Adhikarana vartmarogavij~jAnIyAdhyAyaH||8|| (2-3) · Śloka 3
ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸ ಇತ್ಯಾಹ ಅಥಾತೋ ವರ್ತ್ಮರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨| )|೩|
प्राधान्यात् पूर्वमुपन्यास इत्याह अथातो वर्त्मरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| )|३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nayanarogANAM samprAptiH (1-3) · Śloka 3
ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನೋಕ್ತೈರಹಿತೈಃ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ| ಅಚಕ್ಷುಷ್ಯೈರ್ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಾಯಃ ಪಿತ್ತಾನುಸಾರಿಣಃ||೧|| ಶಿರಾಭಿರೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸೃತಾ ನೇತ್ರಾವಯವಮಾಶ್ರಿತಾಃ| ವರ್ತ್ಮ ಸನ್ಧಿಂ ಸಿತಂ ಕೃಷ್ಣಂ ದೃಷ್ಟಿಂ ವಾ ಸರ್ವಮಕ್ಷಿ ವಾ||೨|| ರೋಗಾನ್ ಕುರ್ಯುಃ| |೩|
सर्वरोगनिदानोक्तैरहितैः कुपिता मलाः| अचक्षुष्यैर्विशेषेण प्रायः पित्तानुसारिणः||१|| शिराभिरूर्ध्वं प्रसृता नेत्रावयवमाश्रिताः| वर्त्म सन्धिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वमक्षि वा||२|| रोगान् कुर्युः| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 1 kRucchronmIlasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4
ಚಲಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವರ್ತ್ಮಾಶ್ರಯಾಃ ಸಿರಾಃ| ಸುಪ್ತೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ಕುರುತೇ ವರ್ತ್ಮಸ್ತಮ್ಭಂ ಸವೇದನಮ್||೩|| ಪಾಂಶುಪೂರ್ಣಾಭನೇತ್ರತ್ವಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲನಮಶ್ರು ಚ| ವಿಮರ್ದನಾತ್ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಶಮಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲಂ ವದನ್ತಿ ತತ್||೪||
चलस्तत्र प्राप्य वर्त्माश्रयाः सिराः| सुप्तोत्थितस्य कुरुते वर्त्मस्तम्भं सवेदनम्||३|| पांशुपूर्णाभनेत्रत्वं कृच्छ्रोन्मीलनमश्रु च| विमर्दनात् स्याच्च शमः कृच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 nimeShasya lakShaNam (5) · Śloka 5
ಚಾಲಯನ್ ವರ್ತ್ಮನೀ ವಾಯುರ್ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಣಂ ಮುಹುಃ| ಕರೋತ್ಯರುಙ್ ನಿಮೇಷೋಽಸೌ|೫|
चालयन् वर्त्मनी वायुर्निमेषोन्मेषणं मुहुः| करोत्यरुङ् निमेषोऽसौ|५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 vAtahatasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6
| ವರ್ತ್ಮ ಯತ್ತು ನಿಮೀಲ್ಯತೇ||೫|| ವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ಹೀನಂ ವಾತಹತಂ ಹಿ ತತ್| |೬|
| वर्त्म यत्तु निमील्यते||५|| विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं हीनं वातहतं हि तत्| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 kumbhipiTikAyAH lakShaNam (6-7) · Śloka 7
| ಕೃಷ್ಣಾಃ ಪಿತ್ತೇನ ಬಹ್ವ್ಯೋಽನ್ತರ್ವರ್ತ್ಮ ಕುಮ್ಭೀಕಬೀಜವತ್||೬|| ಆಧ್ಮಾಯನ್ತೇ ಪುನರ್ಭಿನ್ನಾಃ ಪಿಟಿಕಾಃ ಕುಮ್ಭಿಸಂಜ್ಞಿತಾಃ| |೭|
| कृष्णाः पित्तेन बह्व्योऽन्तर्वर्त्म कुम्भीकबीजवत्||६|| आध्मायन्ते पुनर्भिन्नाः पिटिकाः कुम्भिसंज्ञिताः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 pittotkliShTasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8
