8. vartmarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana vartmarogavij~jAnIyAdhyAyaH||8|| (2-3) · Śloka 3

ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸ ಇತ್ಯಾಹ ಅಥಾತೋ ವರ್ತ್ಮರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨| )|೩|

ಅಪಸ್ಮಾರಾದನನ್ತರಂ ಶಾಲಾಕ್ಯಮುಪಕ್ರಮ್ಯತೇ| ಯಥೈವ ಹೃದಯಾಖ್ಯಮಹಾಮರ್ಮಾಶ್ರಿತೈರಪಸ್ಮಾರೋ ಜನ್ಯತೇ ತಥೈವ ಮುರ್ಧಾಖ್ಯಮಹಾಮರ್ಮಾಶ್ರಿತೈರೂರ್ಧ್ವಜತ್ರೂತ್ಥಾ ರೋಗಾ ಜನ್ಯನ್ತೇ| ತೇಷಾಮಪಿ ಚ ಮಧ್ಯೇ ಚಕ್ಷೂರೋಗಾಣಾಂ ಸ೦-ವರ್ತ್ಮನಿ ರೋಗಾ ವರ್ತ್ಮರೋಗಾಃ,-ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ-ಬೋಧಃ, ಸ ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಛಃ, ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವವಲ್ಲುಕ್|

Adhikarana nayanarogANAM samprAptiH (1-3) · Śloka 3

ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನೋಕ್ತೈರಹಿತೈಃ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ| ಅಚಕ್ಷುಷ್ಯೈರ್ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಾಯಃ ಪಿತ್ತಾನುಸಾರಿಣಃ||೧|| ಶಿರಾಭಿರೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸೃತಾ ನೇತ್ರಾವಯವಮಾಶ್ರಿತಾಃ| ವರ್ತ್ಮ ಸನ್ಧಿಂ ಸಿತಂ ಕೃಷ್ಣಂ ದೃಷ್ಟಿಂ ವಾ ಸರ್ವಮಕ್ಷಿ ವಾ||೨|| ರೋಗಾನ್ ಕುರ್ಯುಃ| |೩|

ಸ೦-ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನೇ ಉಕ್ತಾನಿ-ಅಭಿಹಿತಾನಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ತಿಕ್ತೋಷಣಾದೀನಿ, ತೈರಾಹಾರವಿಹಾರೈಃ ಪ್ರಕುಪಿತ ಮಲಾ ರೋಗಾನ್ ಕುರ್ಯುಃ| ವಿಶೇಷಾದಚಕ್ಷುಷ್ಯೈರಾಹಾರವಿಹಾರೈಃ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಪಿತ್ತಾನುಸಾರಿಣಸ್ತಥಾ ಶಿರಾದಿಭಿಃ ಕರಣಭೂತಾಭಿರೂರ್ಧ್ವಂ ಜತ್ರುಣಃ ಪ್ರಸೃತಾಸ್ತಥಾ ನೇತ್ರಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನಮವಯವಂ-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ವರ್ತ್ಮಾದಿಕಂ, ಆಶ್ರಿತಾಃ| ವರ್ತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ವಾಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಯುಜ್ಯತೇ, ವರ್ತ್ಮ ವಾ ಸನ್ಧಿಂ ವಾ ಸಿತಂ ವಾಽಸಿತಂ ವಾ ದೃಷ್ಟಿಂ ವಾ ಸಕಲಂ ಲೋಚನಮಾಶ್ರಿತಾಃ| ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ನಯನರೋಗಾಣಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ|

