8. vartmarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana vartmarogavij~jAnIyAdhyAyaH||8|| (2-3) · Śloka 3

પ્રાધાન્યાત્ પૂર્વમુપન્યાસ ઇત્યાહ અથાતો વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| )|૩|

Adhikarana nayanarogANAM samprAptiH (1-3) · Śloka 3

સર્વરોગનિદાનોક્તૈરહિતૈઃ કુપિતા મલાઃ| અચક્ષુષ્યૈર્વિશેષેણ પ્રાયઃ પિત્તાનુસારિણઃ||૧|| શિરાભિરૂર્ધ્વં પ્રસૃતા નેત્રાવયવમાશ્રિતાઃ| વર્ત્મ સન્ધિં સિતં કૃષ્ણં દૃષ્ટિં વા સર્વમક્ષિ વા||૨|| રોગાન્ કુર્યુઃ| |૩|

Adhikarana 1 kRucchronmIlasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

ચલસ્તત્ર પ્રાપ્ય વર્ત્માશ્રયાઃ સિરાઃ| સુપ્તોત્થિતસ્ય કુરુતે વર્ત્મસ્તમ્ભં સવેદનમ્||૩|| પાંશુપૂર્ણાભનેત્રત્વં કૃચ્છ્રોન્મીલનમશ્રુ ચ| વિમર્દનાત્ સ્યાચ્ચ શમઃ કૃચ્છ્રોન્મીલં વદન્તિ તત્||૪||

Adhikarana 2 nimeShasya lakShaNam (5) · Śloka 5

ચાલયન્ વર્ત્મની વાયુર્નિમેષોન્મેષણં મુહુઃ| કરોત્યરુઙ્ નિમેષોઽસૌ|૫|

Adhikarana 3 vAtahatasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| વર્ત્મ યત્તુ નિમીલ્યતે||૫|| વિમુક્તસન્ધિ નિશ્ચેષ્ટં હીનં વાતહતં હિ તત્| |૬|

Adhikarana 4 kumbhipiTikAyAH lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| કૃષ્ણાઃ પિત્તેન બહ્વ્યોઽન્તર્વર્ત્મ કુમ્ભીકબીજવત્||૬|| આધ્માયન્તે પુનર્ભિન્નાઃ પિટિકાઃ કુમ્ભિસંજ્ઞિતાઃ| |૭|

Adhikarana 5 pittotkliShTasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| સદાહક્લેદનિસ્તોદં રક્તાભં સ્પર્શનાક્ષમમ્||૭|| પિત્તેન જાયતે વર્ત્મ પિત્તોત્ક્લિષ્ટમુશન્તિ તત્| |૮|

Adhikarana 6 pakShmashAtasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| કરોતિ કણ્ડૂં દાહં ચ પિત્તં પક્ષ્માન્તમાસ્થિતમ્||૮|| પક્ષ્મણાં શાતનં ચાનુ પક્ષ્મશાતં વદન્તિ તમ્| |૯|

Adhikarana 7 pothakyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| પોથક્યઃ પિટિકાઃ શ્વેતાઃ સર્ષપભા ઘનાઃ કફાત્||૯|| શોફોપદેહરુક્કણ્ડૂપિચ્છિલાશ્રુસમન્વિતાઃ| |૧૦|

Adhikarana 8 kaphotkliShTasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| કફોત્ક્લિષ્ટં ભવેદ્વર્ત્મ સ્તમ્ભક્લેદોપદેહવત્||૧૦||

Adhikarana 9 lagaNasya lakShaNam (11) · Śloka 11

ગ્રન્થિઃ પાણ્ડુરરુક્પાકઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનઃ કફાત્| કોલમાત્રઃ સ લગણઃ કિઞ્ચિદલ્પસ્તતોઽથ વા||૧૧||

Adhikarana 10 utsa~ggAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

રક્તા રક્તેન પિટિકા તત્તુલ્યપિટિકાચિતા| ઉત્સઙ્ગાખ્યા|૧૨|

Adhikarana 11 utkliShTasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| તથોત્ક્લિષ્ટં રાજિમત્સ્પર્શનાક્ષમમ્||૧૨||

Adhikarana 12 arshasaH lakShaNam (13) · Śloka 13

અર્શોઽધિમાંસં વર્ત્માન્તઃ સ્તબ્ધં સ્નિગ્ધં સદાહરુક્| રક્તં રક્તેન તત્સ્રાવિ છિન્નં છિન્નં ચ વર્ધતે||૧૩||

Adhikarana 13 a~jjanAyAH lakShaNam (14) · Śloka 14

મધ્યે વા વર્ત્મનોઽન્તે વા કણ્ડૂષારુગ્વતી સ્થિરા| મુદ્ગમાત્રાઽસૃજા તામ્રા પિટિકાઽઞ્જનનામિકા||૧૪||