| ಸದಾಹಕ್ಲೇದನಿಸ್ತೋದಂ ರಕ್ತಾಭಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಮ್||೭|| ಪಿತ್ತೇನ ಜಾಯತೇ ವರ್ತ್ಮ ಪಿತ್ತೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮುಶನ್ತಿ ತತ್| |೮|
| सदाहक्लेदनिस्तोदं रक्ताभं स्पर्शनाक्षमम्||७|| पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टमुशन्ति तत्| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 pakShmashAtasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
| ಕರೋತಿ ಕಣ್ಡೂಂ ದಾಹಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಪಕ್ಷ್ಮಾನ್ತಮಾಸ್ಥಿತಮ್||೮|| ಪಕ್ಷ್ಮಣಾಂ ಶಾತನಂ ಚಾನು ಪಕ್ಷ್ಮಶಾತಂ ವದನ್ತಿ ತಮ್| |೯|
| करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्मान्तमास्थितम्||८|| पक्ष्मणां शातनं चानु पक्ष्मशातं वदन्ति तम्| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 pothakyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10
| ಪೋಥಕ್ಯಃ ಪಿಟಿಕಾಃ ಶ್ವೇತಾಃ ಸರ್ಷಪಭಾ ಘನಾಃ ಕಫಾತ್||೯|| ಶೋಫೋಪದೇಹರುಕ್ಕಣ್ಡೂಪಿಚ್ಛಿಲಾಶ್ರುಸಮನ್ವಿತಾಃ| |೧೦|
| पोथक्यः पिटिकाः श्वेताः सर्षपभा घनाः कफात्||९|| शोफोपदेहरुक्कण्डूपिच्छिलाश्रुसमन्विताः| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 kaphotkliShTasya lakShaNam (10) · Śloka 10
| ಕಫೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಭವೇದ್ವರ್ತ್ಮ ಸ್ತಮ್ಭಕ್ಲೇದೋಪದೇಹವತ್||೧೦||
| कफोत्क्लिष्टं भवेद्वर्त्म स्तम्भक्लेदोपदेहवत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 lagaNasya lakShaNam (11) · Śloka 11
ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಪಾಣ್ಡುರರುಕ್ಪಾಕಃ ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ ಕಠಿನಃ ಕಫಾತ್| ಕೋಲಮಾತ್ರಃ ಸ ಲಗಣಃ ಕಿಞ್ಚಿದಲ್ಪಸ್ತತೋಽಥ ವಾ||೧೧||
ग्रन्थिः पाण्डुररुक्पाकः कण्डूमान् कठिनः कफात्| कोलमात्रः स लगणः किञ्चिदल्पस्ततोऽथ वा||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 utsa~ggAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12
ರಕ್ತಾ ರಕ್ತೇನ ಪಿಟಿಕಾ ತತ್ತುಲ್ಯಪಿಟಿಕಾಚಿತಾ| ಉತ್ಸಙ್ಗಾಖ್ಯಾ|೧೨|
रक्ता रक्तेन पिटिका तत्तुल्यपिटिकाचिता| उत्सङ्गाख्या|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 utkliShTasya lakShaNam (12) · Śloka 12
| ತಥೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ರಾಜಿಮತ್ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಮ್||೧೨||
| तथोत्क्लिष्टं राजिमत्स्पर्शनाक्षमम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 arshasaH lakShaNam (13) · Śloka 13
ಅರ್ಶೋಽಧಿಮಾಂಸಂ ವರ್ತ್ಮಾನ್ತಃ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸದಾಹರುಕ್| ರಕ್ತಂ ರಕ್ತೇನ ತತ್ಸ್ರಾವಿ ಛಿನ್ನಂ ಛಿನ್ನಂ ಚ ವರ್ಧತೇ||೧೩||
अर्शोऽधिमांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं सदाहरुक्| रक्तं रक्तेन तत्स्रावि छिन्नं छिन्नं च वर्धते||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 a~jjanAyAH lakShaNam (14) · Śloka 14