Adhikarana 1 kRucchronmIlasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

ಚಲಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವರ್ತ್ಮಾಶ್ರಯಾಃ ಸಿರಾಃ| ಸುಪ್ತೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ಕುರುತೇ ವರ್ತ್ಮಸ್ತಮ್ಭಂ ಸವೇದನಮ್||೩|| ಪಾಂಶುಪೂರ್ಣಾಭನೇತ್ರತ್ವಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲನಮಶ್ರು ಚ| ವಿಮರ್ದನಾತ್ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಶಮಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲಂ ವದನ್ತಿ ತತ್||೪||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ವರ್ತ್ಮಾದ್ಯಾಶ್ರಿತೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ವರ್ತ್ಮಾಶ್ರಯಾಃ ಸಿರಾ ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸುಪ್ತೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ವರ್ತ್ಮಸ್ತಮ್ಭಂ ಕುರುತೇ, ರುಜಯಾ ಸಹ| ತಥಾ ಪಂಶುಪೂರ್ಣಾಭನಯನತ್ವಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣೋನ್ಮೀಲನಮಶ್ರು ಚ ಕುರುತೇ| ವಿಮರ್ದನಾತ್-ಮಲನಾಚ್ಚ, ಶಮಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಂ-ಈದೃಕ್ಸ್ವರೂಪಂ, ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲಾಖ್ಯಂ ನೇತ್ರೇರೋಗಂ ವದನ್ತಿ|

Adhikarana 2 nimeShasya lakShaNam (5) · Śloka 5

ಚಾಲಯನ್ ವರ್ತ್ಮನೀ ವಾಯುರ್ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಣಂ ಮುಹುಃ| ಕರೋತ್ಯರುಙ್ ನಿಮೇಷೋಽಸೌ|೫|

ಸ೦-ವಾಯುರ್ವತ್ಮನೀ ಚಾಲಯನ್ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಣಂ ಪೀಡಾರಹಿತಂ ಪುನಃ ಪುನಃ ಕರೋತಿ| ಅಸೌ ನಿಮೇಷಾಖ್ಯೋ ರೋಗೋ ಜ್ಞೇಯಃ|

Adhikarana 3 vAtahatasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| ವರ್ತ್ಮ ಯತ್ತು ನಿಮೀಲ್ಯತೇ||೫|| ವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ಹೀನಂ ವಾತಹತಂ ಹಿ ತತ್| |೬|

ಸ೦-ಯತ್ಪುನರ್ವರ್ತ್ಮ ವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿ ತಥಾ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ಹೀನಮ್ ಚ ನಿಮೀಲ್ಯತೇ ತಂ ವಾತಹತಾಖ್ಯಂ ರೋಗಂ ವದನ್ತಿ, 'ಮುನಯಃ' ಇತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana 4 kumbhipiTikAyAH lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ಕೃಷ್ಣಾಃ ಪಿತ್ತೇನ ಬಹ್ವ್ಯೋಽನ್ತರ್ವರ್ತ್ಮ ಕುಮ್ಭೀಕಬೀಜವತ್||೬|| ಆಧ್ಮಾಯನ್ತೇ ಪುನರ್ಭಿನ್ನಾಃ ಪಿಟಿಕಾಃ ಕುಮ್ಭಿಸಂಜ್ಞಿತಾಃ| |೭|

ಸ೦-ಪಿತ್ತೇನ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾಃ ಪಿಟಿಕಾ ಬಹ್ವ್ಯೋ ವರ್ತ್ಮನೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಕುಮ್ಭೀಕಬೀಜತುಲ್ಯಾಸ್ತಥಾ ಭಿನ್ನಾಃ ಸತ್ಯಃ ಪುನರಧ್ಮಾಯನ್ತೇ, ತಾಃ ಕುಮ್ಭೀಸಂಜ್ಞಾಃ|

Adhikarana 5 pittotkliShTasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| ಸದಾಹಕ್ಲೇದನಿಸ್ತೋದಂ ರಕ್ತಾಭಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಮ್||೭|| ಪಿತ್ತೇನ ಜಾಯತೇ ವರ್ತ್ಮ ಪಿತ್ತೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮುಶನ್ತಿ ತತ್| |೮|

ಸ೦-ಪಿತ್ತೇನ ಸದಾಹಕ್ಲೇದನಿಸ್ತೋದಂ ತಥಾ ರಕ್ತಾಕಾರಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಂ ವರ್ತ್ಮ ಜಾಯತೇ, ತತ್ ಪಿತ್ತೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮುಶನ್ತಿ-ಕಥಯನ್ತಿ|

Adhikarana 6 pakShmashAtasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ಕರೋತಿ ಕಣ್ಡೂಂ ದಾಹಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಪಕ್ಷ್ಮಾನ್ತಮಾಸ್ಥಿತಮ್||೮|| ಪಕ್ಷ್ಮಣಾಂ ಶಾತನಂ ಚಾನು ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತಂ ವದನ್ತಿ ತಮ್| |೯|

ಸ೦-ಪಿತ್ತಂ ಪಕ್ಷ್ಮಾನ್ತಮಾಸ್ಥಿತಂ ಕಣ್ಡೂಮ್ ದಾಹಂ ಚ ಕರೋತಿ| ಅನುಪಶ್ಚಾತ್, ಪಕ್ಷ್ಮಾಣಾಂ ಶಾತಂ ಕರೋತಿ| ತಂ ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ|

Adhikarana 7 pothakyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ಪೋಥಕ್ಯಃ ಪಿಟಿಕಾಃ ಶ್ವೇತಾಃ ಸರ್ಷಪಭಾ ಘನಾಃ ಕಫಾತ್||೯|| ಶೋಫೋಪದೇಹರುಕ್ಕಣ್ಡೂಪಿಚ್ಛಿಲಾಶ್ರುಸಮನ್ವಿತಾಃ| |೧೦|

ಸ೦-ಕಫಾತ್ ಪಿಟಿಕಾಃ ಸಿತಾಃ ಸರ್ಷಪೋಪಮಾ ಘನಾಃ-ನಿಬಿಡಾಃ, ಶೋಫಾದಿಯುತಾಃ ಪೋಥಕೀಸಂಜ್ಞಾಃ|

Adhikarana 8 kaphotkliShTasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| ಕಫೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಭವೇದ್ವರ್ತ್ಮ ಸ್ತಮ್ಭಕ್ಲೇದೋಪದೇಹವತ್||೧೦||

ಸ೦-ಸ್ತಮ್ಭಾದಿಯುತಂ ವರ್ತ್ಮ ಯದ್ ಭವೇತ್ ತತ್ಕಫೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ನಾಮ|

Adhikarana 9 lagaNasya lakShaNam (11) · Śloka 11

ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಪಾಣ್ಡುರರುಕ್ಪಾಕಃ ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ ಕಠಿನಃ ಕಫಾತ್| ಕೋಲಮಾತ್ರಃ ಸ ಲಗಣಃ ಕಿಞ್ಚಿದಲ್ಪಸ್ತತೋಽಥ ವಾ||೧೧||

ಸ೦-ಕಫಾತ್ ಯೋ ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಕೋಲಮಾತ್ರಃ, ಅಥವಾ ತತಃ-ತಸ್ಮಾತ್ ಕೋಲಾತ್ಕಿಞ್ಚಿದಲ್ಪಃ, ಪಾಣ್ಡುಃ ಪೀಡಾಪಾಕರಹಿತಃ ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ ಕಠಿನಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್, ಸ ಲಗಣಾಖ್ಯಃ|

Adhikarana 10 utsa~ggAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

ರಕ್ತಾ ರಕ್ತೇನ ಪಿಟಿಕಾ ತತ್ತುಲ್ಯಪಿಟಿಕಾಚಿತಾ| ಉತ್ಸಙ್ಗಾಖ್ಯಾ|೧೨|

ಸ೦-ರಕ್ತೇನ ರಕ್ತೇವರ್ಣಾ ಪಿಟಿಕಾ ತತ್ತುಲ್ಯಪಿಟಿಕೈರಾಚಿತಾ ಉತ್ಸಙ್ಗಾಖ್ಯಾ|

Adhikarana 11 utkliShTasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| ತಥೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ರಾಜಿಮತ್ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಮ್||೧೨||

ಸ೦-ತಥಾ-ಉತ್ಸಙ್ಗವತ್, ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾಖ್ಯಂ ವರ್ತ್ಮ| ತಚ್ಚ ನ ಪಿಟಿಕಾರುಪಮ್, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ರಾಜಿಯುತಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 12 arshasaH lakShaNam (13) · Śloka 13

ಅರ್ಶೋಽಧಿಮಾಂಸಂ ವರ್ತ್ಮಾನ್ತಃ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸದಾಹರುಕ್| ರಕ್ತಂ ರಕ್ತೇನ ತತ್ಸ್ರಾವಿ ಛಿನ್ನಂ ಛಿನ್ನಂ ಚ ವರ್ಧತೇ||೧೩||

ಸ೦-ಅಧಿಕಮಾಂಸಂ ಚ ವರ್ತ್ಮಾಭ್ಯನ್ತರಸ್ಥಿತಮರ್ಶೋ ನಾಮ ರಕ್ತೇನ ಸ್ಯಾತ್| ರಕ್ತಂ ವರ್ಣತಃ, ತಥಾ ಸ್ತಬ್ಧತಾದಿಗುಣಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ತತ್ಸ್ರಾವಿತದ್ರಕ್ತಂ ಸ್ರವತ್ಯಭೀಕ್ಷ್ಣಮ್| ತತ್ ಪುನಃಪುನಸ್ಛಿನ್ನಮಪಿ ವರ್ಧತೇ|

Adhikarana 13 a~jjanAyAH lakShaNam (14) · Śloka 14

ಮಧ್ಯೇ ವಾ ವರ್ತ್ಮನೋಽನ್ತೇ ವಾ ಕಣ್ಡೂಷಾರುಗ್ವತೀ ಸ್ಥಿರಾ| ಮುದ್ಗಮಾತ್ರಾಽಸೃಜಾ ತಾಮ್ರಾ ಪಿಟಿಕಾಽಞ್ಜನನಾಮಿಕಾ||೧೪||

ಸ೦-ಅಸೃಜಾ ತಾಮ್ರಾ ಪಿಟಿಕಾ ಮುದ್ಗಪ್ರಮಾಣಾ ವರ್ತ್ಮನೋ ಮಧ್ಯೇಽನ್ತೇ ವಾ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಮತೀ ಸ್ಥಿರಾ ಚಾಞ್ಜನನಾಮಿಕಾ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 14 visavartmanaH lakShaNam (15) · Śloka 15

ದೋಷೈರ್ವರ್ತ್ಮ ಬಹಿಃ ಶೂನಂ ಯದನ್ತಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಖಾಚಿತಮ್| ಸಸ್ರಾವಮನ್ತರುದಕಂ ಬಿಸಾಭಂ ಬಿಸವರ್ತ್ಮ ತತ್||೧೫||

ಸ೦-ದೋಷೈಃ-ವಾತಾದಿಭಿಃ, ಬಹಿಃ ಶೂನಂ ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಃ ಖೈಃಛಿದ್ರೈಃ, ಅನ್ತರಾಚಿತಂ ಸಸ್ರಾವಂ ಚ ತದ್ ಬಿಸವರ್ತ್ಮ, ಉದಕಾನ್ತಃಸ್ಥಿತಸಚ್ಛಿದ್ರಬಿಸತುಲ್ಯತ್ವಾತ್|

Adhikarana 15 utkliShTavartmanaH lakShaNam (16) · Śloka 16

ಯದ್ವರ್ತ್ಮೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಕಸ್ಮಾನ್ಮ್ಲಾನತಾಮಿಯಾತ್| ರಕ್ತದೋಷತ್ರಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಾದ್ಭವತ್ಯುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮ ತತ್||೧೬||

ಸ೦-ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ರಕ್ತೋತ್ಕ್ಲೇಶಾದ್ದೋಷತ್ರಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಾಚ್ಚ ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ-ಉತ್ಕ್ಲೇಶಿತಂ ಸತ್, ಅಕಸ್ಮಾತ್-ಹೇತುಂ ವಿನೈವ, ಮ್ಲಾನಿಮಿಯಾತ್-ಶುಷ್ಕತ್ವಂ ಯಾಯಾತ್, ತದುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 16 shyAvavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17

ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮ ಮಲೈಃ ಸಾಸ್ರೈಃ ಶ್ಯಾವಂ ರುಕ್ಕ್ಲೇದಶೋಫವತ್| |೧೭|

ಸ೦-ರಕ್ತಸಹಿತೈಸ್ತ್ರಿಮಲೈರ್ಯದ್ವರ್ತ್ಮ ಶ್ಯಾವಂ ರುಜಾ ಕ್ಲೇದೇನ ಶೋಫೇನ ಚ ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ, ತಚ್ಛ್ಯಾವವರ್ತ್ಮ|

Adhikarana 17 kliShTavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17

| ಶ್ಲಿಷ್ಟಾಖ್ಯಂ ವರ್ತ್ಮನೀ ಶ್ಲಿಷ್ಟೇ ಕಣ್ಡೂಶ್ವಯಥುರಾಗಿಣೀ||೧೭||

ಸ೦-ಶ್ಲಿಷ್ಟೇ-ಏಕತ್ರ ಸಂಲಗ್ನೇ, ವರ್ತ್ಮನೀ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಯುತೇ ಶ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮ ನಾಮ|

Adhikarana 18 sikatAvartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18

ವರ್ತ್ಮನೋಽನ್ತಃ ಖರಾ ರೂಕ್ಷಾಃ ಪಿಟಿಕಾಃ ಸಿಕತೋಪಮಾಃ| ಸಿಕತಾವರ್ತ್ಮ|೧೮|

ಸ೦-ವರ್ತ್ಮನೋ ಮಧ್ಯೇ ವಾಲಿಕಾತುಲ್ಯಾಃ ಪಿಟಿಕಾಃ ಖರಸ್ಪರ್ಶಾಸ್ತಥಾ ರೂಕ್ಷಾಃ, ತತ್ ಸಿಕತಾಂವರ್ತ್ಮ|

Adhikarana 19 kardamavartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18

| ಕೃಷ್ಣಂ ತು ಕರ್ದಮಂ ಕರ್ದಮೋಪಮಮ್||೧೮||

ಸ೦-ಕರ್ದಮಸದೃಶಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವರ್ತ್ಮ ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಮ್|

Adhikarana 20 bahalavartmanaH lakShaNam (19) · Śloka 19

ಬಹಲಂ ಬಹಲೈರ್ಮಾಂಸೈಃ ಸವರ್ಣೈಶ್ಚೀಯತೇ ಸಮೈಃ| |೧೯|

ಸ೦-ಬಹಲೈಃ-ಘನೈಃ, ಮಾಂಸೈಃ ಸವರ್ಣೈಃ ಸಮೈಃ-ನ ವಿಷಮೈಃ, ಚೀಯತೇ ತದ್ಬಹಲಂ ನಾಮ|

Adhikarana 21 kukUNasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| ಕುಕುಣಕಃ ಶಿಶೋರೇವ ದನ್ತೋತ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಜಃ||೧೯|| ಸ್ಯಾತ್ತೇನ ಶಿಶುರುಚ್ಛ್ರನತಾಮ್ರಾಕ್ಷೋ ವೀಕ್ಷಣಾಕ್ಷಮಃ| ಸವರ್ತ್ಮಶೂಲಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಃ ಕರ್ಣನಾಸಾಕ್ಷಿಮರ್ದನಃ||೨೦||

ಸ೦-ಕುಕೂಣಕಃ ಶಿಶೋರೇವ-ನ ಮಹತೋ, ಜಯತೇ| ಯತೋಽಸೌ ದನ್ತೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತುಕೋ ಭವತಿ| ತೇನ-ಕುಕೂಣಕೇನ, ಬಾಲ ಉಚ್ಛೂನತಾಮ್ರನಯನೋ ವೀಕ್ಷಣಾಕ್ಷಮಸ್ತಥಾ ವರ್ತ್ಮಶೂಲಾದಿಮಾನ್ ಕರ್ಣಾದಿಮರ್ದನಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 22 pakShmoparodhasya lakShaNam (21-22) · Śloka 22

ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧೇ ಸಙ್ಕೋಚೋ ವರ್ತ್ಮನಾಂ ಜಾಯತೇ ತಥಾ| ಖರತಾಽನ್ತರ್ಮುಖತ್ವಂ ಚ ರೋಮ್ಣಾಮನ್ಯಾನಿ ವಾ ಪುನಃ||೨೧|| ಕಣ್ಟಕೈರಿವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರೈರ್ಘೃಷ್ಟಂ ತೈರಕ್ಷಿ ಶೂಯತೇ| ಉಷ್ಯತೇ ಚಾನಿಲಾದಿದ್ವಿಡಲ್ಪಾಹಃ ಶಾನ್ತಿರುದ್ಧೃತೈಃ||೨೨||

ಸ೦-ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧೇ ವರ್ತ್ಮನಾಂ ಸಙ್ಕೋಚೋ ಭವತಿ| ತಥಾ ಖರತ್ವಮನ್ತರ್ಮುಖತ್ವಂ ಚ ರೋಮ್ಣಾಮ್, ಅನ್ಯಾನಿ ವ ರೋಮಾಣಿ ಜಾಯನ್ತೇ| ತೈಶ್ಚಖರಾನ್ತರ್ಮುಖೈಃ, ಅಪೂರ್ವೈರ್ವಾ ರೋಗಸ್ವಭಾವಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರೈಃ ಕಣ್ಟಕೈರಿವ ಘೃಷ್ಟಮಕ್ಷಿಶೂಯತೇ| ಉಷ್ಯತೇ ಚ-ಸಾನ್ತರ್ದಾಹಸ್ತೀವ್ರೋಷ್ಮಾ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಪವನಾದಿದ್ವಿಟ್, ಆದಿಶಬ್ದೇನಾನಲಾತಪೌ ಗೃಹ್ಯೇತೇ| ಸ್ತೋಕಾನ್ಯಹಾನ್ಯುದ್ಧೃತೈಃ-ಉತ್ಪಾಟಿತೈಸ್ತೈಸ್ತೈಃ, ಶಾನ್ತಿರ್ಭವತಿ|

Adhikarana 23 alajyAH lakShaNam (23) · Śloka 23

ಕನೀನಕೇ ಬಹಿರ್ವರ್ತ್ಮ ಕಠಿನೋ ಗ್ರನ್ಥಿರುನ್ನತಃ| ತಾಮ್ರಃ ಪಕ್ವೋಽಸ್ರಪೂಯಸ್ರುದಲಜ್ಯಾಧ್ಮಾಯತೇ ಮುಹುಃ||೨೩||

ಸ೦-ಕನೀನಕೇ ವರ್ತ್ಮನೋರ್ಬಾಹ್ಯತಃ ಕಠಿನ ಉನ್ನತೋ ಗ್ರನ್ಥಿರಲಜೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತೋ ಗ್ರನ್ಥಿಃ ? ತಾಮ್ರಃ ಪಕ್ವಶ್ಚಾಸ್ರಸ್ರಾವೀ ಪೂಯಸ್ರಾವೀ ಚ| ತಥಾ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಸ್ರುತಃ ಸನ್ನಾಧ್ಮಾಯತೇ|

Adhikarana 24 arbudasya lakShaNam (24) · Śloka 24

ವರ್ತ್ಮಾನ್ತರ್ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಾಭಃ ಶ್ವಯಥುರ್ಗ್ರಥಿತೋಽರುಜಃ| ಸ್ರಾಸ್ರೈಃ ಸ್ಯಾದರ್ಬುದೋ ದೋಷೈರ್ವಿಷಮೋ ಬಾಹ್ಯತಶ್ಚಲಃ||೨೪||

ಸ೦-ವರ್ತ್ಮನೋಽನ್ತರೇ ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಾಕೃತಿಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಸರಕ್ತೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರರ್ಬುದಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ಶ್ವಯಥುಃ ? ಗ್ರಥಿತೋ ನೀರುಜಃ| ಸ ಚ ಬಾಹ್ಯತಶ್ಚಲೋ ವಿಷಮಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana evaM vartmasaMshrayAshcaturviMshatiH (25) · Śloka 25

ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯೇತೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ವರ್ತ್ಮಸಂಶ್ರಯಾಃ| |೨೫|

ಸ೦-ಇತಿ-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಸಙ್ಹ್ಖ್ಯಾ ವರ್ತ್ಮಾಶ್ರಯಾ ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26

| ಆದ್ಯೋಽತ್ರ ಭೇಷಜೈಃ ಸಾಧ್ಯೋ ದ್ವೌ ತತೋಽರ್ಶಶ್ಚ ವರ್ಜಯೇತ್||೨೫|| ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧೋ ಯಾಪ್ಯಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛೇಷಾಞ್ಛಸ್ತ್ರೇಣ ಸಾಧಯೇತ್| |೨೬|

ಸ೦-[ ಅತ್ರ-] ಏಷು ಮಧ್ಯಾತ್, ಆದ್ಯಃ-ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲನಾಖ್ಯೋ, ಭೇಷಜೈಃ ಸಾಧ್ಯಃ| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ದ್ಬೌ-ನಿಮೇಷವಾತಹತೌ ಅರ್ಶಶ್ಚ ವರ್ಜಯೇತ್| ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧೋ ಯಾಪನೀಯಃ| ಶೇಷಾನ್-ಏಕೋನವಿಂಶತಿಂ, ಶಸ್ತ್ರೇಣೋಪಚರೇತ್|

Adhikarana shastrasAdhyeShu kuTTanacchedanAdi (8) · Śloka 8

| ಕುಟ್ಟಯೇತ್ಪಕ್ಷ್ಮಸದನಂ ಛಿನ್ದ್ಯಾತ್ತೇಷ್ವಪಿ ಚಾರ್ಬುದಮ್||೨೬|| ಭಿನ್ದ್ಯಾಲ್ಲಗಣಕುಮ್ಭೀಕಾಬಿಸೋತ್ಸಙ್ಗಾಞ್ಜನಾಲಜೀಃ| ಪೋಥಕೀಶ್ಯಾವಸಿಕತಾಶ್ಲಿಷ್ಟೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಚತುಷ್ಟಯಮ್||೨೭|| ಸಕರ್ದಮಂ ಸಬಹಲಂ ವಿಲಿಖೇತ್ಸಕುಕೂಣಕಮ್| ೨೭ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರ- ಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರ- ಸ್ಥಾನೇ ವರ್ತ್ಮರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮||

ಸ೦-ತೇಷ್ವಪಿ-ಶಸ್ತ್ರಸಾಧ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪಕ್ಷ್ಮಸದನಂ ಕುಟ್ಟಯೇತ್ ಸೂಚೀಕೂರ್ಚೇನ| ಅರ್ಬುದಂ ಚ ಛಿನ್ದ್ಯಾದ್ವೃದ್ಧಿಪತ್ರಾದಿನಾ| ಲಗಣಾದೀನಿ ವ್ರೀಹಿಮುಖಾದಿನಾ ಭಿನ್ದ್ಯಾತ್| ಪೋಥಕ್ಯಾದಯಃ ಕುಕೂಣಕಾನ್ತಾ ಏಕಾದಶ ವಿಲೇಖ್ಯಾಃ| ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಚತುಷ್ಟಯಂ-ಪಿತ್ತೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕಫೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ರಕ್ತೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮಚೇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯ- ಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರಸ್ಥಾನೇ ವರ್ತ್ಮರೋಗ- ವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೮||