Adhikarana 14 visavartmanaH lakShaNam (15) · Śloka 15

દોષૈર્વર્ત્મ બહિઃ શૂનં યદન્તઃ સૂક્ષ્મખાચિતમ્| સસ્રાવમન્તરુદકં બિસાભં બિસવર્ત્મ તત્||૧૫||

Adhikarana 15 utkliShTavartmanaH lakShaNam (16) · Śloka 16

યદ્વર્ત્મોત્ક્લિષ્ટમુત્ક્લિષ્ટમકસ્માન્મ્લાનતામિયાત્| રક્તદોષત્રયોત્ક્લેશાદ્ભવત્યુત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ તત્||૧૬||

Adhikarana 16 shyAvavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17

શ્યાવવર્ત્મ મલૈઃ સાસ્રૈઃ શ્યાવં રુક્ક્લેદશોફવત્| |૧૭|

Adhikarana 17 kliShTavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17

| શ્લિષ્ટાખ્યં વર્ત્મની શ્લિષ્ટે કણ્ડૂશ્વયથુરાગિણી||૧૭||

Adhikarana 18 sikatAvartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18

વર્ત્મનોઽન્તઃ ખરા રૂક્ષાઃ પિટિકાઃ સિકતોપમાઃ| સિકતાવર્ત્મ|૧૮|

Adhikarana 19 kardamavartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18

| કૃષ્ણં તુ કર્દમં કર્દમોપમમ્||૧૮||

Adhikarana 20 bahalavartmanaH lakShaNam (19) · Śloka 19

બહલં બહલૈર્માંસૈઃ સવર્ણૈશ્ચીયતે સમૈઃ| |૧૯|

Adhikarana 21 kukUNasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| કુકુણકઃ શિશોરેવ દન્તોત્પત્તિનિમિત્તજઃ||૧૯|| સ્યાત્તેન શિશુરુચ્છ્રનતામ્રાક્ષો વીક્ષણાક્ષમઃ| સવર્ત્મશૂલપૈચ્છિલ્યઃ કર્ણનાસાક્ષિમર્દનઃ||૨૦||

Adhikarana 22 pakShmoparodhasya lakShaNam (21-22) · Śloka 22

પક્ષ્મોપરોધે સઙ્કોચો વર્ત્મનાં જાયતે તથા| ખરતાઽન્તર્મુખત્વં ચ રોમ્ણામન્યાનિ વા પુનઃ||૨૧|| કણ્ટકૈરિવ તીક્ષ્ણાગ્રૈર્ઘૃષ્ટં તૈરક્ષિ શૂયતે| ઉષ્યતે ચાનિલાદિદ્વિડલ્પાહઃ શાન્તિરુદ્ધૃતૈઃ||૨૨||

Adhikarana 23 alajyAH lakShaNam (23) · Śloka 23

કનીનકે બહિર્વર્ત્મ કઠિનો ગ્રન્થિરુન્નતઃ| તામ્રઃ પક્વોઽસ્રપૂયસ્રુદલજ્યાધ્માયતે મુહુઃ||૨૩||

Adhikarana 24 arbudasya lakShaNam (24) · Śloka 24

વર્ત્માન્તર્માંસપિણ્ડાભઃ શ્વયથુર્ગ્રથિતોઽરુજઃ| સ્રાસ્રૈઃ સ્યાદર્બુદો દોષૈર્વિષમો બાહ્યતશ્ચલઃ||૨૪||

Adhikarana evaM vartmasaMshrayAshcaturviMshatiH (25) · Śloka 25

ચતુર્વિંશતિરિત્યેતે વ્યાધયો વર્ત્મસંશ્રયાઃ| |૨૫|

Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26

| આદ્યોઽત્ર ભેષજૈઃ સાધ્યો દ્વૌ તતોઽર્શશ્ચ વર્જયેત્||૨૫|| પક્ષ્મોપરોધો યાપ્યઃ સ્યાચ્છેષાઞ્છસ્ત્રેણ સાધયેત્| |૨૬|

Adhikarana shastrasAdhyeShu kuTTanacchedanAdi (8) · Śloka 8

| કુટ્ટયેત્પક્ષ્મસદનં છિન્દ્યાત્તેષ્વપિ ચાર્બુદમ્||૨૬|| ભિન્દ્યાલ્લગણકુમ્ભીકાબિસોત્સઙ્ગાઞ્જનાલજીઃ| પોથકીશ્યાવસિકતાશ્લિષ્ટોત્ક્લિષ્ટચતુષ્ટયમ્||૨૭|| સકર્દમં સબહલં વિલિખેત્સકુકૂણકમ્| ૨૭ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયો નામ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||