ಮಧ್ಯೇ ವಾ ವರ್ತ್ಮನೋಽನ್ತೇ ವಾ ಕಣ್ಡೂಷಾರುಗ್ವತೀ ಸ್ಥಿರಾ| ಮುದ್ಗಮಾತ್ರಾಽಸೃಜಾ ತಾಮ್ರಾ ಪಿಟಿಕಾಽಞ್ಜನನಾಮಿಕಾ||೧೪||
मध्ये वा वर्त्मनोऽन्ते वा कण्डूषारुग्वती स्थिरा| मुद्गमात्राऽसृजा ताम्रा पिटिकाऽञ्जननामिका||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 visavartmanaH lakShaNam (15) · Śloka 15
ದೋಷೈರ್ವರ್ತ್ಮ ಬಹಿಃ ಶೂನಂ ಯದನ್ತಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಖಾಚಿತಮ್| ಸಸ್ರಾವಮನ್ತರುದಕಂ ಬಿಸಾಭಂ ಬಿಸವರ್ತ್ಮ ತತ್||೧೫||
दोषैर्वर्त्म बहिः शूनं यदन्तः सूक्ष्मखाचितम्| सस्रावमन्तरुदकं बिसाभं बिसवर्त्म तत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 utkliShTavartmanaH lakShaNam (16) · Śloka 16
ಯದ್ವರ್ತ್ಮೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಕಸ್ಮಾನ್ಮ್ಲಾನತಾಮಿಯಾತ್| ರಕ್ತದೋಷತ್ರಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಾದ್ಭವತ್ಯುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮ ತತ್||೧೬||
यद्वर्त्मोत्क्लिष्टमुत्क्लिष्टमकस्मान्म्लानतामियात्| रक्तदोषत्रयोत्क्लेशाद्भवत्युत्क्लिष्टवर्त्म तत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 shyAvavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17
ಶ್ಯಾವವರ್ತ್ಮ ಮಲೈಃ ಸಾಸ್ರೈಃ ಶ್ಯಾವಂ ರುಕ್ಕ್ಲೇದಶೋಫವತ್| |೧೭|
श्याववर्त्म मलैः सास्रैः श्यावं रुक्क्लेदशोफवत्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 kliShTavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17
| ಶ್ಲಿಷ್ಟಾಖ್ಯಂ ವರ್ತ್ಮನೀ ಶ್ಲಿಷ್ಟೇ ಕಣ್ಡೂಶ್ವಯಥುರಾಗಿಣೀ||೧೭||
| श्लिष्टाख्यं वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डूश्वयथुरागिणी||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 sikatAvartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18
ವರ್ತ್ಮನೋಽನ್ತಃ ಖರಾ ರೂಕ್ಷಾಃ ಪಿಟಿಕಾಃ ಸಿಕತೋಪಮಾಃ| ಸಿಕತಾವರ್ತ್ಮ|೧೮|
वर्त्मनोऽन्तः खरा रूक्षाः पिटिकाः सिकतोपमाः| सिकतावर्त्म|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 kardamavartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18
| ಕೃಷ್ಣಂ ತು ಕರ್ದಮಂ ಕರ್ದಮೋಪಮಮ್||೧೮||
| कृष्णं तु कर्दमं कर्दमोपमम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 bahalavartmanaH lakShaNam (19) · Śloka 19
ಬಹಲಂ ಬಹಲೈರ್ಮಾಂಸೈಃ ಸವರ್ಣೈಶ್ಚೀಯತೇ ಸಮೈಃ| |೧೯|
बहलं बहलैर्मांसैः सवर्णैश्चीयते समैः| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 kukUNasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20
| ಕುಕುಣಕಃ ಶಿಶೋರೇವ ದನ್ತೋತ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಜಃ||೧೯|| ಸ್ಯಾತ್ತೇನ ಶಿಶುರುಚ್ಛ್ರನತಾಮ್ರಾಕ್ಷೋ ವೀಕ್ಷಣಾಕ್ಷಮಃ| ಸವರ್ತ್ಮಶೂಲಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಃ ಕರ್ಣನಾಸಾಕ್ಷಿಮರ್ದನಃ||೨೦||
| कुकुणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः||१९|| स्यात्तेन शिशुरुच्छ्रनताम्राक्षो वीक्षणाक्षमः| सवर्त्मशूलपैच्छिल्यः कर्णनासाक्षिमर्दनः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 pakShmoparodhasya lakShaNam (21-22) · Śloka 22
ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧೇ ಸಙ್ಕೋಚೋ ವರ್ತ್ಮನಾಂ ಜಾಯತೇ ತಥಾ| ಖರತಾಽನ್ತರ್ಮುಖತ್ವಂ ಚ ರೋಮ್ಣಾಮನ್ಯಾನಿ ವಾ ಪುನಃ||೨೧|| ಕಣ್ಟಕೈರಿವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರೈರ್ಘೃಷ್ಟಂ ತೈರಕ್ಷಿ ಶೂಯತೇ| ಉಷ್ಯತೇ ಚಾನಿಲಾದಿದ್ವಿಡಲ್ಪಾಹಃ ಶಾನ್ತಿರುದ್ಧೃತೈಃ||೨೨||
पक्ष्मोपरोधे सङ्कोचो वर्त्मनां जायते तथा| खरताऽन्तर्मुखत्वं च रोम्णामन्यानि वा पुनः||२१|| कण्टकैरिव तीक्ष्णाग्रैर्घृष्टं तैरक्षि शूयते| उष्यते चानिलादिद्विडल्पाहः शान्तिरुद्धृतैः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 alajyAH lakShaNam (23) · Śloka 23
ಕನೀನಕೇ ಬಹಿರ್ವರ್ತ್ಮ ಕಠಿನೋ ಗ್ರನ್ಥಿರುನ್ನತಃ| ತಾಮ್ರಃ ಪಕ್ವೋಽಸ್ರಪೂಯಸ್ರುದಲಜ್ಯಾಧ್ಮಾಯತೇ ಮುಹುಃ||೨೩||
कनीनके बहिर्वर्त्म कठिनो ग्रन्थिरुन्नतः| ताम्रः पक्वोऽस्रपूयस्रुदलज्याध्मायते मुहुः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 arbudasya lakShaNam (24) · Śloka 24
ವರ್ತ್ಮಾನ್ತರ್ಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಾಭಃ ಶ್ವಯಥುರ್ಗ್ರಥಿತೋಽರುಜಃ| ಸ್ರಾಸ್ರೈಃ ಸ್ಯಾದರ್ಬುದೋ ದೋಷೈರ್ವಿಷಮೋ ಬಾಹ್ಯತಶ್ಚಲಃ||೨೪||
वर्त्मान्तर्मांसपिण्डाभः श्वयथुर्ग्रथितोऽरुजः| स्रास्रैः स्यादर्बुदो दोषैर्विषमो बाह्यतश्चलः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana evaM vartmasaMshrayAshcaturviMshatiH (25) · Śloka 25
ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯೇತೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ವರ್ತ್ಮಸಂಶ್ರಯಾಃ| |೨೫|
चतुर्विंशतिरित्येते व्याधयो वर्त्मसंश्रयाः| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26
| ಆದ್ಯೋಽತ್ರ ಭೇಷಜೈಃ ಸಾಧ್ಯೋ ದ್ವೌ ತತೋಽರ್ಶಶ್ಚ ವರ್ಜಯೇತ್||೨೫|| ಪಕ್ಷ್ಮೋಪರೋಧೋ ಯಾಪ್ಯಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛೇಷಾಞ್ಛಸ್ತ್ರೇಣ ಸಾಧಯೇತ್| |೨೬|
| आद्योऽत्र भेषजैः साध्यो द्वौ ततोऽर्शश्च वर्जयेत्||२५|| पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्याच्छेषाञ्छस्त्रेण साधयेत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shastrasAdhyeShu kuTTanacchedanAdi (8) · Śloka 8
| ಕುಟ್ಟಯೇತ್ಪಕ್ಷ್ಮಸದನಂ ಛಿನ್ದ್ಯಾತ್ತೇಷ್ವಪಿ ಚಾರ್ಬುದಮ್||೨೬|| ಭಿನ್ದ್ಯಾಲ್ಲಗಣಕುಮ್ಭೀಕಾಬಿಸೋತ್ಸಙ್ಗಾಞ್ಜನಾಲಜೀಃ| ಪೋಥಕೀಶ್ಯಾವಸಿಕತಾಶ್ಲಿಷ್ಟೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಚತುಷ್ಟಯಮ್||೨೭|| ಸಕರ್ದಮಂ ಸಬಹಲಂ ವಿಲಿಖೇತ್ಸಕುಕೂಣಕಮ್| ೨೭ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರ- ಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರ- ಸ್ಥಾನೇ ವರ್ತ್ಮರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮||
| कुट्टयेत्पक्ष्मसदनं छिन्द्यात्तेष्वपि चार्बुदम्||२६|| भिन्द्याल्लगणकुम्भीकाबिसोत्सङ्गाञ्जनालजीः| पोथकीश्यावसिकताश्लिष्टोत्क्लिष्टचतुष्टयम्||२७|| सकर्दमं सबहलं विलिखेत्सकुकूणकम्| २७ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुपसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने वर्त्मरोगविज्ञानीयो नाम अष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon