્લિષ્ટં રક્તોત્ક્લિષ્ટમુત્ક્લિષ્ટવર્ત્મચેતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને વર્ત્મરોગ- વિજ્ઞાનીયો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૮||